2378
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O‘ZBEK MAQOM MAKTABLARI: XORAZM, FARG‘ONA-TOSHKENT VA BUXORO
AN’ANALARI
Ashiraliyev Furqatbek Davron o‘g‘li
Yunus Rajabiy nomidagi O’zbek Milliy Musiqa San’ati instituti
Maqom xonandaligi kafedrasi professori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332704
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda shakllangan uch asosiy maqom maktabi
— Xorazm, Farg‘ona-Toshkent va Buxoro maqom maktablarining tarixi, musiqiy tizimi, ijro
uslublari hamda ularning o‘zaro farqi va umumiyligi haqida tahliliy fikrlar bayon etiladi.
Maqola ushbu madaniy boylikni saqlash va rivojlantirish muhimligi haqida ilmiy-nazariy
yondashuv asosida yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
maqom, Buxoro, Xorazm, Farg‘ona-Toshkent, shashmaqom, ijro san’ati,
xalq musiqasi, madaniy meros.
UZBEK MAQOM SCHOOLS: KHOREZM, FERGANA-TASHKENT AND BUKHARA
TRADITIONS
Abstract.
This article presents analytical views on the history, musical system,
performance styles of the three main maqom schools formed in Uzbekistan - Khorezm, Fergana-
Tashkent and Bukhara maqom schools, as well as their differences and similarities. The article
discusses the importance of preserving and developing this cultural wealth based on a scientific
and theoretical approach.
Keywords:
maqom, Bukhara, Khorezm, Fergana-Tashkent, shashmaqom, performing
arts, folk music, cultural heritage.
УЗБЕКСКИЕ МАКОМНЫЕ ШКОЛЫ: ХОРЕЗМСКАЯ, ФЕРГАНО-
ТАШКЕНТСКАЯ И БУХАРСКАЯ ТРАДИЦИИ
Аннотация.
В статье представлены аналитические взгляды на историю,
музыкальную систему, исполнительские стили, их различия и сходства трех основных
школ макома, сформировавшихся в Узбекистане, - хорезмской, фергано-ташкентской и
бухарской. В статье обсуждается важность сохранения и развития этого культурного
богатства на основе научно-теоретического подхода.
Ключевые слова:
маком, Бухара, Хорезм, Фергана-Ташкент, шашмаком,
исполнительское искусство, народная музыка, культурное наследие.
Kirish
Maqom — Markaziy Osiyo xalqlarining, xususan o‘zbek xalqining musiqiy tafakkuri va
estetik dunyoqarashini mujassam etuvchi betakror san’at turidir.
2379
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
U nafaqat musiqiy asar, balki xalqning hayot falsafasini, ichki ruhiyatini va madaniy
merosini o‘zida aks ettirgan murakkab musiqiy janrdir. O‘zbekiston hududida maqom san’ati
uzoq tarixiy jarayonlar mobaynida shakllanib, uch yirik maktab ko‘rinishida rivojlangan:
Buxoro
,
Xorazm
va
Farg‘ona-Toshkent
maktablari. Har bir maktabning o‘ziga xosligi,
rivojlanish sharoiti, ijro uslubi va madaniy mazmuni mavjud. Ushbu maqolada ana shu
maktablarning nazariy, tarixiy va madaniy jihatlari chuqur o‘rganiladi.
Maqom arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, "maqom" so‘zi "joy", "daraja", "holat" degan
ma’nolarni anglatadi. Musiqa san’atida esa u ma’lum bir musiqiy tizim, kuylar to‘plami va
ularning ijrosi bilan bog‘liq bo‘lgan madaniy fenomen sifatida qaraladi. O‘zbekistonda eng
mashhur maqom tizimi bu —
Shashmaqom
bo‘lib, u oltita asosiy maqomdan tashkil topgan:
Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq.
Shashmaqom musiqasi qadimiy Buxoro shahrida rivojlangan va undan keyin boshqa
hududlarga tarqalgan. Bu tizim asosan doira, tanbur, dutor, gijjak kabi cholg‘ular yordamida ijro
etiladi.
