May, 2025-Yil
25
TIBBIYOT VA AXLOQ, SHIFOKORNING MA'SULYATI
Umarova Musharrafxon Yunusaliyevna
Ijtimoiy fanlar kafedrasi assisenti
Bobojonova Sitoraxon Raxmatillo qizi
FJSTI, Davolash ishi yo’nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346753
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tibbiyot sohasida axloqiy tamoyillar va shifokorning
kasbiy mas’uliyati tahlil qilinadi. Tibbiy axloq – bu bemorga bo‘lgan hurmat, halollik,
maxfiylikni saqlash va inson hayotini asrashdek yuksak qadriyatlarga asoslanadi. Shifokorning
mas’uliyati faqat davo bilan cheklanmay, bemor holatini tushunish, unga to‘g‘ri yondashish,
hamdardlik ko‘rsatish kabi axloqiy yondashuvni ham o‘z ichiga oladi. Maqolada shuningdek,
zamonaviy tibbiyotda uchraydigan axloqiy muammolar, kasbiy etikaga amal qilish zaruriyati va
shifokor-bemor o‘rtasidagi ishonchli munosabatning ahamiyati yoritiladi. Axloqiy qadriyatlarga
amal qilgan holda faoliyat yuritish tibbiyot xodimining kasbiy obro‘sini oshiradi va jamiyatdagi
ishonchni mustahkamlaydi.
Kalit so‘zlar:
Tibbiyot, axloq, shifokor, mas’uliyat, etika, bemor, ishonch, kasbiy
qadriyatlar
Kirish.
Bugungi kunda tibbiyot sohasining rivojlanishi bilan bir qatorda, shifokorlarning kasbiy
axloqiga bo‘lgan talab ham ortib bormoqda. Tibbiy faoliyat nafaqat ilmiy bilim va amaliy
ko‘nikmalarga, balki insoniy qadriyatlar, odob-axloq va mas’uliyatli yondashuvga asoslanishi
zarur. Shifokor o‘z kasbi orqali inson hayoti, salomatligi va ruhiy holati bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan muhim shaxs sanaladi. Shu bois, uning har bir harakati, qarori va yondashuvi
chuqur axloqiy asosga ega bo‘lishi lozim. Men ushbu mavzuni tanlashimga sabab, bugungi
jamiyatda sog‘liqni saqlash tizimiga bo‘lgan ishonch ko‘plab jihatlarga, xususan, shifokorning
axloqiy pozitsiyasi va mas’uliyatiga bevosita bog‘liq ekanligidir. Shifokor har doim halol,
vijdonli, mehribon va professional bo‘lishi kerak. U bemor hayotini himoya qiluvchi, og‘riqqa
chalingan inson qalbiga taskin beruvchi inson sifatida o‘zini namoyon etishi zarur. Faqat tibbiy
bilim bilan cheklanmay, insoniylik, sabr, bag‘rikenglik, hamdardlik kabi fazilatlar ham
shifokorning shaxsiyati va faoliyatining ajralmas qismiga aylanishi kerak.
Tibbiyotda axloqiy me’yorlar qadimdan mavjud bo‘lib, bu boradagi qadriyatlar qadimgi
yunon tabiblari, jumladan, Gippokrat tomonidan ham belgilab berilgan. Gippokrat qasami
May, 2025-Yil
26
hanuzgacha shifokor kasbining ramzi sifatida qabul qilinadi. Bugungi zamonaviy tibbiyotda esa
bu qadriyatlar yangicha shakl va mazmunda davom ettirilmoqda. Yangi texnologiyalar, sun’iy
intellekt, biotibbiyot sohasidagi yutuqlar bilan bir qatorda, axloqiy masalalar ham dolzarblashib
bormoqda. Bemorning huquqlarini hurmat qilish, uning roziligisiz muolaja qilmaslik, shaxsiy
ma’lumotlarini sir saqlash kabi axloqiy me’yorlar barcha tibbiy amaliyotlarda asosiy tamoyil
bo‘lib qolmoqda. Shuningdek, shifokorning kasbiy mas’uliyati faqat bemorni davolash bilaina
cheklanmaydi. U o‘z bilimini doimiy yangilab borishi, xatolardan saboq olishi, jamiyatda
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishi, hamkasblari bilan ijobiy muomala qilishi bilan ham o‘z
mas’uliyatini namoyon etadi. Har bir bemor – bu o‘z hayoti, dardi, tashvishi va umidi bilan
kelgan insondir. Shifokorning har bir qarori esa ushbu inson taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada tibbiyotda axloqiy yondashuvlar, shifokorning kasbiy mas’uliyati, bemor bilan
ishonchli munosabat o‘rnatish va kasbiy etika muammolari yoritiladi. Shifokorlik – bu nafaqat
kasb, balki fidoyilik, insonparvarlik va ulkan axloqiy javobgarlikni talab qiluvchi hayot tarzidir.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Tibbiyot va axloqiy tamoyillar yuzasidan olib borilgan ilmiy izlanishlar shuni
ko‘rsatadiki, sog‘liqni saqlash sohasida axloqiy me’yorlarga amal qilish shifokor-bemor
o‘rtasidagi ishonchli munosabatni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Qadimdan boshlab
shifokorlik kasbiga nisbatan yuksak axloqiy talablar qo‘yilgan bo‘lib, bu borada eng dastlabki
nazariy asoslar Gippokrat tomonidan ishlab chiqilgan. Gippokrat qasami - shifokor axloqining
tarixiy poydevori bo‘lib, zamonaviy tibbiyotda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ilmiy
adabiyotlar tahliliga ko‘ra, tibbiy axloq tushunchasi keng qamrovli bo‘lib, u nafaqat shifokorning
bemorga bo‘lgan munosabatini, balki kasbiy faoliyatdagi halollik, adolat, tenglik, bemor
huquqlari, shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini saqlash kabi jihatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Masalan, J. Beauchamp va T. Childress tomonidan ishlab chiqilgan “bioetik tamoyillar”
konsepsiyasi (hurmat, zarar yetkazmaslik, foyda yetkazish, adolat) bugungi kunda tibbiyot
etikasi sohasida asosiy metodologik yondashuvlardan biri sifatida qaraladi.
