Aprel, 2025-Yil
687
BIATLONCHLARNI O’Q OTISH MASHG’LOTLARIGA TAYYORLASH
Ismoilov G’olibjon Bayerqulovich
Alfraganus universiteti 2-bosqich magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15315612
O‘zbekiston Respublikasi va Prezidentimiz tomonidan chiqarilayotgan jismoniy tarbiya
va sportni rivojlantirish to‘g‘risidagi farmoni va qarorlari, yurtimizda ushbu sohaning siyosat
darajasiga ko‘tarilayotganligidan dalolat beradi. Bugungi kunda sohani yanada rivojlanishida
ushbu farmonlar murabbiy ustozlar oldiga bir qancha ma’suliyatli vazifalar yuklaydi.
Yurtimizda yosh avlodning jismoniy tarbiya bilan muntazam shug‘ullanishi uchun zamon
talablariga mos shart-sharoitlar yaratish, sport musobaqalari orqali yoshlarda o‘z irodasi, kuchi
va imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchni mustahkamlash, mardlik va vatanparvarlik, ona Vatanga
sadoqat tuyg‘ularini kamol toptirish, shuningdek, yoshlar orasidan iqtidorli sportchilarni saralab
olish ishlarini tizimli tashkillashtirish hamda jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada
rivojlantirishga yo‘naltirilgan keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilib kelinmoqda.
Respublikamizda hozirgi kunga kelib biathlon sport turi xam boshqa sport turlari kabi
yuqori darajada rivojlanib kelmoqda. Biatlonchilar mashg’ulotidagi o‘q otish tayyorgarligi
aloxida tayyorgarlikni talab qiladi.
Biatlonda to‘g’ri nishonga o‘q otish - bu biatlonchining quyidagi otish harakatlarini
to‘g’ri bajarishi natijasidir: tayyorlanish, nishonga olish, nafasni ushlab turish va otish ilmog’ini
boshqarish. Bu harakatlarning barchasi qat’iy ketma-ketlikda bajariladi va asosiy vazifa -
nishonga aniq otishga qaratilgan. Biatlonchi otish boshlanishidan oldin chang’i poygasida
qatmashishi (yoki yugurishi), yuqori natijani ko‘rsatishga intilishini hisobga olish kerak. Buning
natikasida o‘q otish maydonida unda sezilarli funktsional va psixologik o‘zgarishlar ko‘zga
tashlanadi. Sportchi chang’irollerni yechmasdan, nafas olish qiyin bo‘lgan sharoitda, dastlabki
sinov otishlarisiz va o‘q otishni to‘g’rilashlarsiz otadi
Ushbu biatlonga xos omillar sportchining otishni o‘rganish paytidagi harakatlariga ta’sir
qiladi: tayyorlanish nisbatan «qattiq» bo‘ladi, nafasni ushlab turish va mo‘ljalga olish vaqti
qisqaradi, otishni boshqarish xarakteri o‘zgaradi.
Biatlonchilar mashg’ulotidagi o‘q otish tayyorgarligi sportchilik malakasini
takomillashtirish davrining turli bosqichlarida o‘ziga xos xususiyatlariga ega. Tayyorgarlik
davrida kichik kalibrli miltiqdan o‘q bilan ham, usiz ham otish texnikasining alohida
elementlarini ishlab chiqishga katta e’tibor qaratish lozim.
Aprel, 2025-Yil
688
Ushbu davrda, qoida tariqasida, xatolar aniqlanadi va yo‘q qilinadi, o‘q otish shartlari
(aylanish, egilish, burilish, shovqin va boshqalar) kiritilishi bilan murakkablashtiriladi.
Otishma turli xil umumiy rivojlantiruvchi va maxsus mashqlar bilan uyg’unlikda amalga
oshiriladi, ular otish va biatlonchilarni kompleks tayyorlashni birlashtirgan yordamchi vositalar
bo‘lib hisoblanadi va otishning yakuniy natijasi texnikaning asosiy elementlarini to‘g’ri
tushunish va amalga oshirishga bog’liq bo‘ladi.
Biatlonda sport mashg’ulotlarining zamonaviy nazariyasida otish texnikasi bir necha
bosqichlarga bo‘linadi: o‘q otish chizig’iga kelish; (yotib va tik turib) otishga tayyorgarlik
ko‘rish; tez otish (beshta o‘q otish vaqti, u mo‘ljalga olish, nafas olish, otish ilmog’ini boshqarish
kabi texnik elementlarni o‘z ichiga oladi); otish chizig’ini tark etish.