Buxoro maqom maktabi o‘zbek xalqining asrlar davomida sayqallangan va madaniy
xazinasiga aylangan san’at namunalaridan biridir. Ushbu maktab Markaziy Osiyoda, xususan,
O‘zbekiston hududida shakllangan maqom san’atining eng chuqur ildizlarga ega bo‘lgan
yo‘nalishidir. Buxoro qadimda ilm-fan va san’at markazi sifatida tanilgan bo‘lib, bu yerda
yashab o‘tgan hofizlar, sozandalar va musiqashunoslar tomonidan maqom tizimi chuqur ilmiy va
amaliy asosda rivojlantirilgan.
Buxoro maqom maktabi asosan Shashmaqom tizimi orqali tanilgan bo‘lib, bu so‘z "olti
maqom" degan ma’noni bildiradi. Shashmaqom Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq kabi
olti asosiy maqomdan iborat. Har bir maqom o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, u nasr, gardun,
miyonxorij, talqin, saqinama, ufar kabi bo‘limlardan tashkil topgan. Bu bo‘limlar orqali maqom
asta-sekin rivojlanib, tinglovchini ichki mushohadaga yetaklaydi. Ijro jarayoni qat’iy tartibga va
musiqiy intizomga asoslangan bo‘lib, unda har bir sozanda va hofiz o‘z roli bilan ajralib turadi.
Buxoro maqomlari o‘zining falsafiy mazmuni, poetik chuqurligi va ijro uslubidagi
muvozanat bilan ajralib turadi. Bu maktabda asarlar ko‘pincha katta ansamblda ijro etiladi.
Tanbur, gijjak, doira, rubob kabi cholg‘ular maqomning tovush palitrasini boyitadi.
Hofizlar tomonidan kuylanadigan matnlar esa, asosan, Alisher Navoiy, Jomiy, Hofiz,
Sa’diy kabi klassik shoirlarning g‘azallari bo‘lib, ularning mazmuni orqali ishq, sabr, komillik va
ilohiy sevgi tushunchalari kuylanadi. Ijroda estetik sezgi, tovush nazorati va ichki hissiyotlar
uyg‘unligiga alohida e’tibor beriladi.
Shashmaqomning shakllanishida ustoz-shogird tizimi muhim rol o‘ynagan. Har bir ijro
an’anasi avloddan-avlodga og‘zaki tarzda o‘tib kelgan.
2380
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu orqali hofizlik maktabi shakllangan va maqom ijrochiligi muayyan andozalar asosida
rivoj topgan. XX asrda bu maktabning eng yirik namoyandalaridan biri Domla Halim Ibrohimov
bo‘lib, u Buxoro maqomlarini nafaqat ijro etgan, balki ularni yozma tarzda saqlab qolish,
o‘rganish va ommalashtirish borasida ham ulkan xizmat qilgan. Uning maqom ijrochiligidagi
maktabi bugungi kungacha ko‘plab shogirdlar orqali davom etmoqda.
Buxoro maqom maktabining xalqaro miqyosda e’tirof etilishi esa 2003-yilda yuz berdi.
O‘zbekiston va Tojikistonning birgalikdagi tashabbusi bilan Shashmaqom san’ati
UNESCO tomonidan Insoniyatning og‘zaki va nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritildi. Bu
e’tirof maqom san’atining nafaqat milliy, balki jahon madaniyatidagi ahamiyatini tasdiqladi.
Bugungi kunda Buxoro maqom maktabi O‘zbekiston konservatoriyalari, san’at
maktablari, davlat ansambllari va turli festivallar orqali saqlanib, o‘rganilib va rivojlantirib
borilmoqda. Ayniqsa, xalqaro maqom festivallari bu sohaning yuksalishiga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Buxoro maqom maktabi bu nafaqat musiqiy ijro san’ati, balki
xalqning ruhiy va estetik dunyoqarashini mujassamlashtirgan betakror merosdir. U asrlar
davomida xalq qalbidan oziqlangan, ruhiy poklik va kamolotga yetaklagan san’at maktabi
sifatida bugungi avlodni ham ilhomlantirmoqda. Uni o‘rganish, saqlash va rivojlantirish har bir
madaniyatshunos va san’atga mehr qo‘ygan insonning burchidir.
