2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
703
HARBIY SOTSIOLOGIYANING VUJUDGA KELISHI
Ibadullayev Akobir Ataulla o‘g‘li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
E-mail: akobiribaydullayev0@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15319243
Annotatsiya.
Ushbu maqolada “harbiy sotsiologiya”ning vujudga kelishi, bunga sabab
bo‘lgan omillar, harbiy sotsiologiya bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar va natijalari,
S.Staufferning harbiy sotsiologiyaga qo‘shgan hissasi va “Amerikalik askar” asari, harbiy
sotsiologiyaning jamiyatdagi o‘rni to‘g‘risida so‘z boradi.Harbiy sotsiologiya jamiyat va harbiy
institutlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganadigan ilmiy sohaga kiradi. Uning vujudga
kelishi XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi ijtimoiy-harbiy jarayonlarning faollashuvi,
armiyalarning jamiyat hayotidagi rolini kuchayishi bilan bog‘liq. Xususan, Birinchi va Ikkinchi
jahon urushlari ijtimoiy tizimlar va harbiy tizimlarning o‘zaro ta’sirini chuqur o‘rganishga ehtiyoj
tug‘dirdi. Harbiy sotsiologiya zamonaviy jamiyatda harbiy institutlarning funksiyalari, harbiy
xizmat va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi munosabatlar, urushning ijtimoiy oqibatlari kabi
masalalarni o‘rganishga alohida e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
harbiy sotsiologiya, sohadagi asosiy tadqiqotlar, urush va mojarolar, harbiy
va fuqarolik jamiyati.Harbiy sotsiologiya, jamiyat, harbiy institutlar, harbiylashuv jarayoni,
urushning ijtimoiy oqibatlari, fuqarolik jamiyati, harbiy xizmat, sotsiologik tahlil, Birinchi jahon
urushi, Ikkinchi jahon urushi, ijtimoiy tizimlar, harbiy mafkura, konflikt va jamiyat.
ВОЗНИКНОВЕНИЕ ВОЕННОЙ СОЦИОЛОГИИ
Аннотация.
В статье рассматривается возникновение «военной социологии»,
факторы, вызвавшие ее, исследования и результаты военной социологии, вклад С.
Стауффера в военную социологию и работа «Американский солдат», роль военной
социологии в обществе. Военная социология — это специализированная отрасль социологии,
изучающая взаимодействие между обществом и военными институтами. Эта наука начала
формироваться в конце XIX — начале XX века в результате усиления процессов
милитаризации в социальной жизни. Особенно в периоды Первой и Второй мировых войн
роль и влияние армии в обществе существенно изменились, что вызвало необходимость
глубокого изучения отношений между военными и гражданскими институтами. В
современную эпоху военная социология исследует влияние военной службы на общество,
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
704
социальные последствия войн и вооружённых конфликтов, а также социальные факторы
обеспечения мира и безопасности.
Ключевые слова:
Военная социология, общество, военные институты, процесс
милитаризации, социальные последствия войны, гражданское общество, военная служба,
социологический анализ, Первая мировая война, Вторая мировая война, социальные
системы, военная идеология, конфликт и общество.
THE EMERGENCE OF MILITARY SOCIOLOGY
Abstract.
this article, the emergence of "military sociology", the factors that led to it,
research and results on military sociology, S.Stauffer's contributions to military sociology and the
work "the American soldier", about the role of military sociology in society, are discussed.Military
sociology is a specialized branch of sociology that studies the interactions between society and
military institutions. This field began to develop at the end of the 19th and the beginning of the 20th
century as military processes intensified in social life. Particularly during the periods of the First
and Second World Wars, the role and influence of the military within society changed significantly,
creating a need for in-depth study of the relationship between military and civilian institutions. In
the modern era, military sociology examines the impact of military service on society, the social
consequences of wars and military conflicts, and the social factors contributing to peace and
security.
Keywords:
Military sociology, society, military institutions, militarization process, social
consequences of war, civil society, military service, sociological analysis, First World War, Second
World War, social systems, military ideology, conflict and society.
Kirish.
Sotsiologiya — jamiyat hayotining turli jabhalarini o‘rganuvchi fan sifatida
rivojlanib kelmoqda. Harbiy sotsiologiya esa ushbu umumiy ilmiy sohaning bir tarmog‘i sifatida
jamiyat va harbiy tizimlar o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qiladi. Dunyoda harbiy sotsiologiyaning
shakllanishi global urushlar, harbiy mojarolar va ularning ijtimoiy natijalari bilan bevosita
bog‘liqdir.
Asosiy qism
Harbiy sotsiologiyaning shakllanishi.
