96
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTON ADLIYA TIZIMINING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
Jumanazarov Ixtiyor Jamoladdin o’g’li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yo‘nalishi 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353504
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida adliya
tizimining shakllanishi va rivojlanishi tahlil qilingan. Mamlakatning yangi huquqiy asoslari
yaratish, qonun ustuvorligini ta’minlash va davlat xizmatlarini shaffof qilish bo‘yicha amalga
oshirilgan islohotlar ko‘rib chiqilgan. Adliya tizimi, uning tarkibiy tuzilmalari, normativ-
huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish, yuridik xizmatlar va notariat sohalaridagi o‘zgarishlar tahlil
etilgan. 2016-yildan keyin raqamli platformalar, shaffoflik va samaradorlikni oshirishga
qaratilgan islohotlar orqali adliya tizimi modernizatsiya qilindi. Maqolada huquqiy madaniyatni
oshirish, fuqarolarning huquqiy savodxonligini yuksaltirishda adliya tizimining o‘rni va
kelajakdagi istiqbollari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: O‘zbekiston, adliya tizimi, mustaqillik, huquqiy islohotlar, qonun
ustuvorligi, raqamlashtirish, huquqiy madaniyat, notariat, fuqarolik holati dalolatnomalari,
davlat xizmatlari, shaffoflik, institutsional rivojlanish, Lex.uz.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikni e’lon qilganidan so‘ng, mamlakatda davlat
boshqaruvi tizimi, huquqiy infratuzilma va institutlar tubdan isloh qilindi. Bu jarayonlarda adliya
tizimi o‘zining markaziy o‘rnini egalladi, chunki huquqiy davlat barpo etish, qonun ustuvorligini
ta’minlash, inson huquqlarini himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi.
1991-yildan so‘ng amalga oshirilgan huquqiy islohotlar nafaqat davlat boshqaruvi, balki adliya
tizimini ham qayta qurish va rivojlantirishni talab qildi.
Adliya tizimining shakllanishi va rivojlanishi davri, mustaqillikning dastlabki yillaridan
boshlab, bugungi kunga qadar huquqiy va institutsional islohotlarning amalga oshirilishi, davlat
xizmatlari tizimining yaxshilanishi, raqamlashtirish va shaffoflikka asoslangan yangiliklarning
joriy
etilishi bilan bog‘liqdir. Mustaqillikning dastlabki bosqichida O‘zbekiston
Respublikasining yangi huquqiy asoslarini yaratish va jamiyatda qonun ustuvorligini
ta’minlashga katta e’tibor qaratildi. 2000-yillar o‘rtalarida adliya tizimi yanada rivojlanib,
yuridik xizmatlar, notariat, fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olish sohalarida
islohotlar amalga oshirildi. 2016-yildan keyin esa, prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida
amalga oshirilgan huquqiy islohotlar adliya tizimini yanada takomillashtirish va
raqamlashtirishga qaratildi.
O‘zbekiston Respublikasi 1991-yilda o‘z mustaqilligini e’lon qilganidan so‘ng, davlat
boshqaruvi tizimi, ayniqsa, huquqiy tizim tubdan isloh qilinishi zaruratiga duch keldi.
Mamlakatda demokratik huquqiy davlat barpo etish, qonun ustuvorligini ta’minlash, inson huquq
va erkinliklarini himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Shu nuqtai
nazardan, adliya tizimi yangi mazmun kasb etdi, chunki bu tizim qonunchilik faoliyati, huquqiy
xizmatlar, notariat, fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olish va davlat xizmatlarini
ko‘rsatishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mustaqillik yillarida adliya tizimi shakllanish bosqichidan
boshlab, bosqichma-bosqich rivojlanib, bugungi kunda zamonaviy, ochiq va samarali huquqiy
institutga aylandi.