Xorazm maqom maktabi o‘zbek musiqiy madaniyatining noyob va o‘ziga xos
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, asrlar davomida Xorazm vohasida shakllanib, taraqqiy etgan. Bu
maktab Shashmaqomdan farqli ravishda mustaqil maqom tizimiga ega bo‘lib, o‘zining xalqona
ruhi, jonli ijrosi va emotsional kuchi bilan ajralib turadi. Xorazm maqom san’ati xalqning
kundalik hayoti, urf-odatlari, marosimlari va ruhiy olami bilan uzviy bog‘liq holda rivojlangan.
Ushbu maktabda kuy va ashulalar nafaqat musiqiy tajriba, balki ijtimoiy, madaniy va
estetik ifoda vositasi sifatida ham xizmat qilgan.
Xorazm maqom maktabi ko‘p asrlik og‘zaki an’ana asosida rivojlangan bo‘lib, ustoz-
shogird tizimi bu jarayonda muhim rol o‘ynagan. Maqom asarlari Xorazmning qadimiy
shaharlarida yashab ijod qilgan sozandalar va hofizlar tomonidan avloddan-avlodga o‘tkazib
kelingan. Ushbu maktabning asosiy o‘ziga xos jihati bu — kuylarning jo‘shqinligi, ashulalarning
xalqona mazmuni va ijrodagi harakatchanlikdir. Xorazm maqomlarining aksariyati tez sur’atli,
jo‘shqin va hayotiy quvvatga boy bo‘lib, ular ko‘pincha raqs bilan chambarchas bog‘liq.
Ayniqsa, mashhur Xorazm lazgilari bevosita maqom san’ati bilan uzviy aloqada bo‘lib,
ularning har bir ohangi xalq hayotining jo‘shqin va quvnoq tomonlarini ifodalaydi.
Xorazm maqom maktabida ijro asosan dutor, gijjak, doira va ba’zan rubob kabi an’anaviy
cholg‘ular yordamida amalga oshiriladi. Bu cholg‘ularning sozlash va chalish uslublari boshqa
hududlardan sezilarli darajada farq qiladi.
2381
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Hofizlar esa odatda kuchli ovoz, keng diapazon va jonli ifoda bilan kuylaydilar. Matnlar
ko‘pincha xalq orasida mashhur bo‘lgan she’rlar, maqollar yoki mumtoz adabiyot namunalaridan
iborat bo‘lib, ularning mazmuni oson qabul qilinadi, tushunarli va ko‘ngilga yaqin bo‘ladi.
Shuning uchun ham Xorazm maqomlari xalq orasida keng tarqalgan va sevimli san’at
turiga aylangan.
Mazkur maktabning yana bir muhim jihati shundaki, bu maqomlar ko‘pincha
marosimlarda, ayniqsa to‘y va bayramlarda keng qo‘llanilgan. Bu holat maqom san’atining xalq
hayotiga chuqur singib ketganidan dalolat beradi. Xorazm maqomlarida ritmga alohida e’tibor
beriladi. Doira chalish san’ati bu maktabda juda yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, u kuy va
ashulaning dinamizmini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
Xorazm maqom maktabining rivojlanishida ko‘plab ijrochilar va bastakorlar o‘zining
salmoqli hissasini qo‘shgan. Ular orasida mashhur dutorchilar, hofizlar va sozandalar mavjud
bo‘lib, ularning ijrochilik uslubi bugungi kunga qadar davom ettirilmoqda. Hozirda Xorazm
maqom maktabi O‘zbekiston musiqa kollejlari, madaniyat markazlari va ansambllarida
o‘rganilib, yosh avlodga o‘rgatilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro festivallarda ham xorazmlik
ijrochilar muvaffaqiyatli ishtirok etib kelmoqdalar.
Xorazm maqom maktabi nafaqat madaniy meros, balki xalqning ruhiy boyligining ifodasi
sifatida ham muhim ahamiyatga ega. U inson qalbini tozalaydi, quvontiradi, rag‘batlantiradi va
hayotga muhabbat uyg‘otadi. Bu maktabning jonli, xalqona va ohangdor ruhi uni zamonaviy
sahnalarda ham dolzarb qiladi. Uni asrab-avaylash, o‘rganish va targ‘ib etish bugungi avlodning
muqaddas burchidir, zero Xorazm maqom maktabi o‘zbek san’atining o‘ziga xos durdonasidir.
