ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1712
SHASHMAQOM TIZIMINING TUZILISHI VA ESTETIK ASOSLARI
Ashiraliyev Furqatbek Davron o‘g‘li
Yunus Rajabiy nomidagi O’zbek Milliy Musiqa San’ati instituti
Maqom xonandaligi kafedrasi professori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15320787
Annotatsiya. Mazkur ishda Shashmaqom tizimining musiqiy tuzilishi, uning asosiy
qismlari, lad-tonal tizimi va kompozitsion qurilishi chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek,
Shashmaqomning estetik asoslari, ya’ni ohang, ritm, poetik mazmun va ijro uslubining o‘zaro
uyg‘unligi orqali yaratilgan go‘zallik mezonlari yoritiladi. Tadqiqotda Shashmaqomning o‘ziga
xosligi, milliy musiqiy tafakkurdagi o‘rni hamda madaniy meros sifatidagi qadriyati nazariy va
amaliy jihatdan asoslab beriladi. Shashmaqomning badiiy-estetik ta’siri uning ijro an’analari,
tinglovchi bilan muloqoti va musiqiy obrazlar yaratish vositalari orqali ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: Shashmaqom, maqom san’ati, estetik asoslar, lad-tonal tizim, musiqiy
tuzilma, badiiy obraz, ijro uslubi, ritmika, maqom qismlari, milliy musiqiy meros.
THE STRUCTURE AND AESTHETIC FOUNDATIONS OF THE SHASHMAQOM
SYSTEM
Abstract. This work deeply analyzes the musical structure of the Shashmaqom system, its
main parts, the lad-tonal system and compositional construction. It also highlights the aesthetic
foundations of Shashmaqom, that is, the criteria of beauty created through the harmony of
melody, rhythm, poetic content and performance style. The study theoretically and practically
substantiates the uniqueness of Shashmaqom, its place in national musical thought and its value
as a cultural heritage. The artistic and aesthetic impact of Shashmaqom is revealed through its
performance traditions, communication with the listener and means of creating musical images.
Keywords: Shashmaqom, maqom art, aesthetic foundations, lad-tonal system, musical
structure, artistic image, performance style, rhythm, maqom parts, national musical heritage.
СТРУКТУРА И ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ СИСТЕМЫ ШАШМАКОМ
Аннотация. В данной работе дается глубокий анализ музыкальной структуры
системы Шашмаком, ее основных частей, ладово-тональной системы и композиционной
структуры. В нем также подчеркиваются эстетические основы Шашмакома, то есть
критерии красоты, создаваемые посредством гармонии мелодии, ритма, поэтического
содержания и стиля исполнения. В исследовании дается теоретическое и практическое
обоснование уникальности Шашмакома, его места в национальной музыкальной мысли и
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1713
его ценности как культурного наследия. Художественно-эстетическое воздействие
шашмакома раскрывается через традиции его исполнения, общение со слушателем,
средства создания музыкальных образов.
Ключевые слова: Шашмаком, макомное искусство, эстетические основы,
тонально-тональная система, музыкальная структура, художественный образ,
исполнительский стиль, ритм, части макома, национальное музыкальное наследие.
Kirish
Maqom san’ati asrlar davomida o‘zbek xalqining musiqiy tafakkurini, ruhiy
dunyoqarashini va madaniy yuksakligini ifodalab kelmoqda. Ayniqsa, Shashmaqom tizimi bu
borada eng mukammal va murakkab musiqiy tizim sifatida ajralib turadi. Ushbu maqomlar faqat
musiqiy asarlar emas, balki o‘zida falsafa, estetik zavq, ruhiy poklanish va insoniy kamolot
g‘oyalarini mujassam etgan san’at namunalaridir.
Shu sababli Shashmaqomni o‘rganish — nafaqat musiqiy, balki ma’naviy va ilmiy
izlanish obyekti hisoblanadi. Mazkur maqolada Shashmaqom tizimining ichki tuzilmasi, estetik
xususiyatlari va zamonaviy ahamiyati tahlil etiladi.
Shashmaqom o‘zbek mumtoz musiqasining eng murakkab va mukammal tizimlaridan
biri bo‘lib, uning shakllanishi asrlar davomida yuz bergan madaniy, estetik va ruhiy taraqqiyot
natijasidir. Bu musiqiy tizim asosan Buxoro shahrida shakllangan bo‘lsa-da, uning ta’siri butun
O‘zbekiston va hatto Markaziy Osiyo bo‘ylab keng tarqalgan.
Shashmaqom arabcha “shash” — olti va “maqom” — ohang, daraja degan so‘zlardan
iborat bo‘lib, u olti asosiy maqom — Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroqdan tashkil
topgan. Ushbu maqomlarning har biri o‘ziga xos musiqiy tuzilma, ohangdorlik, his-tuyg‘ularni
ifodalash uslubi va estetik talqinga ega.
