Aprel, 2025-Yil
696
RAQAMLI IQTISODIYOTDA SUN’IY INTELLEKTNING ROLINI
TAKOMILLASHTIRISH
Abdivaliyev Shahzodbek Xayrullayevich
Angren Universiteti “Iqtisodiyot va moliya” kafedrasi assistenti.
Shahzodbek.abduvaliyev1998@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15315659
Annotatsiya
. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining raqamli iqtisodiyotga
ta’siri, uning joriy holati va kelajakdagi imkoniyatlari tahlil qilingan. Tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt raqamli iqtisodiyotning asosiy drayveri sifatida iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, innovatsion xizmatlarni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlarini
yaratishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Maqola O‘zbekiston va xalqaro miqyosdagi
tendensiyalarni qamrab oladi va strategik qarorlar qabul qilish uchun asos yaratadi.
Kalit so‘zlar
: raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt, SI, texnologiya, iqtisodiy rivojlanish,
innovatsiya.
Kirish
Raqamli iqtisodiyot zamonaviy dunyo iqtisodiyotining asosiy poydevoriga aylanmoqda.
So‘nggi o‘n yillikda global iqtisodiy jarayonlarning aksariyati raqamli texnologiyalar
bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, bu texnologiyalar yangi iqtisodiy modellarni
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Statista ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda
raqamli iqtisodiyotning global hajmi 15 trillion AQSh dollaridan oshgan, bu esa umumiy dunyo
yalpi ichki mahsulotining (YaIM) taxminan 15 foizini tashkil qiladi. Bu ko‘rsatkichning kelgusi
besh yil ichida 20 trillion dollarga yetishi kutilmoqda. [1]
Sun’iy intellekt ushbu iqtisodiyotning ajralmas qismi sifatida faol rivojlanmoqda.
McKinsey & Company hisobotlariga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash 2030-yilga
kelib global iqtisodiyotga 13 trillion dollardan ortiq qo‘shilgan qiymat yaratadi. Shu bilan birga,
Deloitte tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Sun’iy intellekt texnologiyalari
sanoatning deyarli barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatmoqda: ishlab chiqarishdan tortib sog‘liqni
saqlash, transport va moliyaviy xizmatlargacha. [2]
O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellektni rivojlantirishga
katta e’tibor qaratilgan. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasida 2030-yilgacha
bo‘lgan davrda mamlakatni to‘liq raqamli transformatsiyadan o‘tkazish rejalashtirilgan.
Aprel, 2025-Yil
697
Ushbu strategiya doirasida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali milliy iqtisodiyotni
30 foizga o‘stirish maqsad qilingan.[3]
BMTning 2022-yilgi "Raqamli iqtisodiyot va ijtimoiy rivojlanish" hisobotiga ko‘ra,
raqamli texnologiyalar global ish kuchining 50 foizini qamrab olgan va 2025-yilga borib bu
ko‘rsatkich 70 foizga yetishi prognoz qilinmoqda. Shu o‘rinda, O‘zbekiston uchun ham raqamli
iqtisodiyot orqali yangi ish o‘rinlarini yaratish va mehnat bozori samaradorligini oshirish dolzarb
masaladir. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatda IT sohasida
ishlovchilar soni 25 foizga oshgan. [4]
Raqamli iqtisodiyotning asosiy omillaridan biri bu ma’lumotlarni tahlil qilish va ularni
iqtisodiy qarorlar qabul qilishda samarali qo‘llashdir. Sun’iy intellekt bu jarayonni
avtomatlashtirishga imkon beradi. Masalan, IBM kompaniyasining tadqiqotlariga ko‘ra, sun’iy
intellekt algoritmlari korxonalarning moliyaviy ko‘rsatkichlarini 40 foizga yaxshilashga yordam
beradi.
Xalqaro miqyosda, AQSh va Xitoy sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot sohasida
yetakchi mamlakatlar hisoblanadi. Xitoyning "Made in China 2025" strategiyasi doirasida sun’iy
intellekt sohasiga milliardlab dollar investitsiya kiritilgan. Natijada, Xitoy kompaniyalari global
SI startaplarining 30 foizini tashkil qilmoqda. Shu bilan birga, AQSh kompaniyalari, masalan,
Google, Microsoft va Amazon sun’iy intellektni amaliyotga joriy qilishda sezilarli
muvaffaqiyatlarga erishmoqda. [5]
Yuqoridagi misollar va statistik ma’lumotlar raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellektning
qanchalik ahamiyatli ekanligini ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu maqola raqamli iqtisodiyotda
sun’iy intellektning o‘rnini, joriy holatini va istiqbollarini batafsil tahlil qilishni maqsad qilgan.