Farg‘ona-Toshkent maqom maktabi o‘zbek musiqa madaniyatining nafis, lirik va chuqur
estetikaga ega bo‘lgan yo‘nalishlaridan biridir. Bu maktab o‘ziga xos ijro uslubi, ashulachilik
an’analari va musiqiy ifoda vositalari bilan Buxoro va Xorazm maqom maktablaridan sezilarli
darajada farq qiladi. Ayniqsa, bu hududda rivojlangan ashulachilik san’ati maqomning
yakkaxon, emotsional va lirizmga boy talqinida o‘z ifodasini topgan. Farg‘ona vodiysi va
Toshkent atrofi, qadimdan musiqa madaniyatining boy o‘choqlaridan bo‘lib, bu yerda ijod qilgan
hofizlar, sozandalar va bastakorlar o‘zbek maqom san’atiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
Farg‘ona-Toshkent maqom maktabining asosiy o‘ziga xos jihatlaridan biri bu —
maqomlarning yumshoq, lirika bilan yo‘g‘rilgan, ohangdor va ko‘proq his-tuyg‘ularga urg‘u
bergan holda ijro etilishidir. Bu maktabda kuylar ko‘pincha yakkaxon ijro etiladi, ya’ni hofizlar
yolg‘iz ovozda, shaxsiy hissiyotlarga boy tarzda kuylaydilar. Ashulalarda matnning poetik
mazmuni va ohangning sezgirligi o‘zaro uyg‘unlashib, tinglovchiga ichki quvonch, g‘am yoki
orom baxsh etuvchi holat yaratadi. Aynan shuning uchun ham bu maktabning maqomlari
ko‘pincha “ko‘ngil musiqasi” deb ataladi.
2382
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu hududda maqomlar ijrosi ustoz-shogird an’anasi orqali rivojlangan bo‘lib, ustozlar o‘z
shogirdlariga nafaqat kuylarni, balki ularni qanday his etib kuylashni, ohangdagi nozikliklarni,
ovozda ifoda topuvchi ichki kechinmalarni ham o‘rgatganlar.
Farg‘ona-Toshkent maktabida asosan tanbur, dutor, rubob va doira kabi cholg‘ular
ishlatiladi, lekin ular ham o‘ziga xos sozlash va chalish texnikasi bilan ajralib turadi. Masalan,
dutor chalish uslubi bu maktabda ayniqsa nozik va estetik xarakter kasb etgan bo‘lib, hofizning
ashulasiga yengil, muloyim ohangda hamrohlik qiladi.
Farg‘ona-Toshkent maqomlarining matnlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ular ko‘pincha
mumtoz o‘zbek adabiyotining durdonalari — g‘azallar, ruboiylar, falsafiy va tasavvufiy ruhdagi
she’rlar asosida tuzilgan. Bu esa maqomlarni nafaqat musiqiy, balki ma’naviy va intellektual
boylik sifatida qadrlanishiga sabab bo‘lgan.
Matnlarda ko‘pincha ilohiy ishq, sabr-toqat, komillik, muhabbat va insoniy fazilatlar
madh etiladi. Bu kabi ruhiy teranlik maqomning har bir ohangiga singib ketgan bo‘lib, ijroda
yuksak badiiy zavq bilan ifodalanadi.
Maqomning bunday talqini mashhur hofizlar orqali xalq orasida keng tarqalgan.
Jumladan, Ortiq Otajonov, Abduhoshim Ismoilov, Komiljon Otaniyozov kabi hofizlar
Farg‘ona-Toshkent maqom maktabining yorqin vakillari hisoblanadi. Ularning ijrosida
maqomning butun ruhiy va estetik go‘zalligi, uning lirik tabiati yorqin namoyon bo‘lgan.
Ayniqsa, Komiljon Otaniyozovning “Bayot”, “Segoh”, “Chorgoh” kabi maqomlaridagi
ijrosi ushbu maktabning yetuk namunasi sifatida musiqashunoslar va tinglovchilar tomonidan
yuksak baholangan.
