2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
694
MATLAB PAKETINING TA’LIM JARAYONIDAGI O‘RNI VA IMKONIYATLARI
A.S.Narkulov
1
,
U.I. Murtazayeva
2
,
A.Qurbonov
2
,
H.Jurayev
3
1
TATU SF katta o’qituvchisi PhD,
2
TATU SF katta o’qituvchisi,
3
TATU SF assistenti,
4
TATU SF talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15319118
Zamonaviy ta'limda, ayniqsa, aniq fanlar, muhandislik va texnologiyalar sohalarida,
kompyuter texnologiyalarining roli tobora ortib bormoqda. Bu jarayonning eng muhim qismlaridan
biri - kompyuterli modellashtirish va hisoblash usullarini o‘rganishdir. MATLAB bu matematik
hisoblash, analitik tahlil, grafik tasvirlash va ilmiy tadqiqotlar uchun keng qo‘llaniladigan dasturiy
paketdir. Ta'lim jarayonida MATLAB ning imkoniyatlari va uning o‘rni juda katta, chunki u
talabalarga murakkab konseptlarni o‘rganishda yordam beradi va ilmiy ishlarda samarali vosita
hisoblanadi.
MATLAB paketining ta’limdagi o‘rni modellashtirishni soddalashtiradi, bu esa talabalar
uchun murakkab matematik formulalarni amalda qo‘llashni osonlashtiradi. Algebraik hisob-
kitoblar, integral va differensial tenglamalarni yechish, statistik tahlillarni amalga oshirishda
MATLAB samarali vosita bo‘ladi. Talabalarar dasturiy ta'minot yordamida nazariy bilimlarni real
hayotda qo‘llashni o‘rganadilar. MATLAB ilmiy tadqiqotlar olib borishda keng qo‘llaniladi, chunki
u juda ko‘p matematik va fizik usullarni hisoblash imkonini beradi. Talabalar laboratoriya ishlarida
MATLAB ni qo‘llash orqali turli eksperimentlar natijalarini tahlil qilish va modellashtirishni
o‘rganadilar. MATLAB yordamida talabalar tizimlarning modellarini yaratish, ularga simulyatsiya
o‘tkazish va real vaqt rejimida natijalarni ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu, masalan,
elektronika, mexanika, aerodinamika kabi sohalarda tizimlarning ishlashini tushunishda katta
yordam beradi.
Turli o‘lchamdagi matritsalarning matematik hisoblarida, jumladan, chiziqli algebra
masalalarini echishda va dinamik tizimlar hamda ob’ektlarni modellashda keng qo‘llaniladi. Ular
dinamik tizimlar va ob’ektlarning holat tenglamalarini avtomatik ravishda tuzish va echishning
asosi bo‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari muhandislik masalalarini modellashtirish uchun
MATLAB dasturining tarkibida Simulink qismi ham ishlatiladi. MATLAB ishga tushgandan
keyin ekranda uning asosiy oynasi paydo bo‘ladi (1-rasm). MATLAB dasturida har qanday
murakkab hisoblarni to‘g‘ridan - to‘g‘ri hisoblash mumkin, ya’ni alohida dasturlarni yaratmasdan
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
695
turib bajariladigan amallar orqali ifodalash mumkin. MATLABda oddiy arifmetik amallar va
elementar funksiyalarni hisoblashdan tashqari vektorlar va matritsalar, kompleks sonlar, sonlar
qatori va polinomlar, trigonometrik funksiyalar grafigidan to murakkab uch o‘lchamli
grafiklargacha bo‘lgan har xil funksiyalari grafigini yaratish mumkin.
Rasm 1. MATLAB oynasining umumiy ko‘rinishi
Shuni ta’kidlash o‘rinliki, ko‘paytirish operatori * va bo‘lish operatori / ikkita
ko‘p o‘lchamli massivlar, vektorlar yoki matritsalarning ko‘paytmasi va bo‘linmasini
hisoblaydi. Qator maxsus operatorlar ham mavjud, masalan, \ operatori o‘ngdan chapga
bo‘lishni, .* va ./ operatorlar esa massivlarni elementlararo ko‘paytirish va elementlararo
bo‘lishni ifodalaydi. Ayrim hollarda tartibga solingan sonlar ketma-ketliklarini formatlash talab
qilinadi. Bunday ketma-ketliklar vektorlarni yoki grafiklarni qurish vaqtida absissalarning
qiymatlarini hosil qilish uchun zarur bo‘ladi. Sonlar ketma-ketliklarini formatlash uchun MATLAB
tizimida : (ikki nuqta) operatori ishlatiladi. Quyida ikki nuqta (:) operatorining qo‘llanilishi
bo‘yicha misollar keltiramiz. Misol uchun matritsani vektorga ko‘paytmasi:
Matematik amal
MATLAB dasturida
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
696
Rasm 2. Matritsani vektorga ko‘paytmasi
Matritsa ustida amallar quyidagicha bajariladi. Matritsani matritsaga ko‘paytmasi:
Matematik amal MATLAB dasturida
Rasm 3. Matritsani matritsaga ko‘paytmasi
MATLAB dasturida turli ko‘rinishdagi grafiklarni yaratish mumkin. Avvaliga oddiy
misol, sinusoidaning grafigini qurishni ko‘raylik. Funksiyaning x argumenti 0 dan 10 gacha
bo‘lgan intervalda 0.1 qadam bilan oshib borsin. Grafik qurish uchun avval x=0:0.1:10 vektorni
kiritish, keyin esa grafik qurish komandasi plot(sin(x)) dan foydalanish etarli.
» x=0:0.1:10;
» plot(sin(x))
Rasm 4.
MATLABda sinusoidaning grafigi
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
697
plot
komandasi yordamida funksiya x vektor oralig‘idagi qiymatlari o‘zaro siniq
chiziqlar bilan birlashtiriladi. Bunday nuqtalar soni ko‘p bo‘lsa (masalan, 100 ta) grafik
silliqroq bo‘lib hosil qilinadi, agar kam bo‘lsa (masalan 10 ta) grafik xuddi siniq chiziqlardan
iboratdek bo‘lib ko‘rinadi.
MATLAB paketining ta'lim jarayonidagi o‘rni katta. U o‘quvchilarga nafaqat matematik va
ilmiy bilimlarni o‘rgatishda, balki real hayotdagi muammolarni yechishda ham yordam beradi.
MATLAB ning ta'lim jarayonida qo‘llanilishi nafaqat nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq qilish
imkoniyatini yaratadi, balki zamonaviy texnologiyalarni o‘rganish va muhandislik sohalariga kirib
borishda talabalar uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
REFERENCES
2.
MATLAB 7.*/R2006/R2007 o’quv qo’llanma.:M.2008.
3.
T. Dadajonov, M.Muhitdinov. Matlab asoslari: Toshkent – 2007 yil.
4.
Dyakonov V. P., Abramyenkova I. V., Kruglov V. V. MATLAB 5 s
5.
pakyetami rasshiryeniy. – M.: Nolidj, 2001.
6.
Dyakonov V. P. MATLAB 6.5 SP1/7 + Simulink 5/6 v. Obrabotka
7.
signalov I proyektirovaniye filtrov. – M.: Solon_R, 2005.
