ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1931
AMUDARYO DELTASI YAYLOVLOVLARINI MASOFADAN ZONDLASH ORQALI
TADQIQ QILISH
Rahimboyeva Maftuna Uskinnovna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Geodeziya va geoinformatika mutaxxasisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15334017
Annotatsiya.
Maqolada daryo boyi yaylovlarini masofadan zondlashni olib borish
yollari, masofadan zondlash usullarini ishlab chiqish, Amudaryo deltasi yaylovlaridagi
oʻsimliklarni GAT texnoligiyalari va masofadan zondlash yordamida monitoring qilishni yoritib
berganmiz. Amudaryo deltasi (AD) yer degradatsiyasiga juda moyil. Ushbu tadqiqotda o'simlik
va tuproq sharoitlarini ifodalovchi NDVI va albedo er degradatsiyasini kuzatish uchun o'zgarish
vektor tahlilida (CVA) qo'llanildi. O'simliklarning degradatsiyasi va yer degradatsiyasining
tuproqqa ta'sir qilish xususiyatlari ko'rib chiqildi.
Kalit so’zlar:
Gat texnologiyalari, masofadan zondlash,
kosmik suratlarga qayta ishlov
berish
,
YMZ materiallarini qabul qilish, arxivlash va qayta ishlash, YMZ ma’lumotlari asosida
GАT-loyihalarini ishlab chiqish, quruqlik tadqiqotlarining belgilangan, pozitsiyalangan global
tizimlar (kosmik navigatorlar) orqali maxsus kiritilgan geografik axborot tizimini yaratish.
STUDY OF THE AMUDARYA DELTA COVERAGE TERRITORY BY REMOTE
SENSING
Abstract.
The article discusses the ways of remote sensing tugai pastures, the
development of remote sensing methods and monitoring of vegetation on pastures of the Amu
Darya delta using GIS technologies and remote sensing. The Amu Darya Delta (AD) is highly
susceptible to land degradation. In this study, NDVI and albedo, which reflect the state of
vegetation and soil, were used in change vector analysis (CVA) for land degradation monitoring.
The features of the impact of vegetation degradation and land degradation on soil are
considered.
Keywords:
CVA technologies, Earth remote sensing, processing of space images,
reception, archiving and processing of YMZ materials, development of CVA projects based on
YMZ data, creation of a specially implemented geographic information system for land
management using stationary, positioned global systems (space navigators).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1932
ИССЛЕДОВАНИЕ ТЕРРИТОРИИ ОХВАТА ДЕЛЬТЫ АМУДАРЬИ МЕТОДОМ
ДИСТАНЦИОННОГО ЗОНДИРОВАНИЯ
Аннотация.
В статье рассматриваются пути проведения дистанционного
зондирования тугайных пастбищ, развитие методов дистанционного зондирования и
мониторинга растительности на пастбищах дельты Амударьи с использованием ГИС-
технологий и дистанционного зондирования. Дельта Амударьи (ДА) крайне подвержена
деградации земель. В этом исследовании NDVI и альбедо, которые отражают состояние
растительности и почвы, использовались в анализе вектора изменений (CVA) для
мониторинга деградации земель. Рассмотрены особенности воздействия деградации
растительности и деградации земель на почву.
Ключевые слова:
технологии ГАТ, дистанционное зондирование Земли, обработка
космических снимков, прием, архивация и обработка материалов ЯМЗ, разработка
проектов ГАТ на основе данных ЯМЗ, создание специально реализованной
геоинформационной системы для проведения землеустроительных работ с
использованием стационарных, позиционируемых глобальных систем (космических
навигаторов).
Kirish
: Orol dengizining qisqarishi dunyodagi eng dahshatli ekologik ofatlardan biridir.
Amudaryo deltasi (AD) yer degradatsiyasiga juda moyil. Ushbu tadqiqotda o'simlik va
tuproq sharoitlarini ifodalovchi NDVI va albedo er degradatsiyasini kuzatish uchun o'zgarish
vektor tahlilida (CVA) qo'llanildi. O'simliklarning degradatsiyasi va er degradatsiyasining
tuproqqa ta'sir qilish xususiyatlari ko'rib chiqildi.
