ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1945
DENE SAPALARÍ HÁM ONÍ TÁRBIYALAW METODIKASI
Esemuratov Sultamurat Turdımuratovich
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15334099
Annotatsiya.
Bul maqalada adam denesin tarbiyalawda kerek bolatugin sapalar
haqqinda soz baradi. Adamnıń denesinde, sanasında belgili bir dárejede saqlanıp turıp, háreket
islegende payda bolatuǵın qásiyetlerdi dene sapaları deymiz. Bul sapanıń psixofizikalıq
mexanizmi bulshıq et zorıǵıwınıń basqarılıwı (regulyatsiyası) hám olardıń jumıs tártibi (rejimi)
menen baylanıslı.
Bulshıq ettiń tıǵızlasıwı insannıń kùshin jùzege shıǵına alıp keledi. Psixikalıq azıq alıwı
hám háreketti málim sistemada orınlaw oraylıq hám de pereferikalıq nerv sisteması, atap
aytqanda, nerv oraylarınan bulshıq etlerge kiyatırǵan signallarǵa hám bulshıq etlerdiń óz
xızmeti jaǵdayına baylanıslı.
Tayanish so`zler:
Dene tárbiyası, Dene sapaları, dene quwatı, sportshı, Ilimiy tùsinik,
Anaeroblı, xarakteristika.
Abstract.
This article discusses the qualities necessary for developing the human div.
Physical qualities are the properties that are preserved to a certain extent in a person's div and
consciousness and are manifested during movement. The psychophysical mechanism of this
quality is related to the regulation of muscle tension and their operating mode. The thickening of
muscles leads to the development of strength. The receipt of mental nourishment and the
execution of movements in a certain system depend on the signals coming from the central and
peripheral nervous system, in particular, from the nerve centers to the muscles, and on the state
of the muscles themselves.
Keywords:
Physical education, Physical qualities, physical strength, athlete, Scientific
concept, Anaerobic, characteristics.
«Dene sapaları», kùsh, «háreket sapası» degen terminler, tùsinikler arnawlı oqıw
kitaplarında bir máni de qollanıladı. Olar adamnıń háreket mùmkinshiliginiń, háreketi tárepin
kórsetedi. Dene sapaları adam qozǵalǵanda, dene quwatın kórsetkisi kelgende payda boladı.
Adam ápiwayı tınıshlıqta bolǵanda qanshelli kùshli, shaqqan yamasa shıdamlı ekenin bile
almaymız, keńislikte kóp waqıt aralıǵında tez qozǵalsa shaqqan ekenligi, tempti azaytpay uzaq
juwıra alsa shıdamlı ekenligi kórinedi. Yaǵnıy, dene sapaları adam denesinde belgili bir dárejede
saqlanıp turadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1946
Ol háreketlengen, dene quwatı dárejesin kórsetkisi kelgen waqıtta, adamnıń qanshama
kùshli, shaqqan, shıdamlı ekenligin bilemiz. Sportshı dene shınıǵıwların turaqlı orınlaw arqalı
dene sapaları dárejesin joqarılata aladı. Ol sol joqarılatqan dárejesinde adam denesinde,
sanasında saqlanıp turadı. Álbette, sportshı háreket islep, ol dene sapaların turaqlı dárejede uslap
turmasa, bul sapalar tómenleydi, eger turaqlı, ómir boyı sistemalı shınıǵıwlar arqalı shuǵıllansa,
shınıǵıw texnikası sıyaqlı dene sapaları da adam denesinde, sanasında saqlanıp turadı.
Adamnıń denesinde, sanasında belgili bir dárejede saqlanıp turıp, háreket islegende
payda bolatuǵın qásiyetlerdi dene sapaları deymiz.