Harbiy sotsiologiyaning ilmiy sohaga kirib kelishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida,
jamiyatlarda harbiy kuchlarning ahamiyati oshgani bir davrda boshlangan. Bu davrda yirik davlatlar
o‘z armiyalarini kuchaytirishga intilar, harbiy xizmat jamiyatda keng tarqalgan bo‘lib, harbiy
mafkura siyosiy va ijtimoiy hayotning ajralmas qismiga aylangan edi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
705
Birinchi jahon urushi (1914–1918) va Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) davrida esa harbiy
sotsiologik tadqiqotlar alohida ahamiyat kasb etdi. Urush faqat harbiy strategiyani emas, balki butun
jamiyat tuzilmasini ham o‘zgartirdi. Ayollarning mehnat bozoriga kirishi, aholi migratsiyasi,
mafkura va axloqiy qadriyatlarning o‘zgarishi kabi omillar harbiy sotsiologiyaning mustaqil fan
sifatida shakllanishiga zamin yaratdi.
1940-yillar davomida AQSH armiyasida jiddiy sotsiologik tadqiqotlari o‘tkazildi. Ularga
1940-1950-yillarda AQSHning eng taniqli sotsiologlaridan biri, U.Ogbornning shogirdi S.Stauffer
(1900-1960) boshchilik qilgan edi. Staufferni haqli ravishda harbiy sotsiologiya asoschisi debb
hisoblash mumkin. Stauffer va taniqli ijtimoiy olimlar jamoasi P.Lazarsfeld, E.Gutman -Ikkinchi
Jahon urushi paytida yarim milliondan ortiq amerikalik askarlarni irqiy integratsiyadan tortib
ofitserlarning faoliyatigacha bo‘lganbarcha narsalarga munosabatini aniqlash uchun intervyular,
ikki yuzdan ortiq anketalar va boshqa usullardan foydalangan holda so‘rov o‘tkazdilar. Ularning
javoblari, deyarli har doim murakkab va ko‘pincha ziddiyatli bo‘lib, ularning jamiyati va asosiy
guruhlari tomonidan belgilab qo‘yilgan va aniqlangan shaxslarni ochib beradi. Bundan tashqari,
aynan Stouffer va uning hamkasblari “Amerikalik askar” (1949) asarini oʻrganish davomida
“nisbiy mahrumlik” ning muhim sotsiologik kontseptsiyasini ishlab chiqdilar .Tadqiqot 4 jildda
nashr etilgan-I jild, amerikalik askar: armiya hayoti davomida tuzatish-II jild, Amerika askari: jang
va uning oqibatlari-III jild, Ommaviy aloqa bo‘yicha tajribalar-IV jild, O‘lchov va bashorat .Harbiy
sotsiologiya bo‘yicha tadqiqotlar harbiy muassasaning ijtimoiy o‘lchovlarini va uning jamiyat bilan
o‘zaro munosabatlarini yoritib beradigan keng ko‘lamli mavzular va tadqiqot yo‘nalishlarini o‘z
ichiga oladi. Harbiy sotsiologiyadagi asosiy tadqiqotlardan ba'zilari quyidagilardaniborat
Fuqaro-harbiy munosabatlar: Tadqiqotchilar harbiy va fuqarolik sektorlari o‘rtasidagi
munosabatlarni o‘rganadilar, siyosatni ishlab chiqishda harbiy ta’sir, siyosatga harbiy
aralashuvlarning ta’siri va harbiy ishlarda fuqarolik nazoratining rolikabi masalalarni o‘rganadilar
Jang va urush: Olimlar jangovar va urushning ijtimoiy dinamikasini, jumladan, mojaroning
askarlarga psixologik ta’sirini jangovar vaziyatlarda harbiy qismlarning ijtimoiy tashkil etilishini,
zo‘ravonlikning shaxslar va jamiyatlarga ta’sirini o‘rganadilar.
Harbiy madaniyat va oʻziga xoslik: Tadqiqotlar harbiy madaniyatni belgilaydigan
qadriyatlar, eʼtiqodlar va meʼyorlarni, shuningdek, harbiy oʻziga xoslik harbiy xizmatchilarning
xatti-harakatlari va tajribasini qanday shakllantirishini oʻrganadi. Tadqiqotchilar harbiy
madaniyatning harbiy tashkilotlarda qanday uzatilishi va ichki singdirilishini o‘rganadilar.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
706
Harbiy oilalar va jamoalar: Tadqiqotlar harbiy oilalar duch keladigan tajriba va
qiyinchiliklarga, harbiy xizmatchilar va ularning yaqinlarini joylashtirish, reintegratsiya, oila
dinamikasi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tarmoqlari kabi muammolarni o‘rganishga qaratilgan.
Harbiy xizmatdagi gender va xilma-xillik: Olimlar gender, irqiy, etnik kelib chiqishi va
harbiy xizmatdagi xilma-xillikning boshqa shakllarini o‘rganadilar, jangovar rollarda gender
integratsiyasi, armiyadagi xilma-xillik siyosati va boshqa mavzularni o‘rganadilar.