Bundan tashqari, kuchaygan regressiya daraxtlari (BRT) asosida ularning er
degradatsiyasiga nisbatan ahamiyatini o'rganish uchun sakkizta potentsial harakatlantiruvchi
omil (yog'ingarchilik, harorat, qurg'oqchilik, suvni tortib olish, kanal, chorva mollari, tuzlar va
aholi soni) tanlandi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, ba'zi er maydonlari eramizda, ayniqsa, Orol
dengizi yaqinidagi quyi oqim hududlarida asta-sekin degradatsiyaga uchragan va yuqori er
degradatsiyasiga tushib qolgan. Tuproqning sho'rlanishi bu mintaqadagi yerlarning yuqori
darajada degradatsiyasining asosiy natijasidir. Keyinchalik 920,75 km2 va 183,10 km2
tashlandiq ekin maydonlari siyrak o'simlik va o'tloqlarga aylantirildi. BRT modeli shuni
ko'rsatdiki, 1990 yildan 2000 yilgacha ekin maydonlari va tabiiy o'simliklarning degradatsiyasini
tushuntiruvchi eng ta'sirli omillar suvni tortib olish imkoniyati va yog'ingarchilikning kamayishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1933
hisoblanadi. Bundan farqli o'laroq, dala uchastkasiga tuzning oqishi keyingi vaqt oralig'ida
(2000-2015) turli xil o'simliklarning erning degradatsiyasiga olib keladigan asosiy kuch bo'ldi.
Er osti suvlari sathining ko'tarilishi tuproqning ikkilamchi sho'rlanishiga olib kelganligi
sababli, ko'tarilgan sho'rlanishing katta qismi (45%) shu vaqt oralig'ida sodir bo'lgan. Shunisi
e'tiborga loyiqki, Orol dengizining tez qisqarishi tufayli dengizni o'rab turgan ba'zi quruqlik
hududlari kuchli degradatsiyaga uchragan. Bizning topilmalarimiz er degradatsiyasining
neytralligi tashabbusini ADda tiklash rejalarini amalga oshirishga hissa qo'shishi mumkin.
O'rganilayotgan mavzuning dolzarbligi.
Geologiya-qidiruv ishlarining barcha bosqichlarida GАT-texnologiyalari va boshqa
zamonaviy dasturiy ta’minotlardan foydalangan xolda foydali qazilma konlariga istiqbolli
maydonlarni ajratish, ko‘chki zonalarini oldindan aniqlash va monitoring qilish va dala geologik
tadqiqotlarni samarali rejalashtirish bilan bog‘liq geologiyaning ilmiy va amaliy muammolarini
xal qilish uchun Yerni masofadan zondlash (YMZ) usullarini qo‘llash bo‘yicha tizimli
tadqiqotlar olib borish va shu qatorda Orol boyi, Amudaryo deltasi yaylovlarini masofadan
zondlash, kosmik suratga olish hozirgi vaqtda aktual masalalarning biri bolib qolmoqda. Ilmiy
maqolamizda bularni yoritishga urinilgan.
Tadqiqot maqsadi
Kosmik suratga olish natijalarini GAT-texnologiyalaridan foydalangan holda va boshqa
zamonaviy dasturiy ta’minotlardan foydalanib Amudaryo yaylovlarini zondlash ishlarini olib
boorish.
Vazifalar
Mavjud adabiyotlar zondlash usullarini o'rgatnishda qo'llaniladigan usullarni ko'rib
chiqish.
YMZ usullarini qo’llash. YMZ natijalaridan foydalangan holda GAT texnologiyalaridan
foydalanish. Amudaryo yaylovlarini zondlash va masofadan zondlash.
Tadqiqot usullari
-
Adabiyotlarni ko'rib chiqish va mavjud texnikalarni tahlil qilish.
-
YMZ jarayonlarini kuzatish va videoga olish.
-
YMZ materiallarini qabul qilish, arxivlash va qayta ishlash.
-
YMZ va GАT-texnologiyalar ma’lumotlarini geologik tahrirlash asosida foydali
qazilmalarga birlamchi bashoratlangan istiqbolli maydonlarda tog‘-qon laxmlari (kanava,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1934
kapusha, raschiska) o‘tish, ularni xujjatlashtirish va namunalash, shuningdek, rekultivatsiya
qilish;.
-
Olingan ma'lumotlarni statistik tahlil qilish.
ASOSIY QISM.