Dastlabki yillarda Adliya vazirligi faoliyati huquqiy bo‘shliqni bartaraf etish, mustaqil
O‘zbekiston uchun mos milliy qonunchilik asoslarini yaratishga qaratildi. 1992-yilda
97
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinishi bilan huquqiy davlat tamoyillari, inson
huquqlari va erkinliklarini kafolatlovchi asosiy qoidalar belgilab berildi. Ushbu konstitutsiyaviy
prinsiplarni amaliyotga tatbiq etishda adliya tizimi markaziy rolni egalladi. Vazirlik tomonidan
normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish, ularni ekspertizadan o‘tkazish, rasmiy ro‘yxatdan
o‘tkazish va ularning ijrosini nazorat qilish kabi faoliyatlar tizimli yo‘lga qo‘yildi.
1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshlarida adliya tizimining institutsional
jihatdan mustahkamlanishi kuzatildi. Yuridik xizmatlar, notariat, FHDYO, huquqiy targ‘ibot
sohalarida alohida bo‘linmalar shakllantirildi. Hududiy adliya organlari kengaytirilib, ularning
vakolatlari oshirildi. Shu bilan birga, qonunlar, farmonlar, qarorlar va boshqa normativ
hujjatlarni ishlab chiqish jarayonida huquqiy ekspertiza sifat jihatdan takomillashtirildi. Davlat
hokimiyati va boshqaruv organlarida yuridik xizmatlar joriy etilib, ularning kasbiy salohiyatini
oshirish bo‘yicha normativ asoslar yaratildi. Adliya tizimi davlat boshqaruvida huquqiy
kafolatlarni ta’minlovchi mexanizm sifatida faoliyat yurita boshladi.
2016-yildan keyingi davr adliya tizimining sifat jihatdan yangi bosqichga o‘tish davri
bo‘ldi. Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida mamlakatda olib borilayotgan huquqiy va
institutsional islohotlar doirasida Adliya vazirligiga alohida e’tibor qaratildi. 2017-yilda Adliya
vazirligi faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha Prezident farmoni e’lon qilindi va ushbu hujjat
asosida yangi tarkibiy tuzilmalar tashkil etildi. Ulardan eng muhimlaridan biri — Davlat
xizmatlari agentligi bo‘lib, u aholiga zamonaviy, shaffof va tezkor davlat xizmatlarini
ko‘rsatishni ta’minlash maqsadida joriy etildi. Shuningdek, huquqiy siyosat va qonun
ijodkorligini muvofiqlashtiruvchi boshqarmalar, normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish va
baholash tizimi ham kuchaytirildi.
Adliya tizimida raqamlashtirish va ochiqlik tamoyillarining keng joriy etilishi ahamiyatli
bosqich bo‘ldi. “Lex.uz” portali, “Huquqiy axborot” tizimi, “Adliya” mobil ilovasi kabi onlayn
platformalar orqali aholiga normativ hujjatlar, huquqiy maslahatlar va xizmatlar taqdim etila
boshlandi. Bu esa fuqarolarning huquqiy ongini oshirish va huquqlari ustuvorligini ta’minlashda
katta ijobiy natijalar berdi.
Notariat tizimi ham zamonaviylashtirildi. Xususiy notariat instituti joriy etilishi orqali
notarial xizmatlarning sifati, qulayligi va raqobatbardoshligi oshdi. Notariuslar faoliyati ustidan
adliya organlari tomonidan nazorat mexanizmlari ishlab chiqildi va shaffoflikka asoslangan
monitoring tizimi yo‘lga qo‘yildi. FHDYO bo‘limlari esa aholiga xizmat ko‘rsatish sifatini
oshirish, byurokratik to‘siqlarni kamaytirish va elektron tizimlarni keng joriy etish yo‘nalishida
isloh qilindi.
Adliya vazirligi tomonidan aholi o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirish, fuqarolarning
huquqiy savodxonligini yuksaltirish maqsadida targ‘ibot-tashviqot ishlari kuchaytirildi. Huquqiy
targ‘ibotning zamonaviy shakllari — ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, animatsion
va videoroliklar, onlayn darslar orqali olib borilmoqda. Bu esa adliya tizimining keng
jamoatchilik bilan aloqasini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
98
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Yil
Voqea
Izoh
1991
O‘zbekiston mustaqillikka erishdi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqil davlat
sifatida o‘zining siyosiy va huquqiy tizimini
qurishni boshladi.