Shashmaqom tizimi murakkab ichki tuzilishga ega bo‘lib, har bir maqom bir necha
bo‘limlardan iborat: nasr, gardun, miyonxorij, talqin, saqinama, ufar va boshqa shakllar. Ushbu
bo‘limlar maqomning o‘ziga xos dramatik va hissiy rivojlanishini ta’minlaydi. Dastlab maqom
past, muloyim ohang bilan boshlanadi, keyinchalik ohang kuchayib, chuqur emotsional avj
nuqtalarga yetadi. Bu musiqiy rivojlanish orqali tinglovchi ichki mushohadaga, ruhiy
poklanishga yetaklanadi. Shu ma’noda Shashmaqom san’ati nafaqat musiqa, balki ruhiy tarbiya
vositasi hamdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1714
Shashmaqomda ishlatiladigan poetik matnlar mumtoz adabiyotning yuksak namunalariga
tayanadi. Alisher Navoiy, Jomiy, Hofiz, Sa’diy kabi mutafakkirlarning g‘azal va ruboiylari
maqomning asosiy mazmuniy zaminini tashkil etadi. Bu asarlarda tasavvufiy fikrlar, ilohiy ishq,
sabr, tavoze, kamtarlik kabi ruhiy fazilatlar madh etiladi. Shu bois Shashmaqom nafaqat estetik
zavq bag‘ishlaydi, balki insoniy komillikka intilish g‘oyalarini ham tarannum etadi. Musiqaning
poetik matn bilan uyg‘unligi esa tinglovchining tuyg‘ularini yanada kuchaytiradi.
Ijro jihatidan Shashmaqom an’anaviy ustoz-shogird tizimi asosida avloddan-avlodga
og‘zaki tarzda o‘tib kelgan. Bu tizim ijrochilik san’atining naqadar nozik va mas’uliyatli ekanini
anglatadi. Har bir hofiz va sozanda Shashmaqom asarlarini faqat texnik jihatdan emas, balki
mazmunan, ruhan his etgan holda ijro etishi lozim. Maqom ijrosida foydalaniladigan asosiy
cholg‘ular tanbur, gijjak, nay, doira, rubob kabi sozlar bo‘lib, ular har biri o‘zining ovoz tembri
bilan maqomning estetik obrazini yaratishda faol ishtirok etadi. Ayniqsa tanburning chuqur va
nafis ohangi maqomga musiqiy yuksaklik baxsh etadi.
Shashmaqomning estetik asoslari, avvalo, uning ichki uyg‘unlik, musiqiy shaklning
mukammalligi, his-tuyg‘ularning chuqur ifodalanishi, poetik va musiqiy qatlamlarning
uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. U tinglovchiga nafaqat musiqa eshittiradi, balki ruhiy
kechinmalar, orzu-armonlar, insoniy tafakkur va ma’naviyatni musiqiy til orqali yetkazadi. Bu
san’at turi shunchaki ko‘ngilochar emas, balki ichki dunyoni boyituvchi, estetik tafakkurni
shakllantiruvchi vositadir. Shu bois Shashmaqom ko‘pincha “ruh musiqasi”, “musiqiy falsafa”
deb ham ataladi.
Bugungi kunda Shashmaqom san’ati O‘zbekiston davlat siyosati doirasida muhim
madaniy meros sifatida e’tirof etilgan. 2003-yilda O‘zbekiston va Tojikistonning qo‘shma
tashabbusi bilan Shashmaqom UNESCOning Nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritildi. Bu
e’tirof ushbu san’at turining nafaqat milliy, balki jahon madaniyatidagi o‘rni va ahamiyatini
tasdiqlaydi. O‘zbekiston Davlat konservatoriyasi, maqom markazlari va ixtisoslashtirilgan
ansambllarda Shashmaqom muntazam o‘rganilib, ijro etilmoqda. Ayniqsa, Maqom festivallari
orqali bu san’at keng jamoatchilikka taqdim etilib, yosh avlod orasida ham qiziqish ortmoqda.
Shu tariqa, Shashmaqom tizimi nafaqat murakkab musiqiy tizim, balki chuqur ma’naviy
va falsafiy mazmunga ega bo‘lgan madaniy hodisadir. Uning estetik asoslari musiqiy ifoda,
poetik matn, ruhiy g‘oya va ijro uslubining bir butun uyg‘unligidan iborat bo‘lib, bu jihatlar uni
o‘zbek madaniyatining bebaho boyligi darajasiga olib chiqadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1715
Shashmaqomni o‘rganish va asrash — nafaqat musiqa mutaxassislarining, balki har bir
madaniyatparvar insonning ma’naviy burchidir.
Xulosa
Shashmaqom o‘zbek milliy musiqiy madaniyatining noyob timsoli bo‘lib, u o‘zining
estetik teranligi, poetik go‘zalligi va ruhiy ta’sir kuchi bilan boshqa san’at turlaridan ajralib
turadi. U musiqiy tuzilma jihatidan murakkab, mazmunan esa chuqur falsafiy va axloqiy
g‘oyalarni ifoda etadi. Shashmaqom ijrosi faqat texnik mahorat emas, balki ichki ruhiy sezgi va
badiiy did talab etadi. Bugungi kunda bu san’atga bo‘lgan davlat va jamiyat e’tibori uni saqlab
qolish va rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Demak, Shashmaqomni o‘rganish va targ‘ib qilish —
bu faqat musiqa emas, balki xalq ma’naviyatiga bo‘lgan sadoqatning ifodasidir.
REFERENCES
1.
Mirzaev, T. "O‘zbek maqom san’ati". – Toshkent: Fan, 2001.
2.
Rashidova, M. "Maqomlar va ularning zamonaviy talqini". – Samarqand, 2010.
3.
UNESCO Maqomlar Arxivi (www.unesco.org).
4.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. – Toshkent: "Sharq", 2005.
5.
Karimov, O. "Xorazm maqom an’anasi va lazgilar". – Urganch, 2015.