Masofadan zondlash inglizcha Remote Sensing so’zlaridan olingan
bo’lib, Remote‖ masofadan yoki uzoqdan, Sensing ma‘lumot olmoq yoki kuzatmoq degan
ma‘noni anglatadi. Masofadan zondlash masofadan turib obyektlar to’g’risida ma’lumotlar olish
ma’nosini anglatadi.
Masofadan zondlash jarayoni energiyani talab qiladi. Shu hisobga olinishi
kerakki, masofadan zondlangan energiya quyoshdan keladi, energiya quyoshning atom
qismlaridan nurlanadi, keyin fazo bo’shlig’ida yorug’lik tezligida tarqaladi, Yer atmosferasi
bilan o’zaro ta‘sirga kirishadi, undan keyin Yer yuzasi bilan o’zaro ta‘sirga kirishadi,
energiyaning ayrim qismi orqaga qaytadi, so’ngra Yer atmosferasi bilan yana bir marta o’zaro
ta‘sirga kirishadi va nihoyat sensorgacha yetib boradi, u Yerda optik tizimlar, filtrlar,
fotoplyonkalar yoki detektorlar bilan o’zaro ta‘sirga kirishadi.
Amudaryo vodiysi va deltasi toʻqay landshafti bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda
Amudaryoning quyi oqimidagi toʻqaylarda 61 turdagi toʻqay oʻsimliklari mavjud. Bulardan
toʻqay oʻsimliklarining asosiy guruhiga turangʻil, tol (5 tur), jiyda (1 tur), yulgʻun, chingʻil,
klematis, gospel, qizilmiya kiradi. Toʻqaylarning buta zonasini asosan doimiy tuproq namligi va
shoʻrlanish jarayoni bilan bogʻliq turlar bilan qoplangan. Bular yulgʻun, ajiriq, olabuta
eshakshoʻra, parnolistnik, kermek, oqbosh, qorabarak va turli shoʻralardir. Amudaryo yuqori
qismi Tojikiston va Oʻzbekistonning Afgʻoniston bilan chegarasidan oqadi, uzunligi 2540 km
(Vahjir – Vohondaryo bilan birga), havzasining maydoni qariyb 465 ming km², shundan 227,3
ming km² suv toʻplaydigan togʻli qismiga toʻgʻri keladi. Amudaryo Afgʻonistonda Hindukush
togʻlarining shimoliy yonbagʻridan 4950 m balandlikdagi muzlikdan boshlanadi; Vohondaryo
Pomirdagi Zoʻrkoʻ chiqib keladigan Pomir daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Panj deb ataladi.
Panjga oʻngdan Gʻunt, Bartang, Yazgʻulom, Vanj, Qizilsuv irmoqlari kelib qoʻshiladi, nihoyat,
eng yirik va sersuv irmogʻi – Vaxsh daryosi qoʻshilgandan soʻng Amudaryo nomini oladi; bu
qismida unga yana chapdan Qunduzdaryo, oʻngdan Kofarnixon, Surxondaryo qoʻshiladi.
Sheroboddaryo suvi esa Amudaryoga ahyon-ahyonda yetib boradi, undan gʻarbdagi
Koʻhitangdaryo suvi ham yoʻl-yoʻlakay sugʻorishga sarf boʻladi. Surxondaryo quyilgandan
keyin Amudaryoga to Orol dengiziga yetguncha 1200 kmdan ziyod masofada boshqa irmoq
qoʻshilmaydi. Zarafshon bilan Qashqadaryo esa Amudaryoning qadimgi irmoqlari boʻlib,
ularning suvi butunlay sugʻorishga sarflanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1935
Amudaryoning asosiy suv rejimi uning yuqori, togʻli qismida shakllanadi. Vodiy eni 3-4