O‘zbekistonda ham tibbiy axloqiy tamoyillar yuzasidan bir qator ilmiy maqolalar va
normativ hujjatlar mavjud. Jumladan, “Fuqarolarning sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi qonun,
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Shifokorlar etik
kodeksi”, tibbiy xodimlar uchun asosiy axloqiy va kasbiy yo‘l-yo‘riqlarni belgilab beradi. Bu
hujjatlarda bemor bilan muomala, axloqiy xatoliklarning oldini olish, xizmat vazifasini
suiiste’mol qilmaslik kabi muhim jihatlar belgilangan. Tibbiyot sohasi inson hayoti bilan
bevosita bog‘liq bo‘lgani sababli, unga nisbatan axloqiy va kasbiy me’yorlar doimo dolzarb
May, 2025-Yil
27
bo‘lib kelgan. Tibbiy axloq deganda, shifokorlarning o‘z kasbiy faoliyatida axloqiy normalarga
amal qilishi, bemor huquqlarini hurmat qilishi, inson sha’nini asrab-avaylashi va sog‘lig‘ini
himoya qilishi tushuniladi. Ushbu mavzu yuzasidan olib borilgan ko‘plab ilmiy adabiyotlar,
falsafiy qarashlar va huquqiy asoslar mavjud.
Tibbiy axloq qadimdan mavjud bo‘lib, uning eng qadimiy manbalaridan biri - Gippokrat
qasamidir. Bu qasamyodda shifokorlik faoliyati halollik, vijdon, sadoqat va zarar yetkazmaslik
prinsiplariga asoslangan bo‘lishi kerakligi ta’kidlangan. Keyinchalik Ibni Sino, Abu Bakr ar-
Roziy kabi mashhur tabiblar ham axloqiy yondashuvni asosiy mezon sifatida ko‘rsatgan. Ibni
Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida shifokorning axloqiy fazilatlarini tibbiy bilimlar bilan bir
qatorda turuvchi muhim mezon sifatida ko‘rsatadi.
Zamonaviy davrda tibbiy axloq va bioetika alohida ilmiy yo‘nalishga aylandi. Jumladan,
amerikalik olimlar Tom Beauchamp va James Childress tomonidan ishlab chiqilgan
"Bioetikaning to‘rt tamoyili" modeli keng tarqalgan. Ushbu tamoyillar:
Avtonomiya (mustaqillik)
Zarar yetkazmaslik
Foyda yetkazish
Adolat
Ushbu tamoyillar asosida tibbiy muammolar hal qilinadi, masalan, bemorning roziligi,
genetik tahlil natijalarining oshkor qilinishi, evtanaziya, organni ko‘chirish kabi murakkab
masalalarda axloqiy qarorlar qabul qilinadi.
O‘zbekistonda shifokorlik axloqi bo‘yicha huquqiy asoslar quyidagilar orqali belgilanadi:
“Fuqarolarning sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi Qonun
“Tibbiy xizmat ko‘rsatish etikasi” (Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan
tasdiqlangan yo‘riqnomalar)
“Shifokorlar etik kodeksi”
Xalqaro miqyosda esa Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (JSST), BMT Inson huquqlari
deklaratsiyasi, Nurnberg kodeksi va Helsinki deklaratsiyasi shifokorlar va tibbiy tadqiqotchilar
uchun axloqiy mezonlar sifatida xizmat qiladi.
Mazkur maqolada quyidagi metodlar asosida ilmiy tahlil olib borildi:
Deskriptiv metod – mavjud axloqiy tamoyillar, qonuniy me’yorlar va nazariy
asoslar tasvirlab berildi.
Tahliliy metod – shifokorning axloqiy mas’uliyati va uning bemor bilan bo‘lgan
munosabatiga ta’siri o‘rganildi.
May, 2025-Yil
28
Taqqoslama metod – O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tibbiy etikasi
solishtirilib, farqlari va umumiy jihatlari ko‘rsatildi.
Empirik metod (kuzatuv va tajriba) – amaliyotda uchraydigan holatlar (masalan,
bemorning roziligi olinmasdan muolaja o‘tkazilishi, tibbiy xatoliklar, etik konfliktlar) asosida
tahlil qilindi.
Xulosa
Mazkur mavzu yuzasidan olib borgan tahlil va kuzatishlarim asosida shuni e’tirof
etmoqchimanki, tibbiyot nafaqat ilmiy va texnik soha, balki eng avvalo axloqiy mezonlarga
asoslangan insonparvarlik faoliyatidir. Har bir shifokor o‘z kasbiy faoliyatida faqat davo
beruvchi mutaxassis emas, balki odamlar hayoti, taqdiri, ruhiy holati bilan ishlovchi yuksak
ma’naviyatli shaxs sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Shifokor mas’uliyati - bu faqat kasbiy
javobgarlik emas, balki axloqiy pozitsiya, insoniy burch, vijdon oldidagi halollikdir. Tibbiy
axloqning asosini tashkil qiluvchi halollik, hurmat, sir saqlash, bemorning roziligini olish, unga
inson sifatida yondashish kabi qadriyatlar shifokorning faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa,
hozirgi davrda sog‘liqni saqlash tizimidagi islohotlar, tibbiy texnologiyalarning rivojlanishi,
biotibbiyotdagi yutuqlar fonida axloqiy tamoyillarning ahamiyati yanada ortmoqda. Chunki
zamonaviy texnologiya qanchalik ilg‘or bo‘lmasin, u inson qalbini tushunish, unga dalda berish,
og‘riqni yengil qilishdagi insoniy fazilatlarni to‘liq o‘rnini bosa olmaydi. Shifokor kasbiga
bo‘lgan ishonch jamiyatda tibbiy xizmat sifati, sog‘lom muhit va ijtimoiy barqarorlikning asosi
hisoblanadi. Agar shifokor axloqiy me’yorlarga amal qilsa, bemor o‘zini himoyalangan,
qadrlangan va tushunilgan his qiladi. Aksincha, axloqiy buzilishlar, kasbiy suiste’mollar va
beparvolik esa sog‘liqni saqlash tizimiga bo‘lgan ishonchni yemiradi, shifokorlik kasbining
obro‘sini pasaytiradi. Shaxsan men bu mavzuni o‘rganar ekanman, shifokorning faoliyati nafaqat
tibbiy bilim va amaliy tajriba, balki yuksak axloqiy tafakkur, sabr, mehr, halollik va
insonparvarlik asosida shakllanishi kerakligini chuqur angladim. Har bir tibbiy qarorning ortida
bemor hayoti turganini unutmaslik lozim. Tibbiy etika va shifokorning kasbiy mas’uliyati
bugungi kunda global muammolar, pandemiyalar, tibbiy resurslar yetishmovchiligi kabi
vaziyatlarda yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, kelajakda sog‘liqni saqlash
tizimini yanada mustahkamlash uchun nafaqat texnologik yangiliklarga, balki axloqiy
madaniyatni oshirishga ham jiddiy e’tibor qaratish kerak. Shifokorlarni nafaqat kasbiy jihatdan,
balki axloqiy jihatdan ham tayyorlash, ularni doimiy ravishda etik bilimlar bilan qurollantirish
zamon talabi hisoblanadi.
May, 2025-Yil
29
Xulosa o‘rnida aytmoqchimanki, shifokorlik - bu oddiy kasb emas, balki hayotga xizmat
qilish, vijdon va axloqqa sadoqat bilan yashash demakdir. Tibbiy bilim bilan bir qatorda axloqiy
qadriyatlarga tayanmagan tibbiyot hech qachon to‘liq mukammal bo‘la olmaydi. Shuning uchun
har bir shifokor o‘z faoliyatini insoniylik, adolat va mas’uliyat asosida olib borishi, jamiyat
oldida bu yuksak ishonchni oqlashi zarur, deb hisoblayman.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gippokrat.
Qasamyod
. Tarj. va izohlar bilan - Toshkent: "O‘zbekiston", 2001.
2.
Abu Ali ibn Sino.
Tib qonunlari
. — Toshkent: Fan, 1980.
3.
Beauchamp, T.L., & Childress, J.F. (2019).
Principles of Biomedical Ethics
(8th ed.).
New York: Oxford University Press.
4.
Aripov, A.N. (2020). “Tibbiyot etikasi va shifokor-bemor munosabatlari”.
Tibbiyot va
hayot
jurnali, №2, 45–52-betlar.
5.
O‘zbekiston Respublikasi “Fuqarolarning sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi Qonuni. —
29-avgust 1996-yil, №265-I.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
Shifokorlarning etik kodeksi
. —
Toshkent, 2017.
7.
Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (WHO).
Declaration of Geneva
(Amended 2017).
8.
UNESCO.
Universal Declaration on Bioethics and Human Rights
. — Paris, 2005.
