ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1703
JISMONIY SHAXSLARNI SOLIQQA TORTISHDA IJTIMOIY CHEGIRMALARNING
XALQARO AMALIYOTI: YONDASHUVLAR VA TAJRIBALAR
Rustamova Dilnoza Jamshid qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
"Davlat moliyasi va xalqaro moliya" mutaxassisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15320757
Annotatsiya. Ushbu maqolada jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy
chegirmalarning xalqaro tajribasi o‘rganilgan. AQSh, Yevropa, Sharqiy Osiyo va Skandinaviya
mamlakatlari misolida ularning yondashuvlari, soliq siyosatidagi asosiy maqsadlar,
chegirmalar shakllari va O‘zbekistondagi amaliyot bilan solishtiruvlar tahlil qilingan.
Shuningdek, O‘zbekiston uchun mos takliflar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: soliq siyosati, ijtimoiy chegirmalar, jismoniy shaxslar daromad solig‘i,
xalqaro tajriba, soliq yuki, byudjet barqarorligi, O‘zbekiston soliq tizimi.
INTERNATIONAL PRACTICE OF SOCIAL DEDUCTIONS IN TAXATION OF
INDIVIDUALS: APPROACHES AND EXPERIENCES
Abstract. This article studies the international experience of social deductions in taxation
of individuals. Using the example of the USA, Europe, East Asia and Scandinavian countries,
their approaches, main goals in tax policy, forms of deductions and comparisons with practice in
Uzbekistan are analyzed. Also, suitable proposals for Uzbekistan are put forward.
Keywords: tax policy, social deductions, personal income tax, international experience,
tax burden, budget stability, tax system of Uzbekistan.
МЕЖДУНАРОДНАЯ ПРАКТИКА ПРИМЕНЕНИЯ СОЦИАЛЬНЫХ ВЫЧЕТОВ
ПРИ НАЛОГООБЛОЖЕНИИ ФИЗИЧЕСКИХ ЛИЦ: ПОДХОДЫ И ОПЫТ
Аннотация. В статье изучается международный опыт применения социальных
вычетов при налогообложении физических лиц. На примере США, Европы, Восточной
Азии и Скандинавских стран анализируются их подходы, основные цели в налоговой
политике, формы вычетов, а также сравнение с практикой Узбекистана.
Соответствующие предложения были выдвинуты и для Узбекистана.
Ключевые слова: налоговая политика, социальные вычеты, налог на доходы
физических лиц, международный опыт, налоговая нагрузка, бюджетная устойчивость,
налоговая система Узбекистана.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1704
Kirish
Soliq siyosati har bir davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi muhim vositalardan
biridir. Ayniqsa, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimi orqali nafaqat davlat
byudjeti to‘ldiriladi, balki aholining ijtimoiy-iqtisodiy farovonligiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatiladi. Dunyo amaliyotida bu yo‘nalishda ijtimoiy chegirmalar muhim rol o‘ynaydi — ular
fuqarolarning daromadlaridan soliq undirishda adolat va tenglik tamoyillarini ta’minlashga
xizmat qiladi. Ko‘p bolali oilalar, kam ta’minlangan qatlamlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar,
nafaqaxo‘rlar kabi ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalar uchun maxsus soliq imtiyozlarining
mavjudligi davlatning ijtimoiy siyosatining samarasini belgilab beradi. Shu nuqtai nazardan,
jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalarning xalqaro amaliyoti, ularning
shakllari, maqsadi va samaradorligini o‘rganish O‘zbekiston soliq tizimini yanada
takomillashtirishda muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur maqolada ana shu
masalalarning xalqaro yondashuvlar asosidagi tahlili va mamlakatimiz tajribasi bilan solishtirma
tahlili keltiriladi.
Jahon tajribasida soliq siyosatining asosiy maqsadlaridan biri — ijtimoiy adolat
tamoyilini ta’minlash orqali aholining turmush darajasini barqarorlashtirishdir. Ayniqsa,
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimida ijtimoiy chegirmalar muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu chegirmalar orqali davlat aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini
moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi, kam ta’minlangan, ko‘p bolali, nogironligi bo‘lgan
fuqarolarga soliq yukini kamaytiradi. Bugungi kunda aksariyat rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar soliq tizimlarida bunday ijtimoiy chegirmalar keng tatbiq etilgan bo‘lib, ularning
yondashuvlari va samaradorlik darajalari turlicha.
AQSh tajribasida jismoniy shaxslar daromad solig‘i tizimi progressiv xarakterga ega
bo‘lib, soliq stavkalari daromad miqdoriga qarab oshib boradi. Shu bilan birga, "standard
deduction" va "itemized deduction" kabi tushunchalar mavjud. "Standard deduction" bu —
davlat tomonidan har bir soliq to‘lovchiga belgilangan ma’lum miqdordagi umumiy chegirma
bo‘lib, yiliga taxminan 13 850 AQSh dollariga teng (2023 yil holatiga). Bundan tashqari, ko‘p
bolali oilalar, ta’limga sarflangan xarajatlar, tibbiy xarajatlar va boshqa ijtimoiy xarajatlarga
nisbatan alohida chegirmalar ham mavjud. Bu orqali davlat nafaqat fuqarolarning real
daromadini saqlab qoladi, balki ularning ijtimoiy faolligini ham rag‘batlantiradi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida esa ijtimoiy chegirmalar tizimi yanada murakkab va
keng qamrovli.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1705
Germaniya, Fransiya, Shvetsiya kabi davlatlarda soliq to‘lovchining oilaviy holati,
bolalar soni, qarindoshlarni boqish majburiyati, nogironlik holati va hatto yashash joyidagi
ijtimoiy-iqtisodiy sharoit ham inobatga olinadi. Germaniyada masalan, "Kinderfreibetrag" nomli
chegirma mavjud bo‘lib, bu har bir bola uchun qo‘shimcha soliqdan ozod miqdorni bildiradi. Bu
yondashuv orqali Germaniya hukumati demografik o‘sishni rag‘batlantirish va oilalarni moddiy
qo‘llab-quvvatlashga harakat qiladi.
Skandinaviya mamlakatlari — ayniqsa Norvegiya, Shvetsiya va Finlyandiya — yuqori
soliq stavkalari bilan tanilgan bo‘lsa-da, ularning soliqdan olinadigan daromadlariga nisbatan
keng ijtimoiy chegirmalar joriy qilingan. Norvegiya misolida, nogironlar, yolg‘iz onalar va
pensionerlar uchun yillik soliq bazasidan katta miqdordagi chegirmalar taqdim etiladi. Bu
chegirmalar odatda avtomatik tarzda qo‘llaniladi, bu esa soliq to‘lovchilarning ortiqcha
byurokratik jarayonlarsiz foyda olishini ta’minlaydi.
1-diagramma. Turli mamlakatlarda jismoniy shaxslar uchun amal qiluvchi ijtimoiy soliq
chegirmalari foizlari
.
Sharqiy Osiyo davlatlari — Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur — soliq tizimida
ijtimoiy chegirmalarni ko‘proq strategik yo‘nalishlar asosida qo‘llaydi. Masalan, Yaponiyada
ishchilarni qo‘llab-quvvatlash, yosh oilalarni rag‘batlantirish, ta’lim olish xarajatlarini
kamaytirish kabi yo‘nalishlarda chegirmalar mavjud. Janubiy Koreyada esa uy-joyga sarflangan
mablag‘lar uchun soliq bazasidan chegirma qilish mumkin, bu esa fuqarolarni mulkli bo‘lishga
undaydi. Bu orqali iqtisodiy faollik va o‘z-o‘zini band qilish ko‘rsatkichlari ortadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1706
O‘zbekistonda esa jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha so‘nggi
yillarda sezilarli islohotlar amalga oshirildi. Xususan, 2020 yildan boshlab jismoniy shaxslarning
ish haqi, stipendiya, nafaqa va boshqa qonunda belgilangan daromadlariga nisbatan 12 foizlik
yagona stavka belgilandi. Shu bilan birga, nogironligi bo‘lgan fuqarolar, nafaqaxo‘rlar,
o‘quvchilarning ota-onalari uchun ayrim imtiyozlar mavjud. Lekin xalqaro amaliyot bilan
solishtirganda, bu chegirmalarning miqdori va qamrovi ancha tor bo‘lib, ularni takomillashtirish
zaruriyati dolzarb bo‘lib bormoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy chegirmalar tizimi nafaqat soliq yukini
kamaytiradi, balki fuqarolarning byudjetga nisbatan ishonchini oshiradi, soliq to‘lov
madaniyatini shakllantiradi va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga xizmat qiladi. Buning uchun
esa soliq qonunchiligi shaffof, oddiy va tushunarli bo‘lishi kerak. Yana bir muhim jihat — soliq
chegirmalarining avtomatlashtirilgan shaklda qo‘llanilishi, bu esa ortiqcha hujjatbozlik va
korrupsiya xavfini kamaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalar tizimini
xalqaro tajribalar asosida kengaytirish, ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish va zamonaviy
texnologiyalar asosida avtomatlashtirish zarur. Bu nafaqat aholining ijtimoiy himoyasini
kuchaytiradi, balki byudjet daromadlarini barqarorlashtirishda ham muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Davlat soliq xizmati to‘g‘risida»gi qonuni.
«O‘zbekiston» nashriyoti 1997 yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasining «Soliq maslahati to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston»
nashriyoti 2006 yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi «Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlari
to‘g‘pisida»gi qonuni. «O‘zbekiston» nashriyoti 1999 yil.
4.
O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston»
nashriyoti 2000 yil.
5.
O‘zbekiston Respublikasining «Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat nazorati
to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston» nashriyoti 1998 yil.