kmdan oshmaydi, baʼzi joylardagina uchraydigan qayirlar koʻpincha toʻqayzor. Qizilsuv, Vaxsh,
Kofarnihon, Surxondaryo quyiladigan joylarda daryo vodiysi kengaygan va bu yerlarda oqindi
jinslardan tarkib topgan terrasalarda dehqonchilik qilinadi, baʼzan terrasalar qalin
toʻqayzorlardan iborat. Amudaryo Surxondaryo qoʻshilgandan soʻng tekislikdan oqa boshlaydi
va taxminan Karkidan Pitnakkacha boʻlgan oraliqni daryoning oʻrta oqimi deb hisoblash
mumkin. Amudaryoning oʻrta va quyi oqimida, ayniqsa, Xorazm vohasi va Qoraqalpogʻistonda
(Urganch, Ellikqal’a) qirgʻoqlarning oʻpirilish hodisasi – deygish kuzatiladi. Keyingi davrda
daryo oʻzanining yuvilishi ham kuzatilmoqda. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamoʻyin
suv ombori orqali boshqarilgach, bu yerlarda deygish hodisasining taʼsiri biroz pasaydi. Qishda
daryoning yuqori oqimida asosan qirgʻoqqa yaqin joylari muzlab, shovush hosil boʻladi va qisqa
muddat muz oqadi, Karki shahri yaqinida qish qattiq kelgan yillari esa 10-15 kun davomida
daryo yoppasiga muzlaydi. Erta bahorda ayniqsa, oʻzan keskin burilgan va tor joylarda muz
tiqilib suv sathi keskin koʻtariladi va baʼzan toshqinga sabab boʻladi. Tekislikda Amudaryo
vodiysining eni 10- 15 km boʻlib, ayrim joylarda 20-25 kmga yetadi. Vodiy kengaygan joyda
uchta terrasa vujudga kelgan. Daryoning past togʻlar orasidan oʻtgan joylarida vodiyning eni
350-380 mdan oshmaydi. Pitnak yaqinida Tuyamoʻyin, oʻrta oqimida Duldulhatlagan va Eljik
qisiqlari bor. Tekislik qismida daryoning har ikkala sohilida qumgildan tarkib topgan, eni 2-3 km
keladigan qayirlar uchraydi. Amudaryoning quyi oqimi Pitnak yaqinidagi Tuyamoʻyin qisigʻidan
to Orol dengiziga qadar boradi, quyi oqimining uzunligi 500 km, shundan 325 km Nukus bilan
Orol dengizi oraligʻiga – daryoning hozirgi deltasiga toʻgʻri keladi. Amudaryo sersuv daryo,
muzlik va qorlardan suv oladi, havzasida 1000 ga yaqin muzlik (shu jumladan, Yer kurrasidagi
eng katta togʻ-vodiy muzligi – Fedchenko muzligi) bor. Suv yigʻish havzasida katta maydonlarni
qor dalalari egallagan. Amudaryo deltasi yashash joylari bilan ajralib turadigannoyob va
ekologik ahamiyatga egalandshaftni ifodalaydi. Amudaryo deltasidagi yaylovlar biologik xilma--
quvvatlash, chorvamintaqaviy miqyosda yer qoplaminingekotizimlar va biologik xilma-
xillikningomillar, jumladan, inson faoliyati va yeryuzaga kelgan. Uni baholash vamonitoring
qilish masofaviy zondlasholadi, bu esa atrof-katta hududlarda vanisbatan uzoq vaqt davomida
olishimkoniyatini beradi (Fadoul Nuri et al, meteorologik ofatlardan biri sifatida
tanpaslishigajarayonlarni baholashda, insonninghududiy faoliyatini aks ettirish vaatrof-qiladi.
