Aprel, 2025-Yil
702
O‘QITUVCHI FAOLIYATIDA PEDAGOGIK QOBILIYAT
Ababakirova Feruzabonu
Muhammadjonova Madinabonu
Andijon davlat pedagogika institute,
filologiya fakulteti oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 203-guruh talabalari.
Toʻlanova Mahliyo
Andijon davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15315680
Annotatsiya.
Ushbu tezisda pedagogik qobiliyat haqida tushuncha va pedagogik
qobiliyatning turlari, o‘qituvchi irodasi, sabr-toqati, uning o‘z-o‘zini iroda qilishi hamda
boshqalarga ta‘sir o‘tqaza olish qobiliyati, qobiliyat va zehn, o‘qituvchi o‘z qobiliyatini
rivojlantirib borishi haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
qobiliyat, pedagogik qobiliyat, pedagogik mahorat, zehn, ijodkorlik,
faoliyat, o‘qituvchi irodasi.
Аннотация.
В данной диссертации рассматриваются понятие педагогического
мастерства и типы педагогического мастерства, воля учителя, терпение, его
способность проявлять свою волю и влиять на других, способности и интеллект, а
также развитие педагогом своих способностей.
Ключевые
слова:
способность,
педагогическое
умение, педагогическое
мастерство, интеллект, творчество, активность, воля учителя.
Abstract.
This thesis discusses the concept of pedagogical ability and the types of
pedagogical ability, the teacher's will, patience, his self-will and the ability to influence others,
abilities and intelligence, the teacher's development of his abilities.
Keywords:
ability, pedagogical ability, pedagogical skills, intelligence, creativity,
activity, teacher's will.
KIRISH.
Shaxsning muayyan faoliyatini muvaffaqqiyatli egallashi, shuningdek uni
ijodiy ravishda amalga oshirishning shartlari hisoblangan xususiyatlariga qobiliyat deb
ataladi. Har bir inson takrorlanmaydigan individ bo‘lib, uni muayyan faoliyat turiga
layoqatli qiluvchi omil kishining o‘z xususiyatidir. Ishdagi muvaffaqqiyat ko‘p jihatdan
uning qobiliyati bilan belgilanadi.
Aprel, 2025-Yil
703
Demak, qobiliyat - shaxsning muayyan faoliyat turini yuqori darajada bajarishga
bo‘lgan layoqat darajasini ifodalaydigan, turmush jarayonida xosil qilingan individual
xususiyatlar yig`indisi hisoblanadi.
Masalan, qobiliyatli o‘qituvchi bir xil ish sharoitlarida o‘z hamkasblariga qaraganda
yaxshiroq natijaga erishadi. Biz ko‘pincha, falon o‘qituvchining hali tajribasi kam, lekin u
shubhasiz, qobiliyatli o‘qituvchi, degan iboralarni eshitamiz. Bu o‘sha o‘qituvchining hali
kam tajribasi bo‘lishiga qaramasdan o‘qituvchilik ishini muvaffaqqiyatli olib borishga
yordam beradigan bir qancha pedagogik qobiliyatlar (kuzatuvchanlik, pedagogik nazokat,
muomalaga) ega ekanligidan darak beradi.
O‘qituvchilik faoliyatida muvaffaqqiyatli ishlash uchun har bir o‘qituvchi -
pedagogik mahoratga ega bo‘lishi zarur. Pedagogik mahorat egasi oz mehnat sarf qilib,
katta natijaga erishadi, o‘z ishining natijasi bilan yangiliklar yaratadi. Ijodkorlik hamisha
uning hamrohi bo‘ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli, iste‘dodli kishigina loyiq bo‘ladi va
pedagogik mahoratga erishadi.
Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malaka va
uddaburonlikdan farq qiladi. Malaka va uddaburonlik mashq va o‘qish natijasi hisoblansa,
qobiliyatni rivojlantirish uchun esa yana iste‘dod va zehn, inson nerv sistemasida
anatomiya va fiziologiyaga oid xususiyat taraqqiy etadi.
Kishi qobiliyati ikkita asosiy turga bo‘linadi:
1.
Maxsus qobiliyatlar;
2.
Umumiy qobiliyatlar.
Pedagoglik faoliyatining samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchida qobiliyatning quyidagi
turlari mavjud bo‘lmog`i va uni rivojlantirilib borilmog`i lozim.
Bilish qobiliyati
– fanning tegishli sohalariga oid (matematika, fizika, adabiyot va
boshqalarga oid) qobiliyatlar. Bunday qobiliyatlarga ega o‘qituvchi fanni o‘quv kursi
hajmidagina emas, balki ancha keng va chuqurroq biladi. O‘z fani sohasidagi
kashfiyotlarni hamisha kuzatib boradi, unga nihoyatda qiziqadi, ayrim tadqiqot ishlarini
ham bajaradi.