Harbiy yetakchilik va sotsializatsiya: Tadqiqotlar armiyadagi yetakchilikni rivojlantirish va
ijtimoiylashuv jarayonlarini o‘rganadi, harbiy rahbarlar qanday tayyorlanishi, tanlanishi va
baholanishi, shuningdek, yetakchilik uslublari va amaliyotlari tashkilot madaniyati va
samaradorligiga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi.Bular harbiy sotsiologiya bo‘yicha olib borilgan
turli tadqiqotlarning bir nechta misollari bo‘lib, harbiy va jamiyat o‘rtasidagi murakkab
munosabatlarni tushunishimizga yordam beradi. Ushbu va boshqa mavzularni o‘rganib chiqib,
harbiy sotsiologiya tadqiqotchilari harbiy siyosat, amaliyot va qarorlar qabul qilish haqida ma'lumot
beradigan qimmatli fikrlarni ishlab chiqaradilar, natijada qurolli kuchlar va mojarolarning ijtimoiy
dinamikasini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.Harbiy sotsiologiya harbiy muassasa va
umuman jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Harbiy
sotsiologiya harbiy dunyo va fuqarolik jamiyati o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘taydi va harbiy
institutlarning murakkab o‘zaro ta’siri, dinamikasi va umumanjamiyatga ta’siri haqida qimmatli
tushunchalar beradi. Ushbu munosabatlarni o‘rganish orqali ushbu sohadagi tadqiqotchilar
zamonaviy jamiyatlarda xavfsizlik, mudofaa va ijtimoiy muammolarni chuqurroq tushunishga hissa
qo‘shadilar
Xulosa.
Harbiy sotsiologiya jamiyat va harbiy tizimlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro
aloqalarni tushunishga yordam beradi. Uning vujudga kelishi va rivojlanishi tarixiy voqealar,
xususan, global urushlar va harbiy mojarolar natijasida shakllangan. Zamonaviy harbiy sotsiologiya
harbiy institutlarning jamiyatdagi o‘rni, harbiy xizmatning ijtimoiy ta’siri va mojarolarning
oqibatlarini o‘rganish orqali jamiyatning barqarorligi va xavfsizligini ta’minlashga xizmat
qilmoqda.
REFERENCES
1.
Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.
2.
Jiyanmuratova G. Sh. Huquq sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: "Oltin qalam"
nashriyoti, 2024. – 180 b. //
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
707
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAAA
J&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:QD3KBmkZPeQC
3.
Jiyanmuratova G. Sh. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar va maktablar: Darslik. – Toshkent:
"Oltin qalam" nashriyoti, 2024. – 340 b. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAAA
J&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:jL-93Qbq4QoC
4.
Bekmurodov, M.B.; Raximova, N.X.; Jiyanmuratova, G.Sh.; Nurqulov, B.G'.
Jamoatchilik
fikri
sotsiologiyasi:
O'quv
qo'llanma.
– Toshkent, 2025. – 160 b. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAAA
J&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:48xauSegjOkC
5.
Sh J. G. Gofurov O. Ul. Mehnat bozori. Bandlik va ishsizlik muammolari. Risola.–
Toshkent: O ‘zMU, 2023.–117 b.
6.
Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI ОSHIRISH–
USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY MANZARASI VA
JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
7.
Sherbutayevna J. G. et al. YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI YUKSALTIRISH–
DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR VAZIFASI //ZAMONAVIY DUNYONING
IJTIMOIY MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. –
2024. – Т. 1. – №. 1.
8.
Джиянмуратова Г. YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA NISBATAN
ISHONCHI MUAMMOSI: NAZARIY ASOSLAR //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ
ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №. SI-1.
9.
Sherbutayevna J. G. et al. ABSENTEIZM IJTIMOIY HODISA SIFATIDA //Tafakkur
manzili. – 2023. – Т. 2. – С. 4-10.
10.
Жиянмуратова Г. Ш. Ёш сайловчи электорал хулқ-атворига таъсир кўрсатувчи
омиллар/ЎзМУ хабарлари.–Тошкент, 2022. – № 1/11/1.–Б. 86-89./https://scholar. google.
com/citations.
11.
Джиянмуратова
Г.
Ш.
ELEKTORAL
XULQ-ATVORGA
RATSIONAL-
INSTRUMENTAL YONDASHUVNING PAYDO BO ‘LISHI VA RIVOJLANISHI
TARIXI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – Т. 5. – №. 3. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAAA
J&cstart=20&pagesize=80&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:HtEfBT
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
708
12.
Жиянмуратова Г. Ўзбекистон ёшларининг электорал маданияти. Монография.–
Тошкент, 2021.–122 б.
13.
Sh J. G. The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology //Sotsiologiya va
huquq/Sociology and law. – 2024. – Т. 2. – №. 3/1. – С. 1.
14.
Jiyanmuratova G. S. ZAMONAVIY YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA
ISHONCHI TADQIQOTLARI: XORIJ TAJRIBASI //Academic research in educational
sciences. – 2024. – №. 3. – С. 190-197.
