ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
207
MUSTAQILLIK YILLARIDA ADLIYA VAZIRLIGI TARIXI
Jumanazarov Ixtiyor Jamoladdin o’g’li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yo‘nalishi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346040
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining mustaqillik
yillaridagi shakllanishi, faoliyat yo‘nalishlari, islohotlar va taraqqiyot bosqichlari tahlil
qilinadi. Davlat boshqaruvi va huquqiy tizimni takomillashtirishdagi roli, huquqiy davlat
asoslarini mustahkamlashdagi hissasi yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Adliya vazirligi, huquqiy islohotlar, davlat boshqaruvi, mustaqillik,
huquqiy tizim, qonunchilik, yuridik xizmat.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini qo‘lga kiritgach, mamlakatda huquqiy
demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlar boshlandi.
Ushbu jarayonlarda davlat boshqaruvi tizimini tubdan qayta tashkil qilish, qonun
ustuvorligini ta’minlash, inson huquqlari va erkinliklarini kafolatlash asosiy vazifalardan biriga
aylandi. Aynan shu muhim tarixiy bosqichda Adliya vazirligi yangi davrga qadam qo‘ydi va
mustaqil davlatning huquqiy siyosatini shakllantirishda markaziy institutlardan biriga aylandi.
Adliya tizimi mustaqillikdan so‘ng jadal rivojlanib, huquqiy normativ hujjatlarni ishlab
chiqish va ularni amaliyotga joriy etish, qonunchilikni tizimlashtirish, yuridik xizmatlar
ko‘rsatish, fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olish, notariat faoliyatini tashkil qilish,
davlat xizmatlarini ko‘rsatishni raqamlashtirish kabi yo‘nalishlarda faoliyat olib bordi. Adliya
vazirligi tomonidan amalga oshirilgan islohotlar natijasida huquqiy davlat qurish tamoyillari
mustahkamlanib, yuridik xizmatlar sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining mustaqillik yillaridagi
rivojlanish yo‘li, islohotlar bosqichlari, institutsional o‘zgarishlar va ularning jamiyat hayotiga
ta’siri tizimli tahlil qilinadi. Shu orqali, mamlakatda huquqiy tizimni takomillashtirishdagi
Adliya vazirligining o‘rni va roli ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng davlat boshqaruvi tizimi
tubdan isloh qilinishi zarurati tug‘ildi. Ayniqsa huquqiy davlat barpo etish, qonun ustuvorligini
ta’minlash va fuqarolarning huquqiy himoyasini kuchaytirish kabi vazifalar markaziy o‘ringa
chiqdi. Shu jarayonda Adliya vazirligi O‘zbekistonning yangi siyosiy tizimida eng muhim
institutlardan biri sifatida shakllandi. Mustaqillik yillarida Adliya vazirligi nafaqat normativ-
huquqiy hujjatlar ishlab chiqish, balki ularni ekspertizadan o‘tkazish, qonun ijodkorligi
jarayonida muvofiqlikni ta’minlash, yuridik xizmatlar sifatini oshirish, notarial va fuqarolik
holati dalolatnomalarini yuritish, shuningdek, aholiga davlat xizmatlarini ko‘rsatish tizimini
rivojlantirishda ham faol ishtirok etdi.
1991-yildan boshlab Adliya vazirligi faoliyati yangi bosqichga kirdi. 1992-yilda qabul
qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida qonun ustuvorligi, inson huquqlari va
erkinliklari kafolatlari belgilandi.
Adliya vazirligi bu prinsiplarni amaliyotga tadbiq etish yo‘lida normativ-huquqiy baza
yaratishda asosiy rolni bajardi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
208
Shu davrdan e’tiboran vazirlik tomonidan turli qonunlar, kodekslar, prezident farmonlari
va hukumat qarorlarini ishlab chiqishda muhim tashabbuskor sifatida qatnashildi. 1990-
yillarning oxiriga kelib, yuridik xizmatlarni markazlashtirish, davlat organlarining huquqiy
bo‘limlarini mustahkamlash bo‘yicha bir qator qarorlar qabul qilindi.
2000-yillardan boshlab Adliya vazirligi faoliyatida institutsional islohotlar boshlanganini
ko‘rish mumkin. Jumladan, yuridik xizmat to‘g‘risida qonun, normativ-huquqiy hujjatlarni
huquqiy ekspertizadan o‘tkazish tartiblari va ularni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tizimi
shakllantirildi. Hududiy adliya organlari faoliyati kuchaytirildi, ularga yuridik yordam, notarial
nazorat, FHDYO bo‘limlari faoliyatini muvofiqlashtirish vakolatlari berildi. Ushbu yillarda
Adliya vazirligi faqat huquqiy hujjatlarni ro‘yxatdan o‘tkazuvchi yoki nazorat qiluvchi organ
emas, balki davlatning huquqiy siyosatini shakllantiruvchi va tartibga soluvchi strategik markaz
sifatida ko‘zga tashlana boshladi.
2016-yildan so‘ng mamlakatda boshlanayotgan keng qamrovli islohotlar doirasida Adliya
vazirligi faoliyatida yangi sahifa ochildi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan huquqiy
davlat barpo etish konsepsiyasi yangicha mazmunga ega bo‘lib, Adliya vazirligi unga asosiy
ijrochi va koordinatsion organ sifatida jalb qilindi. 2017-yilda Adliya vazirligi tuzilmasi qayta
ko‘rib chiqildi, uning vakolatlari kengaytirildi, tarkibida bir qator yangi boshqarmalar va
agentliklar, jumladan, Davlat xizmatlari agentligi va Huquqiy siyosat bosh boshqarmasi tashkil
etildi. Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarining ochiq muhokamasi, yuridik huquqiy ekspertiza
tizimining raqamlashtirilishi, fuqarolarga elektron huquqiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘lga qo‘yildi.