Tushuntira olish qobiliyati
– o‘quv materialini o‘quvchilarga tushunarli qilib bayon
eta olish, material yoki problemani aniq, tushunarli qilib gapirib berish, o‘quvchilarda
mustaqil ravishda aktiv fikrlashga qiziqish uyg`otish qobiliyati. O‘qituvchi zarur hollarda
o‘quv materialini o‘zgartira olishi, soddalashtira olishi, qiyin narsani oson, murakkab
narsani oddiy, noaniq narsani tushunarli qilib o‘quvchilarga yetkaza olishi lozim.
Aprel, 2025-Yil
704
Qobiliyatli o‘qituvchi o‘quvchilarning bilim va kamolot darajasini hisobga oladi,
ularning nimani bilishlari-yu, nimani bilmasliklarini, nimani unutib qo‘yganliklarini
tasavvur etadi. Ba‘zi o‘qituvchilarga, ayniqsa, tajribasi kam o‘qituvchilarga o‘quv materiali
oddiy, tushunarli, alohida izohni talab etmaydigan tuyuladi. Qobiliyatli, tajribali o‘qituvchi
o‘zini o‘quvchi o‘rniga qo‘yadi. U kattalarga aniq va tushunarli bo‘lgan narsani
o‘quvchilarga tushunilishi qiyin bir narsa bo‘lishi mumkinligiga ishonib, unga asoslanib
ish tutadi.
Kuzatuvchanlik qobiliyati
– o‘quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira
olish qobiliyati, o‘quvchi shaxsini juda yaxshi tushuna olish, psixik qobiliyatlarni ko‘zata
olish qobiliyati. Bunday o‘qituvchi kichkinagina alomatlar, uncha katta bo‘lmagan tashqi
belgilar asosida, o‘quvchining ruhiyatidagi ko‘z ilg`amas o‘zgarishlarni ham faxmlab oladi.
Nutq qobiliyati
– nutq yordamida, shuningdek, imo-ishora vositasida o‘z fikr
hamda his-tuyg‘ularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyati. Bu o‘qituvchilik qobiliyati
uchun juda muhim.
Tashkilotchilik qobiliyati
– birinchidan, o‘quvchilar jamoasini uyushtirish,
jipslashtirish, muhim vazifalarni hal etishda ruhlantirishni, ikkinchidan, o‘z ishini to‘g‘ri
uyushtirishni nazarda tutadi.
Obro‘ orttira olish qobiliyati
– o‘quvchilarga bevosita emotsional – irodaviy ta‘sir
ko‘rsatish va shu asosda obro‘ qozona olishdir. Obro‘ faqat shu asosda emas, balki
o‘qituvchining fanni yaxshi bilishi, mehribonligi, nazokatliligi va boshqa asosida ham
qozonadi. Bu qobiliyat o‘qituvchi shaxsiy sifat bir majmuasiga, xususan, irodaviy
sifatlariga (dadilligi, chidamliligi, qat‘iyligi, talabchanligi va boshqalarga) o‘quvchilarga
ta‘lim – tarbiya berish mas‘uliyatini his etishga ham bog‘liqdir. O‘quvchilar ko‘pollik
qilmaydigan, qo‘rqitmaydigan, to‘g‘ri talab qo‘ya oladigan o‘qituvchilarni juda hurmat
qiladilar. Bo‘shang, laqma, irodasiz, printsipsiz o‘qituvchilarni bolalar yoqtirmaydilar.
Bolalar bilan to‘g‘ri muomala qila olish, bolalar bilan do‘stlasha olish, ular bilan
samimiy munosabat o‘rnata olish pedagogik nazokatning mavjudligidan darak beradi.
Kelajakni ko‘ra bilish qobiliyati
– o‘z harakatlarining oqibatini ko‘ra bilish,
o‘quvchining kelajakda qanday odam bo‘lishini tasavvur qilishda. Bolani kelgusida qanday
qobiliyatlarini rivojlantirsa, qanday kasb egasi bo‘lib chiqishi oldindan bashorat qilib
aytishda ( pedagogik diagnostika).
Aprel, 2025-Yil
705
Diqqatning taqsimlay olish qobiliyati
– o‘qituvchi uchun diqqatning barcha
xususiyatlari-hajmi, kuchi, idora qila olishi, safarbarli taraqqiy etgan bo‘lishi juda
muhimdir.
