2373
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
JISMONIY SHAXSLARNI SOLIQQA TORTISHDA IJTIMOIY CHEGIRMALARNING
XALQARO AMALIYOTI
Rustamova Dilnoza Jamshid qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
"Davlat moliyasi va xalqaro moliya" mutaxassisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332694
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalar
tizimi va uning xalqaro amaliyoti yoritilgan. Soliqqa tortish jarayonida ijtimoiy chegirmalar
jamiyatdagi ijtimoiy zaif guruhlarga qo‘llaniladigan imtiyozlar bo‘lib, ular soliqqa tortilayotgan
daromadni kamaytirish va iqtisodiy tengsizlikni bartaraf etish maqsadida ishlab chiqilgan.
Maqolada AQSh, Germaniya, Kanada va Buyuk Britaniya kabi davlatlarda ijtimoiy
chegirmalar tizimi va uning samaradorligi misollar asosida ko‘rsatilgan. Shuningdek, maqolada
ijtimoiy chegirmalar tizimining afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, uning jamiyatdagi
ijtimoiy adolatni ta'minlashdagi roli tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Soliqqa tortish, Ijtimoiy chegirmalar, Jamiyatdagi tengsizlik, Soliq
imtiyozlari, Xalqaro amaliyot, Adolatli soliqqa tortish, Ijtimoiy himoya, Progresiv soliq tizimi,
Xalqaro tajriba, Iqtisodiy zaif guruhlar.
INTERNATIONAL PRACTICE OF SOCIAL DEDUCTIONS IN TAXATION OF
INDIVIDUALS
Abstract.
This article discusses the system of social deductions in taxation of individuals
and its international practice. Social deductions are benefits applied to socially vulnerable
groups in society in the taxation process, which were developed in order to reduce taxable
income and eliminate economic inequality. The article shows the system of social deductions and
its effectiveness in countries such as the USA, Germany, Canada and the UK based on examples.
The article also analyzes the advantages and disadvantages of the social deduction
system, as well as its role in ensuring social justice in society.
Keywords:
Taxation, Social deductions, Inequality in society, Tax benefits, International
practice, Fair taxation, Social protection, Progressive tax system, International experience,
Economically vulnerable groups.
МЕЖДУНАРОДНАЯ ПРАКТИКА ПРИМЕНЕНИЯ СОЦИАЛЬНЫХ ВЫЧЕТОВ
ПРИ НАЛОГООБЛОЖЕНИИ ФИЗИЧЕСКИХ ЛИЦ
Аннотация
. В статье рассматривается система социальных вычетов при
налогообложении физических лиц и ее международная практика. Социальные вычеты в
процессе налогообложения представляют собой льготы, применяемые к социально
2374
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
уязвимым слоям общества, и они призваны сократить налогооблагаемый доход и
устранить экономическое неравенство. В статье приведены примеры системы
социальных вычетов и ее эффективности в таких странах, как США, Германия, Канада
и Великобритания. В статье также анализируются преимущества и недостатки
системы социальных скидок, а также ее роль в обеспечении социальной справедливости в
обществе.
Ключевые слова:
Налогообложение, Социальные вычеты, Неравенство в
обществе,
Налоговые
льготы,
Международная
практика,
Справедливое
налогообложение,
Социальная
защита,
Прогрессивная
налоговая
система,
Международный опыт, Экономически уязвимые группы населения.
Kirish.
Soliq tizimi mamlakatlarning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatlarining ajralmas qismidir. Ular
nafaqat davlat byudjeti uchun mablag‘ to‘plash, balki jamiyatda adolatni ta'minlash, ijtimoiy
tengsizlikni kamaytirish va fuqarolarning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Jismoniy
shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalar tizimi muhim rol o'ynaydi. Bu tizim nafaqat
soliqqa tortilayotgan daromadni kamaytiradi, balki ijtimoiy zaif guruhlarni qo‘llab-quvvatlaydi
va ular uchun soliqqa bo‘lgan yuki yengillashtiriladi. Xalqaro amaliyotda turli mamlakatlarda
ijtimoiy chegirmalar tizimi samarali qo‘llanilmoqda va har bir mamlakatning o‘z iqtisodiy
sharoitlariga mos ravishda qo‘llanadi.
