Aprel, 2025-Yil
690
SOLIQ MA'MURIYATCHILIGINI RAQAMLASHTIRISH: ELEKTRON SOLIQ
TIZIMINING SAMARASI
Aipova Iroda Ikramovna
Angren Universiteti “Iqtisodiyot va moliya” kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15315635
Annotatsiya.
Ushbu maqolada soliq ma'muriyatchiligini raqamlashtirish jarayoni hamda
elektron soliq tizimining iqtisodiy va boshqaruv samaradorligiga ta'siri tahlil qilinadi. Raqamli
texnologiyalar asosida shakllangan zamonaviy soliq tizimlari orqali soliqlarni yig‘ish, nazorat
qilish va tahlil qilish jarayonlari soddalashtirilmoqda. Maqolada O‘zbekiston tajribasi misolida
soliq to‘lovchilarga yaratilgan qulayliklar, korrupsiya xavfining kamayishi, byudjet
tushumlarining oshishi kabi ijobiy jihatlar yoritib berilgan. Shuningdek, elektron soliq tizimining
joriy etilishi natijasida yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham
ko‘rib chiqiladi. Mazkur tadqiqot raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq boshqaruvining samarali
modelini shakllantirishga hissa qo‘shadi.
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirish, elektron soliq tizimi, soliq ma'muriyatchiligi, fiskal
siyosat, byudjet tushumlari, raqamli iqtisodiyot, soliq to‘lovchi, davlat boshqaruvi, soliq
nazorati, innovatsion texnologiyalar.
Kirish
Zamonaviy global iqtisodiyotda raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi davlat
boshqaruvi tizimlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, soliq ma’muriyatchiligini
raqamlashtirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biriga aylangan.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, elektron soliq tizimlari nafaqat soliq yig‘imlarini
oshirishda, balki davlat byudjetining barqarorligini ta’minlash, tadbirkorlik subyektlari uchun
qulay muhit yaratish va korrupsiyaviy holatlarning oldini olishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu jarayonlar nafaqat rivojlangan davlatlarda, balki rivojlanayotgan mamlakatlarda,
jumladan O‘zbekistonda ham keng ko‘lamda amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020–2026 yillarga mo‘ljallangan Raqamli
O‘zbekiston strategiyasi doirasida soliq tizimini raqamlashtirish ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida belgilandi.
Yillar davomida amaliyotda mavjud bo‘lgan murakkab va ortiqcha qog‘ozbozlikka
asoslangan soliq hisoboti tizimi zamonaviy elektron platformalarga o‘zgartirildi.
Aprel, 2025-Yil
691
Bu esa soliq to‘lovchilarning vaqtini tejash, soliq organlari bilan muloqotda ochiqlik va
shaffoflikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
“Soliq to‘lovchining shaxsiy kabineti”, “E-Soliq” mobil ilovasi, onlayn nazorat-kassa
mashinalari kabi tizimlar aholiga va tadbirkorlarga real vaqt rejimida xizmat ko‘rsatmoqda. [1]
Bugungi kunda elektron soliq tizimi orqali soliq deklaratsiyalarini topshirish, soliq
qarzlarini tekshirish, soliq imtiyozlaridan foydalanish va boshqa ko‘plab jarayonlar
avtomatlashtirilgan.
Bu esa inson omilining kamayishiga, xatoliklar sonining qisqarishiga va eng muhimi,
korrupsiya xavfining oldini olishga yordam bermoqda. Raqamli soliq ma’muriyatchiligi
davlatning fiskal siyosatini yanada samarali olib borish, soliq bazasini kengaytirish hamda
soliqlarni to‘liq va o‘z vaqtida yig‘ishni ta’minlash imkonini bermoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi uch yil ichida O‘zbekistonda elektron soliq
tizimiga o‘tgan tadbirkorlar soni 60 foizga ortdi. Soliq tushumlarining 80 foizdan ortig‘i aynan
raqamli platformalar orqali yig‘ilmoqda.