Bugungi kunda Farg‘ona-Toshkent maqom maktabi O‘zbekiston konservatoriyalari,
musiqa maktablari va davlat ansambllarida faol o‘rganilmoqda va rivojlantirilmoqda. Hofizlar va
sozandalar ushbu maktab an’analarini davom ettirib, yangi avlodga yetkazish bilan birga,
zamonaviy talqinlarda ham maqom san’atini namoyon qilmoqdalar.
Davlat darajasida maqom san’atiga bo‘lgan e’tibor ortib, maxsus festivallar, tanlovlar va
ilmiy anjumanlar orqali bu san’at keng targ‘ib qilinmoqda.
Umuman olganda, Farg‘ona-Toshkent maqom maktabi o‘zbek musiqiy merosining o‘ziga
xos yo‘nalishi bo‘lib, unda estetik sezgi, ichki kechinmalar, badiiy ifoda va ruhiy teranlik
uyg‘unlashgan.
U inson qalbini tinchlantiradi, ruhni poklaydi, fikrni chuqurlashtiradi va ko‘ngilga huzur
bag‘ishlaydi. Bu san’atni asrab-avaylash, o‘rganish va davom ettirish o‘zbek milliy
madaniyatining bebaho boyligini kelajak avlodga yetkazishning muhim yo‘lidir.
2383
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ko‘rsatkichlar
Buxoro maktabi
Xorazm maktabi
Farg‘ona-Toshkent
maktabi
Maqom tili
Fors-tojik
O‘zbek, turkiy
O‘zbek
Asosiy
maqomlar
Shashmaqom (6
maqom)
6 maqom
Farg‘ona Shashmaqomi
Ijro uslubi
Falsafiy, murakkab
Xalqona, jo‘shqin,
dramatik
Lirik, hissiy, nafis
Cholg‘ular
Tanbur, gijjak, nay,
doira
Doira, gijjak, dutor
Tanbur, dutor, doira
Madaniy ta’sir
Tasavvuf, ilohiy
izlanish
Raqs, xalq hayoti
Muhabbat, insoniy
tuyg‘ular
Bugungi kunda O‘zbekiston hukumati maqom san’atini saqlash va rivojlantirish yo‘lida
keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirmoqda. 2003-yilda
Shashmaqom
UNESCO tomonidan
“Insoniyatning og‘zaki va nomoddiy merosi durdonasi” sifatida e’tirof etilgan. 2019-yildan
boshlab esa
Xorazm maqom san’ati
ham UNESCO nomoddiy meros ro‘yxatiga kiritildi.
Toshkentda o‘tkazilayotgan
Xalqaro maqom san’ati festivali
, yurtimizdagi san’at
maktablarida maqom bo‘yicha darslar joriy etilishi, yangi avlod maqom ijrochilarining yetishib
chiqishi bu san’atning yashab kelayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, maqomni saqlab
qolish uchun uning nazariyasi, tarixiy asoslari, she’riy va musiqiy tahlilini chuqur o‘rganish
muhimdir.
Xulosa
O‘zbek maqom maktablari — xalqimizning musiqiy tafakkuri, tarixiy merosi va ruhiy
olamining betakror ifodasidir. Har bir maktab — Buxoro, Xorazm, Farg‘ona-Toshkent —
o‘zining noyob san’at tizimi, ijro uslubi, madaniy asoslari bilan milliy san’atimizga beqiyos
hissa qo‘shgan. Ularning o‘zaro farqi bu san’atni yanada boyitadi, umumiy jihatlari esa
maqomning xalq qalbidagi o‘rnini mustahkamlaydi. Ushbu maktablarni chuqur o‘rganish, yosh
avlodga yetkazish — madaniyatimizga sodiqlik, milliylikka hurmat va merosimizga mehrdir.
REFERENCES
1.
Mirzaev, T. "O‘zbek maqom san’ati". – Toshkent: Fan, 2001.
2.
Rashidova, M. "Maqomlar va ularning zamonaviy talqini". – Samarqand, 2010.
3.
UNESCO Maqomlar Arxivi (www.unesco.org).
4.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. – Toshkent: "Sharq", 2005.
5.
Karimov, O. "Xorazm maqom an’anasi va lazgilar". – Urganch, 2015.