Biatlonchilarni sport mashqlari jarayonida uning uyg’un jismoniy rivojlanishini, yuqori
texnik va taktik mahoratini, maxsus jismoniy va psixologik fazilatlarni rivojlantirishning zarur
darajasini ta’minlaydigan turli xil umumiy va xususiy vazifalar hal qilinadi. Bu omillarning
barchasi sportchilik mahoratini yanada takomillashtirish uchun bilim va ko‘nikmalar to‘plamini
olish imkonini beradi.Biatlonchilarni tayyorlash vositalarini tanlashda sportchilarning mahoratini
oshirishga bevosita yoki bevosita ta’sir ko‘rsatadigan turli xil jismoniy mashqlar va qo‘shimcha
vositalar - o‘quv moslamalari, maxsus jihozlar, diagnostika uskunalari va boshqalar qo‘llaniladi.
Tayyorgarlik davrida biatlonchilarning otishni o‘rganish mashg’ulotlarini rivojlantirish
uchun bunday vositalar qo‘llaniladi:
- otishni o‘rganish;
- otish simulyatorlari yordamida otish;
- ochkolar uchun 7-raqamli nishonga otish;
qiyin sharoitlarda otish (oq varaqqa, nishonga urishning turli sxemalarida, beshta o‘q
uchun nafasni ushlab turish bilan, ko‘zlar yopiq holda, otish ilmog’ini bosishning turlicha
bo‘lgan xarakterda, mo‘ljalning turli xil konfiguratsiyasi bilan (pukkakli mo‘ljal, xoch shaklidagi
mo‘ljal, halqali mo‘ljal, kombinatsiyalashtirilgan mo‘ljal)
Tikka turgan holatda otish texnikasi. Biatlonda ushbu mashqni bajarish poyganing
sportchining tanasiga va meteorologik sharoitlarga ta’siri bilan murakkablashadi. Tik turib
otishda biatlonchining barqarorligi quyidagi omillarga bog’liq:
1. tana uchun eng qulay holatni tanlash;
2. tananing tayanch yuzalarining to‘g’ri o‘zaro joylashishi;
3. tayanch maydoni ustidagi «o‘q otishning tanasi-qurol» tizimining umumiy og’irlik
markazining (CCT) joylashishi;
Aprel, 2025-Yil
689
4. kuchanishning darajasi va bo‘g’imlarning tortilishi;
5. Chap qo‘lning holati. Qulay pozitsiyani tanlashning asosiy sharti - miltiqni ushlab
turishga mushaklaringizni kamroq tortilishiga imkon beradigan qurol bilan tananing og’irligini
umurtqa pog’onasiga o‘tkazish, skelet ustun kabi siqish uchun «ishlashi» hisoblanadi. Miltiqni
ushlab turish, tayyorlanish paytida holatning barqarorligini yomonlashtiradi. Shuning uchun,
«o‘q otish tanasi - qurol» tizimining muvozanatining nisbiy barqarorligiga tananing o‘ngga va
yon tomonga kompensatsion og’ishlari, ya’ni, uning yaqinlashayotgan og’irlik markazini tanaga
yaqin miltiqqa qarshi muvozanatni yaratish orqali erishiladi. Tananing holati yanada barqaror
bo‘ladi. Shuning uchun tik turib otish uchun barqaror holatni tanlash tanaga yonbosh, orqa va
«burilish» bukilishini bag’ishlashdan iborat bo‘ladi.
Otish chizig’iga yaqinlashganda nafas olishni ongli ravishda nazorat qilish
va dastlabki
haralatlar (nishonning namushnik va diopter ko‘rinishini ochish, tayoqlarni yig’ish). Masofaning
bir qismini bosib o‘tib, otish joyiga yaqinlashgandan so‘ng, biatlonchi yurak urishi va nafas
olishni kamaytirish uchun sekinlashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
R.U.Memetov, S.A.Saydinov, Tanlangan sport turi bo’yicha mutahassislikka kirish
(biathlon) 2024
2.
2 B.T.Inakov, Sport pedagogik mahoratini oshirish (Biatlon) 2023