Ijtimoiy chegirmalar tushunchasi soliqqa tortish jarayonida jismoniy shaxslar uchun ba'zi
soliq imtiyozlarini yaratishni anglatadi. Ushbu chegirmalar soliq yuki va soliqqa tortilayotgan
daromadni kamaytirish orqali fuqarolarga yordam beradi. Ular ko‘pincha oilaviy holatga,
pensiya yoshidagi fuqarolarga, nogironligi bo‘lgan shaxslar va kam ta'minlangan oilalar uchun
taqdim etiladi. Shunday qilib, ijtimoiy chegirmalar orqali soliqqa tortilayotgan shaxslarning
iqtisodiy holati yaxshilanadi va ijtimoiy tengsizlik kamayadi.
Asosiy qism.
Xalqaro tajribada ijtimoiy chegirmalar turli mamlakatlarda turlicha qo‘llaniladi. Masalan,
AQShda soliqqa tortish tizimi ijtimoiy chegirmalarni taqdim etishda juda rivojlangan. AQShda
oilaviy imtiyozlar, pensiya yoshi va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun chegirmalar mavjud.
Shuningdek, AQShda daromad solig‘ining progresiv tizimi orqali yuqori daromadli
fuqarolar ko‘proq soliq to‘laydi, bu esa kam daromadli fuqarolar uchun yordam bo‘lishi
mumkin. AQShda soliqqa tortishning tizimi orqali ijtimoiy chegirmalar ham yuqori daromadli,
ham past daromadli fuqarolarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Bu soliq tizimi soliqdan
manfaatdor bo‘lgan barcha fuqarolar uchun adolatni ta'minlashga yordam beradi.
2375
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Germaniyada ham soliq siyosati ijtimoiy imtiyozlar orqali jamiyatdagi barcha fuqarolarni
qo‘llab-quvvatlashni maqsad qilgan. Germaniya soliq tizimida oilaviy va pensiya imtiyozlari,
shuningdek, nogironligi bor shaxslar uchun alohida imtiyozlar mavjud. Germaniya soliq tizimi
hamda davlatning ijtimoiy himoya siyosati bir-biri bilan uyg‘unlashgan va jismoniy shaxslarni
soliqqa tortishda adolatni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Kanadada ham soliqqa tortish tizimi ijtimoiy chegirmalar bilan qo‘llaniladi. Kanada soliq
tizimida fuqarolarga oilaviy, yoshga oid va nogironlik bilan bog‘liq chegirmalar taqdim etiladi.
Daromadiga qarab, soliq imtiyozlari mavjud va bu imtiyozlar kam ta'minlangan oilalar va
yosh fuqarolarga yordam beradi. Bu tizimda daromad solig‘ining progressivligi ahamiyatga ega,
chunki yuqori daromadli fuqarolar ko‘proq soliq to‘lashadi, past daromadli fuqarolar esa yordam
olishadi. Shunday qilib, Kanada soliq siyosati iqtisodiy zaif guruhlarni qo‘llab-quvvatlashni
maqsad qilgan.
Buyuk Britaniya ham ijtimoiy chegirmalar orqali soliqqa tortishda muhim amaliyotlarga
ega. Buyuk Britaniyada ham oilaviy chegirmalar, pensiya yoshi va nogironligi bor shaxslar
uchun soliq imtiyozlari taqdim etiladi. Shuningdek, bu mamlakatda soliq tizimi progresiv bo‘lib,
yuqori daromadli shaxslar ko‘proq soliq to‘laydi. Buyuk Britaniyada soliq tizimi ijtimoiy
tengsizlikni kamaytirish va ijtimoiy himoyani mustahkamlash uchun samarali vosita hisoblanadi.
Xalqaro tajribadan kelib chiqib, ijtimoiy chegirmalar jismoniy shaxslarni soliqqa
tortishda muhim vosita bo‘lib, ular soliq tizimining adolatli ishlashini ta'minlashga xizmat qiladi.
Ijtimoiy chegirmalar jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda quyidagi asosiy funktsiyalarni
bajaradi: adolatni ta'minlash, soliqqa tortishning samaradorligini oshirish va ijtimoiy himoya
tizimini mustahkamlash. Ijtimoiy chegirmalar soliq majburiyatlarini kamaytirish orqali jismoniy
shaxslarning iqtisodiy holatini yaxshilaydi, bu esa jamiyatdagi iqtisodiy tengsizlikni kamaytiradi.