Masofadan zondlash asosidagiuzoq muddatli atrof-muhit sharoitlarinianiqlashga
qaratilgan (Jaksibaev et al.,2023).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1936
Ayni paytda masofaviy zondlashbilimlari ushbu hududlarni monitoringulardan hududning
keng va yaxlitfazoviy qonuniyatlarini aniqlash mumkin. Masofadan zondlash va GIS
texnologiyalari endi yerdan foydalanishsh va yangilashning asosiymanbalaridan biri sifatida
foydalanishekotizimlarni boshqarishda muhim roltasvirining asosiy xususiyati obyektlarva
yerdagi hodisalarning aks ettirishqobiliyatiga asoslangan tasviflangan. Tadqiqot hududi sifatida
Amudaryo deltasi tanlangan. Amudaryo deltasining quyi qismi janubda Taqiyatosh
Gidrouzeldan shimolda Orolhududni 24583 km2 ni tashkil etadi. Iqlimikeskin kontinental, yozi
quruq, qishiOrol dengizining qurishi natijasida yuzagakeladigan salbiy oqibatlarning
aksariyatibirinchi navbatda Orol dengiziga eng tashqi muhit Pastki Amudaryo deltasi
joylashganligi, hudud maydoni kata Qorauzak tumanidan maydoni 71000 olindi. O’zbekiston
Respublikasi hududining katta qismini yaylovlar tashkil qiladi. Bu yerler chorvachilikni
rivojlantirish uchun asosiy ozuqa bazasihisoblanadi. Respublikada 21114,3 ming gektar tabiiy
yaylovlar mavjud. Suv bilan5.8ming gektar yoki yaylovlar umumiy yaylovlar maydonining 91,2
foizini tashkilqiladi. Tabiiy sharoitlariga qarab yaylovlar-tekislik yaylovlari respublikamiznig
shimoliy-metrgacha balandlikda joylashgan. Ularning yil davomida foydalaniladigan tekislik
zonasidagi O’zbekistonton Respublikasi hududi hisoblanib, yaylovlarmaydoni 5184,7 ming
gektarni tashkil qiladi. Tadqiqot hududi tavsiflashda monitoringi uchun eng keng tarqalgan
vaishlatiladi (Batungwanayo et al., 2020). indekslaridan foydalanish mumkin (Arayaet al., 2017).
NDVI noldan birgacha reaktsiyalarini aniqlash Amudaryo deltasi yaylovlaridagi oʻsimliklarni
GAT texnoligiyalari va masofadan zondlash yordamida monitoring qilish ishlari olib borilgan.
Natijalarni tahlil qilish
Natijalar tahlili shuni ko'rsatdiki, ishlab chiqilgan usullardan foydalanish Amudaryo
yaylovlarini masofadan zondlashni sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Tajribada Tadqiqot
hududining yuqori (2 metr) aniqlikdagi panxromatik va o‘rta (15 metr) aniqlikdagi multispektral
kosmik tasvirlarini tayyorlanadi. Xatolar sonining kamayishi va harakatlarni muvofiqlashtirish
yaxshilangani ham qayd etildi.
Geologik hosilalar chegaralari fototonlar asosida ajratiladi. Olingan malumotlar qayta
ishlanib jadadal ravishda oldinlayotgan jarayonga o’z hissasini qo’shishini isbotlab berilgan.
Dala geologiya-qidiruv ishlarini to‘g‘ri yo‘naltirishga ilmiy asoslangan ko‘rsatmalar
ishlab chiqilgan. Ilmiy tadqiqot ishida gеоgrafik va ekоlоgik fanlar taraqqiyoti ularning yangi
tadqiqоt mеtоdlarini shakklanishi bilan bеvоsita bоg‘liqdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1937
Jumladan, gеоgrafik fanlar оldida kоsmik sur’atlarni оlish va qayta ishlash, оlingan
ma’lumоtlar yuzasidan ilmiy tahlillar оlib bоrish hamda ular asоsida хulоsalash kabi masalalar
turibdi. Fan taraqqiyoti ya’ni ishlab chiqarishning kоmptеrlashgan asrida kоsmik sur’atlarni
qayta ishlash va tahlil qilish uchun ko‘plab dasturlar ishlab chiqilmоqda.
Ushbu maqolada biz yuqorida aytib o‘tgan ana shu masalalarga doir bo‘lgan
Amudaryoning quyi deltasini lanshaftlarini geoaxborot tizimlaridan foydalanib sinflashtirish
haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar yoritib berilgan.
REFERENCES
1.
Cracknell, A. P. and Hayes, L. (2007): Introduction to Remote sensing, CRC Press.
2.
Campbell, J.B. (2007): Introduction to Remote Sensing, Taylor & Francis.
3.
B.Bhata (2008): Remote Sensing and GIS, Oxford University Press.
4.
Mather, P.M (2004): Computer Processing of Remotely-Sensed Images:
5.
An Introduction (3rd Edition), Wiley.
6.
Thomas M.Lillesand, Ralph W.Kiefer, Jonathan W.Chipman (2008):
7.
Remote Sensing and Image Interpretation. Sixth Edition. Wiley-India Edition.
8.
Wim H.Bakker, Lucas L.F.Janssen, Colin V.Reeves (2001), ITC:
9.
Principles of Remote Sensing.
10.
Canadian Center for Remote Sensing (http://www.nrcan.gc.ca/): Tutorial, Fundamentals of
Remote Sensing