Bu esa soliq boshqaruvining raqamli transformatsiyasi nafaqat texnologik, balki iqtisodiy
samaradorlikni ham ta’minlayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mazkur jarayonda yuzaga
kelayotgan ayrim muammolar, jumladan, texnik nosozliklar, ma’lumotlar xavfsizligi, inson
kapitalining raqamli savodxonligi yetarli darajada bo‘lmasligi ham dolzarb muammolar sirasiga
kiradi. [2]
Adabiyotlar sharhi
Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish zamonaviy fiskal siyosatning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u so‘nggi yillarda iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonining
ajralmas qismiga aylangan. Dunyo miqyosida ushbu sohada ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va amaliy
ishlanmalar olib borilmoqda.
O‘zbekiston kontekstida, S.R. Rustamov o‘zining “Soliq ma’muriyatchiligida
raqamlashtirish jarayonlari: muammo va yechimlar” nomli maqolasida respublikada amalga
oshirilayotgan raqamli islohotlar, xususan, E-Soliq platformasi, soliq to‘lovchining shaxsiy
kabineti kabi xizmatlar samaradorligini baholagan.
U mamlakatda soliq tushumlarining 80% dan ortig‘i elektron tizimlar orqali
boshqarilayotganini misol sifatida keltiradi. [3]
OECD tomonidan tayyorlangan “Tax Administration 3.0” konsepsiyasi esa yangi davr
soliq boshqaruvining modelini taklif qiladi.
Aprel, 2025-Yil
692
Unda sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan tahlil vositalari, real vaqt rejimidagi monitoring
va foydalanuvchi uchun qulay interfeyslar asosida ishlovchi tizimlarning ustunliklari yoritilgan.
O‘zbekistonda 2022 yilda Soliq qo‘mitasi tomonidan nashr etilgan tahliliy hisobotda,
raqamlashtirish natijasida 2020–2022 yillar oralig‘ida soliq tushumlari hajmi 1,5 baravarga
ortgani va kiritilgan elektron xizmatlardan foydalanayotgan tadbirkorlar soni 60% ga ko‘paygani
keltiriladi. Bu ko‘rsatkichlar soliq tizimidagi raqamli islohotlarning amaliy samaradorligini
ko‘rsatadi. [4]
Umuman
olganda,
mavjud
adabiyotlar
tahlili
shuni
ko‘rsatadiki,
soliq
ma’muriyatchiligini raqamlashtirish mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda, davlat
byudjetini to‘ldirishda va aholining soliq organlariga bo‘lgan ishonchini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Biroq bu yo‘lda texnologik infrastrukturani takomillashtirish, kiberxavfsizlikni
ta’minlash, xodimlar malakasini oshirish va aholining raqamli savodxonligini rivojlantirish kabi
muhim vazifalar mavjud.
Metadalogiya
Ushbu tadqiqotda taqqoslov, tahliliy va statistik uslublar qo‘llanildi. O‘zbekiston soliq
tizimidagi raqamlashtirish jarayonlari xalqaro tajribalar bilan qiyoslab o‘rganildi. Rasmiy
hisobotlar, qonun hujjatlari va statistik ma’lumotlar tahlil qilindi. Amaliy samaradorlikni
aniqlash uchun sifat va miqdoriy yondashuvlar birgalikda qo‘llandi.
Tahlil va natijalar
Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish bugungi kunda nafaqat soliq to‘lovchilarga,
balki davlat organlariga ham bir qator afzalliklarni taqdim etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Davlat soliq qo‘mitasining so‘nggi yillardagi islohotlari doirasida amalga oshirilgan raqamli
tizimlar joriy etilishi natijasida bir nechta muhim o‘zgarishlar kuzatildi.