Kommunikativ qobiliyat
– kishilar bilan bo‘ladigan munosabatni yaxshilaydigan,
bir-biri bilan til topib ishlashni ta‘minlaydigan qobiliyat. Bundan tashqari, konstruktiv-
o‘qituvchining o‘z ishini loyihalashi, rejalashtirishi, pertseptiv – idrok jarayonining
ob‘ektlarini birinchi bo‘lib bilib olish va uni xotira obrazlari bilan solishtirish, empatiya –
boshqa kishilarning psixik holatlarini tushunish va ularga hamdardlik qilish, didaktik
qobiliyat – o‘quvchi va boshqa kishilar bilan muloqot qilishda pedagogikaning qonun –
qoidalariga amal qilish kabi qobiliyatlar ham mavjud.
O‘qituvchi yuqorida sanab o‘tilgan qobiliyatlardan tashqari bir qancha ijobiy
sifatlarga, aniq maqsadni ko‘zlash, qat‘iylik, mehnatsevarlik, kamtarlik kabilarga ega
bo‘lgandagina pedagogik kasbning yuqori pog`onasiga ko‘tarila oladi.
O‘qituvchi irodasi, sabr – toqati, uning o‘z-o‘zini idora qilishi hamda boshqalarga
ta‘sir o‘tkaza olish qobiliyati. Odam ob‘ektiv dunyoni bilibgina qolmasdan, balki unga
aktiv suratda ta‘sir ham ko‘rsatadi. Odam o‘z maqsadi yo‘lida harakat qilib, har xil
to‘siqlarga uchraydi. Bu to‘siqlarning bir xili xayot va mehnat sharoitiga, boshqa biri esa
kishining shaxsiy kamchiligiga bog‘liqdir.
To‘siqlarni yengish kishiga bilishning yangi ufqlarini ochib beradi, shu bilan birga,
uning sharoitlarini va o‘z-o‘zini idora qila bilish kuchini qaror toptiradi.
Iroda odamning o‘z xatti – harakatini ongli suratda tartibga solishidir. Bu esa
ko‘zlangan maqsadni amalga oshirishda uchragan to‘siqni bartaraf qilishda ifodalanadi.
Odam irodasining ahamiyati jamiyat xayotida g`oyat kattadir. Odamlar yuksak
ma‘naviy – irodaviy sifatlari bilan O‘zbekiston Mustaqilligini qo‘lga kiritdilar. Bugungi
kunda katta-katta yutuqlarga erishmoqdalar.
O‘quvchilarda irodaning ijobiy sifatlarini tarbiyalash o‘qituvchining eng muhim
vazifasidir.
Shaxsning irodaviy xislatlari ( sifati, xususiyati ) maqsadni amalga oshirishda
uchragan to‘siqlarni yengish borasida odamning tajribada xosil qilgan o‘ziga xos
usullaridan iboratdir. Shaxsning irodasi deb, har xil irodaviy xatti – harakatlar va
xususiyatlar yig`indisiga aytiladi.
XULOSA.
Xulosa o‘rnida shuni aytamizki, maktabda bola qobiliyatlarini rivojlanishi
bevosita o‘qituvchi-tarbiyachi rahbarligida olib boriladi.
Aprel, 2025-Yil
706
O‘quvchi qobiliyatlarini rivojlantirish uchun uning iste‘dod nishonalari zehnini
hisobga olish juda muhimdir. Qobiliyatlarning erta namoyon bo‘lishi bolaning favqulotda
zehnga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Biz qobiliyatli kishilar haqida gapirganimizda, ko‘pincha, shu kishilarning xayot
yo‘lini belgilab bergan shaxslar haqida gapirishni unutib qo‘yamiz. Holbuki, shu
odamlarning maslahati, qo‘llab-quvvatlashi shunday mashxur kishilar yetilib chiqqanligidan
guvohdir.
Demak, xayot yo‘lini aniqlab olish, iroda va harakterni, o‘z-o‘zini tarbiyalab borish
qobiliyatlarini shakllantirishning asosiy faktorlaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent, 2003
yil.
2.
Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisining psixologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston, 1999.
3.
Ivanov R.I., Zufarova M.E. Umumiy psixologiya / Pedagogika va psixologiya bakalavriat
ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun darslik. – Toshkent: O‘zbekiston Faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, 2008.
4.
Umumiy psixologiya / Ma’ruza matnlari. Tuzuvchilar: N.Yoqubov, D.Mirzajonova,
G.Ashurova. – Qo‘qon: Qo‘qon Davlat pedagogika instituti, 2007.
5.
G‘oziev E. Psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994.
6.
Zimnyaya I.A. Pedagogicheskaya psixologiya / Ucheb. posobie dlya studentov
vissha.ped.ucheb.zavedeniy. – Rostov-na-Donu: RGU, 1997.