Muhokama
Biroq, ijtimoiy chegirmalar tizimi samarali bo‘lishi uchun quyidagi shartlar bajarilishi
kerak. Avvalo, chegirmalar to‘g‘ri va adolatli taqsimlanishi kerak. Chegirmalar faqat ijtimoiy
zaif guruhlarga taqdim etilishi lozim, chunki noto‘g‘ri taqsimlash ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytirishi mumkin. Ikkinchidan, soliq tizimi barcha fuqarolar uchun tushunarli va shaffof
bo‘lishi kerak. Aks holda, chegirmalardan faqat ma'lum guruhlar foydalana olmaydi.
Shuningdek, soliq tizimi iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda ishlab chiqilishi
lozim. Agar iqtisodiy sharoitlar yomon bo‘lsa, ijtimoiy chegirmalar yordamida kam ta'minlangan
guruhlarga yordam berish samarali bo‘lmaydi.
Xalqaro amaliyotlar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy chegirmalar soliq tizimining samarali
ishlashiga yordam beradi. Ular, ayniqsa, iqtisodiy zaif guruhlarga yordam berib, soliqqa
tortishning adolatli bo‘lishini ta'minlaydi.
2376
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ijtimoiy chegirmalar soliq tizimining samaradorligini oshiradi va jamiyatdagi iqtisodiy
tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, soliqqa tortishning
ijtimoiy asoslarga tayangan tizimi nafaqat soliq yuki va majburiyatlarini kamaytiradi, balki
jamiyatdagi barcha qatlamlar o‘rtasidagi iqtisodiy farqlarni bartaraf etadi.
Shu bilan birga, ijtimoiy chegirmalar tizimining samaradorligini baholashda mamlakatlar
o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish zarur. Ijtimoiy chegirmalar turli mamlakatlarda turli shakllarda
qo‘llaniladi va ularning samaradorligi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarga bog‘liq. Shuning uchun
har bir mamlakat o‘ziga xos sharoitlarga mos ravishda soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalarni
qo‘llashni davom ettirishi kerak.
Natijada, jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalar tizimi, to‘g‘ri va
adolatli qo‘llanilganda, soliqqa tortishning samarali va adolatli bo‘lishini ta'minlashga yordam
beradi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy chegirmalar soliq tizimining muhim
vositalaridan biri bo‘lib, ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish, fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash va
soliqqa tortishning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa.
Jismoniy shaxslarni soliqqa tortishda ijtimoiy chegirmalar tizimi jamiyatdagi iqtisodiy
tengsizlikni kamaytirishga, zaif guruhlarga qo‘llab-quvvatlashni taqdim etishga va soliq
tizimining adolatini oshirishga xizmat qiladi. Xalqaro amaliyotda bu tizimning samaradorligi
turli mamlakatlar misolida ko‘rsatilgan bo‘lib, har bir davlatda o‘ziga xos yondashuvlar mavjud.
Masalan, AQSh, Germaniya va Kanada kabi rivojlangan mamlakatlarda ijtimoiy
chegirmalar soliqqa tortish jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida iqtisodiy adolatni
ta'minlashda o‘zining ijobiy rolini o‘ynaydi. Biroq, bunday tizimlarning samaradorligi ijtimoiy
va iqtisodiy sharoitlarga, davlatning soliq siyosatiga va huquqiy infratuzilmaga bog‘liq. Shu
sababli, ijtimoiy chegirmalarni kiritish va rivojlantirish jarayonida mamlakatlar o‘rtasida tajriba
almashish, samarali strategiyalarni o‘rganish va ularni joriy etish juda muhimdir. Xalqaro tajriba
shuni ko‘rsatadiki, soliqqa tortishdagi ijtimoiy chegirmalar faqat iqtisodiy adolatni oshirib
qolmay, balki ijtimoiy himoya tizimini yanada mustahkamlashga ham yordam beradi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Davlat soliq xizmati to‘g‘risida»gi qonuni.
«O‘zbekiston» nashriyoti 1997 yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasining «Soliq maslahati to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston»
nashriyoti 2006 yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi «Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlari
to‘g‘pisida»gi qonuni. «O‘zbekiston» nashriyoti 1999 yil.
2377
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
4.
O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston»
nashriyoti 2000 yil.
5.
O‘zbekiston Respublikasining «Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat nazorati
to‘g‘risida»gi qonuni. «O‘zbekiston» nashriyoti 1998 yil.