1991
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi
Konstitutsiyasi qabul qilindi.
O‘zbekistonning mustaqil davlati sifatida
asosiy huquqiy hujjati tasdiqlandi.
1992
O‘zbekiston Adliya vazirligi tashkil etildi.
Adliya tizimining markaziy organi sifatida
vazirlik o‘z faoliyatini boshladi.
1993
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi
va Fuqarolik Kodeksi tasdiqlandi.
Jinoyat va fuqarolik sohasida huquqiy
tizimning asosiy qonunlari yaratilgan.
1995
O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi takomillashdi.
1992 yilgi Konstitutsiya asosida yangi,
zamonaviy o‘zgarishlar kiritildi.
2000
O‘zbekiston Respublikasining "Yoshlar
siyosati" qonuni qabul qilindi.
Adliya tizimida yoshlarning huquqlari va
ularning adliya tizimida ishtiroki uchun asos
yaratildi.
2004
O‘zbekiston Respublikasida sud-huquq
islohotlari boshlanganligi e’lon qilindi.
Sud tizimi islohotlari va mustahkamlanishi
boshlandi, adliya tizimining samaradorligi
oshirildi.
2008
O‘zbekistonning fuqarolik jamiyati va
huquqiy davlatga oid tashabbuslari
boshlanadi.
Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, inson
huquqlari bo‘yicha qonunlar kuchaytirildi.
2017
Prezidentning 2017 yilgi Farmoni bilan
“Adliya tizimini isloh qilish” dasturi e’lon
qilindi.
Sud-huquq tizimida yangi islohotlar, adliya
xodimlarining malakasi oshirildi.
2021
O‘zbekistonning "Adliya tizimi va sud-
huquq islohotlari" bo‘yicha strategiyasi
tasdiqlandi.
2021-yilda adliya tizimi va sud islohotlari
bo‘yicha yangi strategiya va reja tasdiqlandi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasida adliya tizimi mustaqillik yillarida
tubdan yangilanib, huquqiy davlatning asosi sifatida shakllandi va rivojlandi. Uning faoliyati
huquqiy siyosatni shakllantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, aholining huquqiy himoyasini
kuchaytirish va davlat xizmatlarining sifatini oshirish kabi ustuvor yo‘nalishlarda izchil davom
etmoqda. Kelgusida ham adliya tizimi davlat va jamiyat hayotida o‘zining strategik rolini saqlab
qolib, yuksak xalqaro andozalarga mos ravishda takomillashib borishi shubhasiz. Mustaqillik
yillarida O‘zbekiston adliya tizimi bir qator islohotlar va yangilanishlar orqali rivojlandi. Adliya
vazirligi davlat boshqaruvi va qonunchilik jarayonlarini boshqarishda markaziy rolni egalladi.
Shuningdek, huquqiy xizmatlarning raqamlashtirilishi, notariat tizimining xususiylashtirilishi,
fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olishning zamonaviylashtirilishi kabi islohotlar
jamiyatda huquqiy ongni oshirishga, aholi uchun sifatli va shaffof xizmatlar taqdim etishga
xizmat qildi. Kelajakda O‘zbekiston adliya tizimi xalqaro andozalar va zamonaviy
99
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
texnologiyalar asosida takomillashib borishi kutilmoqda.
REFERENCES
1.
Xo‘jaeva, N. (2016). O‘zbekiston Respublikasida adliya tizimi va uning rivojlanish
bosqichlari. Toshkent: O‘zbekiston hukumati nashriyoti.
2.
Mamatov, R. (2017). Adliya tizimi va uning zamonaviy muammolari. Tashkent: Fan va
texnologiyalar nashriyoti.
3.
Azizov, M. (2019). Huquqiy islohotlar va adliya tizimi: O‘zbekiston tajribasi. Tashkent:
Yuridik nashr.
4.
Shomurodov, D. (2020). Mustaqillik yillarida O‘zbekistonning huquqiy islohotlari.
Tashkent: O‘zbekiston Adliya vazirligi.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. (2021). O‘zbekiston adliya tizimi: yutuqlar va
istiqbollar. Tashkent: Adliya vazirligi nashriyoti.