Ol sapalar minnetli tùrde adam sol dene qásietleriniń dárejesin kórsetkisi kelip, háreket
islegende tolıq dárejede kórinedi. Mısalı, sportshı kùsh dárejesin kórsetkisi kelip awır shtanganı
kóteredi, turnikte kóp tartıladı, tezlik dárejesin kórsetkisi kelip 30 m-di tez juwıradı, shıdamlılıq
dárejesin kórsetkisi kelip 3 kilometrge juwırıp, jaqsı nátiyje kórsetedi t.b.Usı dene sapalarınıń
dárejesin kóteriw, rawajlandırıw, tárbiyalaw arqalı dene tárbiyası menen sportta jaqsı nátiyjege
erisiwge boladı. Mısalı, voleybol oyınındaǵı áhmiyetli texnika usılı «hùjim soqqısın» orınlaw,
joqarı kóterilgen toptı urıw ushın sportshınıń sekirgen waqıttaǵı qolı tordıń ùstinen az degende
20-30 sm joqarı shıǵıwı kerek. Ol ushın minnetli tùrde ayaqtıń sekiriw kùshin rawajlandırıw
kerek boladı. Sonlıqtan, dene tárbiyası menen sport tájiriybesinde háreket texnikasın ùyretiw
menen birge dene sapaların rawajlandırıw kerek. Dene tárbiyası muǵallimi sport tùrleriniń
trenerleri, salamatlandırıw dene tárbiyası menen qollanbalı dene tárbiyası menen shuǵıllanatuǵın
qánigeler, sport trenerleri dene sapaların rawajlandırıw, tárbiyalaw usılların, metodların,
metodikaların jas ayırmashılıqlarına baylanıstırıwdı jaqsı biliwi, is-tájiriybe de qollana biliwi
kerek. Biz usı áhmiyetli 7-tarawda dene sapaların: kùsh, shaqqanlıq, shıdamlılıq, tezlik,
iiyiliwsheńlikti jeke-jeke salıstırıp, olardı rawajlandırıwdıń jas ayırmashılıqları, usılları,
metodları, metodikaları haqqında ayrıqsha toqtalıp ótemiz.Hár qaysı individ sırtqı tásir yamasa
qarsılıqtı jeńiw ushın óz denesindegi málim sapanı kórsetedi. Sırtqı tásirge qarsı bulshıq et
zorıǵıwı arqalı háreket iskerligi - shaxstıń kùshi, onıń kùsh qábileti dep ataw qabıl etilgen.
Shuǵıllanıwshılar shınıǵıw waqtında óz denesi tınısh turǵan haldan sport snaryadına
(ılaqtırıwda), óz denesin háreketlendiriw maqsetinde (gimnastika shınıǵıwları hám basqalar),
aylandırıw, qozǵaw, kóteriwge intilse, ayırım jaǵdaylarda kesirinshe, deneniń ózi, yamasa onı
bilegine sırtqı kùsh tásir etiwi menen onıń statikalıq jaǵdayın buzıp óz gewdesin aldınǵı
(dáslepki) jaǵdayın ustap turıwǵa urınadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1947
Boksshılardıń qarsılası mushınıń soqqısı, gùresshi qarsılası tárepinen kùsh isletip onı
denesin ayırım bóleklerin iyiwge shıdam beriwi dene jaǵdayın ózgertpeslik arqalı jùz beredi.
Bunda shuǵıllanıwshı jáne onıń qarsılası belgili bir dárejede qarsılıqlardı, salmaqlardı
jeńiw hám kóteriwde málim dárejede kùsh sapasın jùzege shıǵaradı.Ilimiy tùsinik sıpatında kùsh
mùmkinshiligi barınsha óziniń anıq teoriyalıq táripleniwine hám parıqlanıwına iye bolıwı kerek:
1) Hárekettiń mexanik xarakteristikası retindegi kùsh (“denege «m» massasındaǵı «F»
kùshiniń tásiri...”);
2) Insan denesindegi dene sapa xızmetindegi kùsh (mısalı, “jastıń ùlkeyiwi menen
kùshtiń rawajlanıwı; sportshı kùshin sport penen shuǵıllanbaytuǵınlarǵa salıstırǵanda kóp
bolıwı... ” hám t.b.).