Mazkur mavzu nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lib, iqtisodiy
samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar sharhi
Sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyotning o‘zaro bog‘liqligi ko‘plab xalqaro va milliy
manbalarda keng o‘rganilgan. Quyida ushbu mavzudagi muhim adabiyotlar sharhi keltirildi.
"Global Raqamli Taraqqiyot" hisobotida sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiy
rivojlanishdagi roli batafsil ko‘rib chiqilgan. Ushbu hisobotda SI texnologiyalari global darajada
YaIMning o‘sishiga qanday hissa qo‘shayotgani va turli sektorlar uchun ta’sir ko‘rsatayotgani
tahlil qilingan. Misol uchun, hisobotga ko‘ra, rivojlanayotgan davlatlarda SI texnologiyalari
mahsuldorlikni 25 foizga oshirishi mumkin. [6]
Aprel, 2025-Yil
698
"Raqamli iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi"da O‘zbekiston iqtisodiy jarayonlarini to‘liq
raqamli transformatsiyadan o‘tkazish maqsadi belgilangan. Strategiyada sun’iy intellektni
rivojlantirish, yangi texnologiyalarni tadbiq etish va ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash
bo‘yicha aniq vazifalar ko‘rsatilgan. Ushbu qaror raqamli iqtisodiyotning mamlakat YaIMdagi
ulushini 30 foizga oshirishni ko‘zda tutadi. [7]
"Digital
Transformation"
hisobotida
sun’iy
intellekt
va
avtomatlashtirish
texnologiyalarining iqtisodiy jarayonlarga ta’siri yoritilgan. Hisobotda, xususan, SI
texnologiyalari yordamida ishlab chiqarish sohasida 40 foizgacha samaradorlikka erishish
mumkinligi qayd etilgan. Shuningdek, moliyaviy xizmatlar va sog‘liqni saqlash tizimida ham
SIning innovatsion echimlari keng tahlil qilingan. [8]
"Artificial Intelligence and Economic Impact" tadqiqoti sun’iy intellektning 2030-
yilgacha global iqtisodiyotga 13 trillion dollar qo‘shilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu
tadqiqotda, shuningdek, texnologik infratuzilma va inson kapitalini rivojlantirish orqali iqtisodiy
samaradorlikni oshirish yo‘llari ko‘rsatilgan. "Raqamli iqtisodiyot va ijtimoiy rivojlanish"
mavzusidagi hisobotlarda sun’iy intellekt texnologiyalarining barqaror rivojlanishga ta’siri
o‘rganilgan. BMTning ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot rivoji kambag‘allikni
qisqartirish va ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
"AI Technologies and Business Applications" tadqiqoti sun’iy intellektning biznes
jarayonlarida qanday qo‘llanilishi va qaysi sohalarda eng yuqori iqtisodiy natijalar keltirishini
tahlil qilgan. Ushbu hisobotda marketing, logistika va xizmat ko‘rsatish sohalarida sun’iy
intellekt yordamida daromadlarning 35 foizgacha oshishi keltirilgan. "AI and Education"
hisobotida sun’iy intellektning ta’lim sohasidagi o‘rni yoritilgan. Hisobotda sun’iy intellekt
yordamida ta’lim sifatini yaxshilash va shaxsiylashtirilgan o‘qitish tizimlarini yaratish bo‘yicha
tavsiyalar berilgan [9].
Metodologiya
Maqolada sifat va miqdoriy tahlil usullaridan foydalanilgan. Raqamli iqtisodiyot va
sun’iy intellektning rivojlanishi bo‘yicha xalqaro va milliy manbalar o‘rganilib, iqtisodiy
jarayonlarga ta’sirini baholash uchun statistik ma’lumotlar tahlil qilingan.
Tahlil va natijalar
Ishlab chiqarish sektori samaradorligining oshishi Ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshirish sun’iy intellektning muhim yutuqlaridan biri
hisoblanadi.
Aprel, 2025-Yil
699
McKinsey & Company tadqiqotiga ko‘ra, 2022-yilda sun’iy intellekt texnologiyalarini
qo‘llash ishlab chiqarish jarayonlarida o‘rtacha 20 foizga samaradorlik oshishiga olib keldi.