Notariat sohasida ham tub o‘zgarishlar ro‘y berdi. Xususiy notariat instituti joriy qilinib,
notarial xizmatlarning sifati va raqobatbardoshligi oshirildi. FHDYO tizimi ham
zamonaviylashtirilib, elektron holatga o‘tkazilmoqda. Bunda nafaqat texnik infratuzilma, balki
huquqiy va tashkiliy mexanizmlar ham tubdan qayta ko‘rib chiqildi. "Huquqiy axborot" tizimi,
"Lex.uz" portali, "Adliya" mobil ilovasi kabi raqamli platformalar orqali fuqarolarga qonunchilik
hujjatlari, yuridik maslahatlar va onlayn xizmatlar taqdim etilmoqda. Shuningdek, Adliya
vazirligi tomonidan jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirish, aholining yuridik ongini
shakllantirish maqsadida ommaviy huquqiy targ‘ibot ishlariga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.
Hozirgi kunda Adliya vazirligi davlat siyosatini huquqiy jihatdan ta’minlash, inson
huquqlarini kafolatlash va zamonaviy yuridik xizmatlar bozorini shakllantirish bo‘yicha
kompleks faoliyat olib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan
"2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi"da Adliya
vazirligiga tegishli vazifalar alohida belgilab berilgan. Ular orasida huquqiy davlat tamoyillarini
amaliyotga tatbiq etish, qonunchilikni tizimlashtirish, sohalar bo‘yicha kodekslar va qonunlarni
ishlab chiqish, aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga qaratilgan huquqiy mexanizmlarni
joriy qilish muhim o‘rin tutadi.
Adliya vazirligi mustaqillik yillarida nafaqat davlat huquqiy siyosatining markaziy ijrochi
organi sifatida shakllandi, balki jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirishda, inson
huquqlarini himoya qilishda, zamonaviy davlat boshqaruvi tizimiga o‘tishda muhim institut
sifatida faoliyat yuritmoqda. Adliya vazirligi faoliyatidagi izchil va tizimli islohotlar uning
davlat huquqiy siyosatidagi o‘rnini har yili mustahkamlamoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
209
Xulosa
O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi mamlakatda huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyatini shakllantirish jarayonida tub burilish davrini boshlab berdi. Ushbu jarayonda Adliya
vazirligi davlat boshqaruv tizimining muhim tarkibiy qismi sifatida huquqiy islohotlarning
markazida bo‘ldi. Mustaqillikning ilk yillaridan boshlab vazirlik tomonidan huquqiy bazani
yaratish, qonunchilikni tizimlashtirish, fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Adliya vazirligi faoliyatida 1990-yillarda normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish va
davlat boshqaruvi tizimini huquqiy jihatdan mustahkamlash asosiy maqsad sifatida belgilangan
bo‘lsa, 2000-yillarga kelib institutsional islohotlar orqali tizimning tashkiliy va funksional
asoslari rivojlantirildi. Yuridik xizmatlar samaradorligini oshirish, notariat va fuqarolik holati
dalolatnomalarini ro‘yxatga olish tizimini takomillashtirish, huquqiy ekspertiza jarayonini qayta
ko‘rib chiqish kabi chora-tadbirlar ushbu davrda muhim ahamiyat kasb etdi.
2016-yildan keyingi davrda amalga oshirilgan keng qamrovli islohotlar natijasida Adliya
vazirligining vakolatlari yanada kengaytirilib, huquqiy siyosatni shakllantirish va amalga
oshirishda strategik organ sifatidagi o‘rni mustahkamlandi. Raqamlashtirish jarayonlari, elektron
davlat xizmatlarining joriy etilishi, aholiga ko‘rsatiladigan yuridik xizmatlar sifati va
samaradorligining oshishi vazirlik faoliyatining yangi bosqichini boshlab berdi.
Xulosa qilib aytganda, Adliya vazirligi mustaqillik yillarida huquqiy davlat asoslarini
mustahkamlash, qonunchilikni rivojlantirish va jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirishda
muhim rol o‘ynab kelmoqda. Vazirlik tomonidan amalga oshirilgan tizimli islohotlar
mamlakatda qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini kafolatlash
hamda zamonaviy boshqaruv tizimini shakllantirish jarayonlarida muhim omil bo‘ldi.
Mamlakatda davom etayotgan keng ko‘lamli islohotlar sharoitida Adliya vazirligi
zimmasidagi vazifalar yanada kengayib, huquqiy siyosatni yanada takomillashtirish va yuridik
xizmatlar sifatini oshirish borasidagi sa’y-harakatlarni davom ettirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (1992). Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2017). “O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligini tubdan isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. respublika.uz
3.
Tursunov, B. (2021). O‘zbekiston Respublikasida huquqiy islohotlar va Adliya tizimi.
Toshkent: “Yuridik adabiyot”.
4.
Rashidov, A. (2018). Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati: Adliya vazirligining o‘rni.
Toshkent: Adliya nashriyoti.
5.
Adliya vazirligi rasmiy sayti –