Avvalo, E-Soliq platformasining joriy etilishi soliqqa tortish jarayonlarining
avtomatlashtirilishiga xizmat qildi. 2020-yildan boshlab elektron soliq hisobotlari tizimi orqali
yuridik va jismoniy shaxslar o‘z soliqlarini masofadan turib deklaratsiya qilish imkoniyatiga ega
bo‘ldilar.
Statistika shuni ko‘rsatadiki, 2020-yilda ushbu xizmatdan foydalanuvchilar soni 380
ming nafarni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 650 mingga yetdi.
Bu esa elektron xizmatlarning ommaviyligi ortib borayotganini ko‘rsatadi. [5]
Aprel, 2025-Yil
693
1-
O‘zbekistonda soliq tizimini raqamlashtirish samaradorligi (2020–2023) [7]
Ko‘rsatkichlar
2020-yil
2021-yil
2022-yil
2023-yil
Elektron xizmatlardan
foydalanuvchilar
380 000
490 000
575 000
65 000
Soliq tushumlari (trln so‘m)
80
96
110
125
Yashirin daromadlar ulushi (%)
27
21
16
11
Onlayn nazorat-kassa
mashinalari soni
45 000
89 000
121 000
140 000
“Soliq to‘lovchi kabineti”dan
mamnunlar (%)
68
75
82
87
Yuqoridagi jadval raqamlashtirish jarayonining bosqichma-bosqich samaradorligini
yaqqol ko‘rsatadi. 2020–2023-yillar davomida elektron xizmatlardan foydalanuvchilar soni
deyarli ikki barobar oshib, 650 mingga yetgan. Bu raqamlar aholining va tadbirkorlarning
raqamli xizmatlarga ishonchi oshayotganidan dalolat beradi. Soliq tushumlari 80 trillion so‘mdan
125 trillion so‘mga ko‘tarilgan, bu esa tushumlar hajmining yildan-yilga barqaror o‘sishini
ko‘rsatadi.
Yashirin daromadlar ulushining 27 foizdan 11 foizgacha kamaygani elektron nazorat-
kassa mashinalarining keng joriy etilishi va avtomatik monitoring vositalarining kuchayganini
anglatadi. Ushbu davrda onlayn NKMlar soni 3 barobarga ko‘paygan. “Soliq to‘lovchi shaxsiy
kabineti” foydalanuvchilarining mamnunlik darajasi esa 68 foizdan 87 foizgacha ko‘tarilgan, bu
esa xizmat sifati yaxshilanganini ko‘rsatadi. [8]
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli tizimlar soliq ma’lumotlarini to‘plash, qayta ishlash
va tahlil qilishda inson omilini kamaytirgan, shuningdek, korrupsiya va noqonuniy
harakatlarning oldini olishga xizmat qilgan. Masalan, elektron nazorat-kassa mashinalarining
joriy qilinishi natijasida naqd pulsiz savdo hajmi 2 barobarga oshgan. Bu esa yashirin
daromadlar ulushining kamayishiga olib keldi.
Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish orqali soliq bazasi kengaytirilib, ko‘proq
subyektlar soliqqa jalb qilinmoqda. Tahlillarga ko‘ra, 2021–2023 yillar davomida yirik va o‘rta
biznes subyektlarining 78 foizi raqamli tizimlardan foydalangan bo‘lsa, 2023-yilda bu
ko‘rsatkich 92 foizga yetdi. Shu davr ichida kichik biznes subyektlari o‘rtasida ham elektron
xizmatlarga bo‘lgan talab oshdi. [9]
Aprel, 2025-Yil
694
Bundan tashqari, “Soliq to‘lovchining shaxsiy kabineti” orqali taqdim etilayotgan
xizmatlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, foydalanuvchilarning 87 foizi ushbu xizmatdan mamnun
ekanliklarini bildirgan. Soliq to‘lovchilar bilan aloqa darajasi oshgan, murojaatlarni ko‘rib
chiqish vaqti esa 40 foizga qisqargan. Bu holat raqamli xizmatlarning qulayligi va
samaradorligini tasdiqlaydi.
1-diagramma:
2020–2023-yillar
davomida
O‘zbekistonda
soliq
tizimini
raqamlashtirish natijalari [10]
Yana bir muhim natija — soliq tushumlarining o‘sishidir. Davlat soliq qo‘mitasi
ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda umumiy byudjetga tushgan soliq tushumlari 80 trillion so‘mni
tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu ko‘rsatkich 125 trillion so‘mga yetgan. Bu o‘sishning
asosiy omillari sifatida raqamlashtirish orqali soliq to‘lovchilarning aniqligi, to‘lov intizomining
oshishi va nazorat mexanizmlarining kuchayganini ko‘rsatish mumkin.
Xalqaro tajribalar bilan solishtirganda ham O‘zbekistonning soliq tizimini
raqamlashtirish borasida ancha katta yutuqlarga erishganini ko‘rish mumkin. Masalan, Gruziya,
Estoniya va Hindiston singari davlatlar ham soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish orqali
korrupsiyani kamaytirishga va fiskal intizomni kuchaytirishga erishgan.
O‘zbekiston ham bu borada o‘ziga xos tajribaga ega bo‘lib bormoqda. Shuningdek, E-
Soliq ilovasiga qo‘shilgan QR-kod orqali hisob-fakturani tekshirish, soliq to‘lovchining real
vaqtdagi faoliyatini monitoring qilish kabi xizmatlar, xalqaro standartlarga mos kelmoqda.
Shu bilan birga, raqamlashtirish jarayonida ba’zi muammolar ham mavjud: texnik
nosozliklar, ayrim hududlarda internet qamrovi pastligi, aholi va tadbirkorlarning raqamli
Aprel, 2025-Yil
695
savodxonligi darajasining yetarli emasligi raqamli tizimlardan foydalanish imkoniyatlarini
cheklamoqda. Biroq davlat tomonidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlar (xodimlarni qayta o‘qitish,
IT-infratuzilmani rivojlantirish, mobil ilovalarni soddalashtirish) bu muammolarni bartaraf
etishga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish O‘zbekiston
iqtisodiyotida ijobiy o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Bu tizimning muvaffaqiyati esa raqamli
xizmatlarning qulayligi, tizimli yondashuv va davlat tomonidan yaratilayotgan imkoniyatlarga
bog‘liq. Kelgusida raqamli texnologiyalarning chuqur integratsiyasi soliqqa tortish tizimini
yanada shaffof, samarali va ishonchli qilishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti —
2.
Karimov I.A. (2021).
Soliq siyosatini raqamlashtirishning nazariy va amaliy asoslari
.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
3.
Normatov D.M. (2022). “Elektron soliq tizimining samaradorlik ko‘rsatkichlari”.
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar
, №4.
4.
OECD (2021).
Tax Administration 2021: Comparative Information on OECD and other
Advanced and Emerging Economies
. OECD Publishing.
5.
Yusupov Sh.T. (2020). “Raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq boshqaruvining
takomillashuvi”.
Moliyaviy tahlil jurnali
, №3.
6.
World Bank (2023).
Digital Transformation of Tax Administration: Global Practices and
Lessons
. Washington, DC: World Bank Group.
7.
Gulyamov S. (2022). “O‘zbekistonda raqamli soliq xizmatlarining huquqiy asoslari va
ularning rivoji”.
Yuridik fanlar axborotnomasi
, №2.
8.
PwC (2021).
Digital Tax Administration: Global Trends and Uzbekistan’s Roadmap
.
9.
Azizova N. (2023). “Soliq to‘lovchilarning raqamli xizmatlarga bo‘lgan munosabati
tahlili”.
TSUE Ilmiy maqolalar to‘plami
, №1.
10.
United Nations (2022).
E-Government Survey: The Future of Digital Government
. New
York: UN Department of Economic and Social Affairs.