Bul sapanıń psixofizikalıq mexanizmi bulshıq et zorıǵıwınıń basqarılıwı (regulyatsiyası)
hám olardıń jumıs tártibi (rejimi) menen baylanıslı. Bulshıq ettiń tıǵızlasıwı insannıń kùshin
jùzege shıǵına alıp keledi. Psixikalıq azıq alıwı hám háreketti málim sistemada orınlaw oraylıq
hám de pereferikalıq nerv sisteması, atap aytqanda, nerv oraylarınan bulshıq etlerge kiyatırǵan
signallarǵa hám bulshıq etlerdiń óz xızmeti jaǵdayına baylanıslı. Quramalı háreket tezligi
kóbinese sport oyınlarında, jeke jarıs tùrlerinde ushırasadı. Bul sport tùrlerinde háreketlenip
qiyatırǵan janlı, jansız zattı (top, qarsılas, qılısh, judırıq t.b.) seziniw hám bir neshe
mùmkinshilikten bir durıs háreketti tawıp, tez qollanıw wazıypası turadı. Mısalı, dárwazaǵa
top
urılǵanda dárwazamannıń aldında tórt wazıypa turadı: toptı kóriw, baǵdarın hám ushıw tezligin
bahalaw, háreket jobasın dùziw, onı orınlawǵa kirisiw. Quramalı háreket tezligi waqıtı
ápiwayıǵa qaraǵanda uzaǵıraq 0,25-0,80 sekundqa sozıladı.Quramalı háreket tezligin
rawajlandırıw ushın beriletuǵın shınıǵıwlar birimlep ápiwayıdan quramalıraq orınlanadı (mısalı,
boksta qarsılastı urıw tezligin arttırıw, futbolda oyın maydanınıń kólemin kishireytiw, jeke jarısta
qashıqlıqtı azaytıw, jazıw blokları bar trenajyorlik ásbaplardı paydalanıw t.b.). Quramalı háreket
tezligin jetilistiriwge oyın hám jarıs metodları qollanıladı.Tiykarǵı qollanılatuǵını – qaytalaw
metodı. Tosattan payda bolatuǵın sesti seziw, basında bir (mısalı, bokstaǵı oń qol menen
uratuǵın soqqı) sonnan soń eki, ùsh, tórt hám t.b. (seriya) soqqılardı beriw.tezlik shınıǵıwları az
muǵdarda sabaqtıń tiykarǵı bóliminde, oraylıq nerv sisteması normal jaǵdayda turǵan waqıtta
beriledi. Háreket jiyiligi tezligin rawajlandırıw ushın qaytalaw, ózgermeli orınlaw, oyın, jarıs
metodları qollanıladı. Jarıs metodındaǵı joqarǵı sezim, kóterińkilik kùshi tezlik
mùmkinshilikleriniń payda bolıwına jaqsı sharayat tuwdıradı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1948
Joqarı dárejede tezlik shınıǵıwların kóp márte qaytalaw shınıǵıwshını sharshatıp
«sharshaw tosqınlıǵın» payda etedi, ol oqıwshılardıń tezlik mùmkinshiliginiń ósiwine kesent
beredi. Bul tosqınlıqtı boldırmaw ushın arnawlı tezlikti qáliplestiretuǵın shınıǵıwlar qollanıladı.
Mısalı, olar: tawdan tómenge juwırıw, bir nársege tirkelip juwırıw, jeńil snaryadlardı
ılaqtırıw t.b. Anaeroblı shıdamlılıqtı jetilistiriwge baǵdarlanǵan tiykarǵı jùklemeler kórinisi
(V.M.Vıdrin, A.A.Gujalovskiy hám t.b. usınısı menen)
Shınıǵıwlar
tásiriniń baǵdarı
Shınıǵıw
uzaqlıǵı
Shınıǵıw
tempi
Dem alıw
waqıtı
Seriya ishindegi
shınıǵıwları
Seriya
sanı
Alaktatlıq
5-1 sek
100%
2-3 min
3-4
5 - 6
Laktatlıq
20 sek 2 min
85-95%
10-45 sek
4 -12
4 -10
Anaeroblı sıpattaǵı jùklemelerdi utımlı paydalanıw bulshıq ettegi kreatinfosfattıń,
glikolettiń kóbeyiwine, fermenttiń almasıw aktivligine, glikolizdiń templi kóbeyiwine
járdemlesedi.Anaeroblı shıdamlılıqtı rawajlandırıw organizmniń aeroblı dem alıw
mùmkinshiligine baylanıslı, ol qanshelli joqarı bolsa, sportshı anaeroblı jùklemeden keyin
sonshelli tez óz qálpine keledi. Dene tárbiyası tájiriybesinde kóplegen shınıǵıwlar aralasqan,
aeroblı – anaeroblı tártipte orınlanadı. Sonlıqtan da, birinshi aeroblı, sonnan soń anaeroblı
shıdamlılıqtı rawajlandırıw kerek (glikolektivli onnan keyin kreatin fosfatlı).
REFERENCES
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980.
– 136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС.,
1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
QOSIMSHA ÁDEBIYATLAR.
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1949
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS
ISKERLIGINE
TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 664-666
9.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