Xususan, mashinasozlik va kimyo sanoatida avtomatlashtirilgan tizimlar mahsulot sifatini
15 foizga yaxshilashga yordam berdi. [10]
Moliyaviy xizmatlarda optimallashtirish Sun’iy intellekt moliyaviy xizmatlar sektorida
ham katta o‘zgarishlar keltirdi. Statista ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda moliyaviy
texnologiyalar bozorining global hajmi 300 milliard dollardan oshdi va bu ko‘rsatkichning 35
foizi sun’iy intellekt texnologiyalari orqali yaratilgan. Kredit reytinglarini baholash, firibgarlikni
aniqlash va investitsiya strategiyalarini optimallashtirish kabi sohalarda sun’iy intellekt
texnologiyalari sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
1-jadval: Sun'iy intellektning ishlab chiqarish samaradorligiga ta'siri [11]
Yillar
Ishlab chiqarish
samaradorligi o'sishi (%)
Avtomatlashtirish
qamrovi (%)
2019
12
35
2020
15
40
2021
18
50
2022
22
60
2023
25
70
Yuqoridagi jadvalga binoan, 2018-yilda ishlab chiqarish samaradorligining o‘sishi 10%ni
tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 25%ga yetgan. 5 yil ichida samaradorlik
ko‘rsatkichi 2,5 barobarga oshgan, bu esa sun’iy intellekt texnologiyalarining ishlab chiqarish
jarayonlarini takomillashtirishda qanchalik katta rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi.
Elektron tijorat platformalari sun’iy intellekt algoritmlari yordamida foydalanuvchilarga
moslashtirilgan
xizmatlar
taklif
qilmoqda.
Deloitte
hisobotida
ta’kidlanishicha,
shaxsiylashtirilgan tavsiyalar tizimlari savdo hajmini 25 foizga oshirgan. Amazon, Alibaba va
Ozon kabi yirik kompaniyalar sun’iy intellekt asosida foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil
qilish orqali daromadlarini sezilarli darajada ko‘paytirgan. Raqamli iqtisodiyotning umumiy
iqtisodiy samaradorligi sun’iy intellekt yordamida sezilarli darajada oshmoqda. O‘zbekiston
misolida, "Raqamli O‘zbekiston-2030" strategiyasiga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni joriy etish
natijasida mamlakatning yalpi ichki mahsuloti 30 foizga oshishi prognoz qilinmoqda.
Aprel, 2025-Yil
700
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda IT sohasi iqtisodiyotning
umumiy hajmida 5 foiz ulushga ega bo‘ldi. [12]
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari nafaqat iqtisodiy samaradorlikni
oshirish, balki turli sohalarda yangi imkoniyatlarni yaratishda ham muhim rol o‘ynamoqda.
Kelgusida SI texnologiyalarini qo‘llash sohalarini kengaytirish orqali global iqtisodiy
o‘sishni yanada jadallashtirish mumkin. Shu bilan birga, texnologik o‘zgarishlar bilan bog‘liq
ijtimoiy va huquqiy masalalarni ham inobatga olish zarur.
Xulosa
Sun’iy intellekt texnologiyalari raqamli iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, hozirgi
vaqtda iqtisodiy jarayonlarni takomillashtirish va samaradorligini oshirishda katta rol
o‘ynamoqda. Dunyo bo‘ylab tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt yordamida ishlab
chiqarish samaradorligi, xizmat ko‘rsatish sifati va moliyaviy jarayonlarning aniqligi sezilarli
darajada oshmoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, sun’iy intellektning global iqtisodiyotga
qo‘shayotgan hissasi yil sayin ortib bormoqda va kelgusida yanada yuksalishi kutilmoqda.
O‘zbekiston misolida esa raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellektning rivojlanishi davlat
siyosati darajasida strategik maqsad sifatida belgilangan. "Raqamli O‘zbekiston-2030"
strategiyasi mamlakat iqtisodiyoti uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda va sun’iy intellekt
texnologiyalarini turli sohalarga joriy etish orqali iqtisodiy o‘sishga erishish ko‘zda tutilgan.
Biroq, bu jarayonda huquqiy bazani rivojlantirish, malakali kadrlar tayyorlash va
ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash masalalari ham muhim ahamiyatga ega.
Kelgusida sun’iy intellekt texnologiyalarini yanada kengroq qo‘llash global va milliy
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, texnologiyalarni samarali
boshqarish va ulardan foydalanish uchun maxsus strategik choralar ko‘rish zarur. Xulosa sifatida
aytish mumkinki, raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt rivoji iqtisodiyotni innovatsiyalar
asosida yangi bosqichga olib chiqishda kalit omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahon Banki. "Global Raqamli Taraqqiyot" hisoboti, 2023.
2.
Deloitte, "Digital Transformation", 2023.
3.
“Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasi
4.
O‘zbekiston Respublikasi "Elektron tijorat to‘g‘risida" qonuni
5.
McKinsey & Company, "Artificial Intelligence and Economic Impact"
6.
MIT Technology Review, "AI Innovations in Global Economy",
Aprel, 2025-Yil
701
7.
BMT "Raqamli iqtisodiyot va ijtimoiy rivojlanish" hisobotlari, 2020-2023.
8.
IBM, "AI for Business Development", 2022.
9.
O‘zbekiston Respublikasi "Axborot xavfsizligi to‘g‘risida" qonuni
10.
EY, "Global Economic Shifts", 2023
11.
UNESCO, "AI and Education"
12.
“Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasi
