May, 2025-Yil
64
IQLIM OʻZGARISHI VA OʻSIMLIK CHANGLARI MAVSUMIY ALLERGIK
BRONXITGA TAʼSIRI
Gʻofurjonov Mirzohid
FJSTI, Pediatriya-2 kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346822
Annotatsiya.
Mazkur ishda iqlim o‘zgarishi va o‘simlik changlari ta’sirida mavsumiy
allergik bronxit holatlari qanday shakllanishi va kuchayishi haqida umumiy tahlil berilgan.
Iqlimning isib borishi, havo namligining o‘zgarishi va chang miqdorining ortishi inson
salomatligiga, ayniqsa nafas yo‘llariga ta’sir qilmoqda. Ayniqsa, bolalar va allergiyaga moyil
shaxslar bu o‘zgarishlarga nisbatan sezuvchan bo‘ladi. Changlanish davrining uzayishi esa
allergik bronxit alomatlarini tez-tez takrorlanishiga olib keladi. Ushbu mavzuda kasallikni oldini
olish yo‘llari, ekologik muvozanatni saqlash va erta tashxis qo‘yishning ahamiyati ko‘rsatib
o‘tilgan. Ishning asosiy maqsadi - bunday salbiy omillarni kamaytirish yo‘llarini aniqlash va
sog‘liq uchun xavflarni tushuntirishdir.
Kalit so’zlar:
Iqlim o‘zgarishi, O‘simlik changlari, Allergik bronxit, Mavsumiy allergiya,
Immun tizimi, Aeroallergenlar.
Kirish
Iqlim o‘zgarishi butun dunyo bo‘yicha sog‘liq uchun xavf omillarining kuchayishiga olib
kelmoqda. Ob-havoning isishi, yog‘ingarchilik miqdorining o‘zgarishi, shamol tezligi va namlik
darajasining o‘zgaruvchanligi inson organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Nafas olish tizimi eng
birinchi ta’sirlanadigan tizimlardan biridir. Iqlim o‘zgarishi tufayli viruslar va allergenlarning
faolligi oshadi. Bu esa surunkali kasalliklarning kuchayishiga olib keladi. Havodagi zararli
gazlar va changlar miqdori ham ortib boradi. Bu omillar nafas yo‘llarining yallig‘lanish
holatlariga sabab bo‘ladi. Iqlim o‘zgarishi orqali kasalliklar mavsumiy emas, balki yil davomida
faol holga keladi. Odamlarning immun tizimi iqlimga moslashishga qiynaladi. Natijada surunkali
kasalliklar bilan kasallanish holatlari ortadi. Bu jarayon ayniqsa bolalar va qariyalarda yaqqol
seziladi.
O‘simlik changlari inson organizmida allergik reaksiya chaqiradigan tabiiy
aeroallergenlar hisoblanadi. Ular odatda havoda mayda zarrachalar shaklida uchib yuradi va
nafas orqali organizmga kiradi. Ushbu zarrachalar organizm immun tizimi tomonidan xavfli
modda sifatida qabul qilinadi. Bu holat immun tizimining kuchli javob qaytarishiga sabab
bo‘ladi. Bunda nafas yo‘llari devorlarida yallig‘lanish, qichishish va shish kuzatiladi. O‘simlik
May, 2025-Yil
65
changlariga nisbatan sezuvchanlik yuqori bo‘lgan insonlar mavsumiy kasalliklardan aziyat
chekishadi. Changlarning ta’siri nafaqat nafas yo‘llarida, balki umumiy holsizlik, bosh og‘rig‘i
va ko‘z qichishishi kabi belgilar bilan ham kechadi. Allergik javoblar o‘tkir yoki surunkali
ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin. Bu holat, ayniqsa, o‘simlik gullash mavsumida keskin
kuchayadi. Havo haroratining o‘zgarishi changlar tarqalishini kuchaytiradi.
Mavsumiy allergik bronxit organizmga kirgan allergenlarga qarshi immun tizimining
g‘ayritabiiy reaktsiyasi natijasida rivojlanadi. Nafas yo‘llariga kirgan allergenlar organizmda
yallig‘lanish jarayonini boshlaydi. Bu jarayon bronxial yo‘llarning devorlarida shish va bezlar
faoliyatining kuchayishi bilan ifodalanadi. Shilliq qavatning sezuvchanligi ortib, yo‘tal va nafas
olishdagi og‘irlik yuzaga keladi. Bu turdagi bronxitda infeksiyaviy omillar ishtirok etmaydi,
ya’ni kasallik virus yoki bakteriya sababli yuzaga kelmaydi. Asosiy sabab organizmning o‘z
moddalarga haddan ortiq immun javobidir. Organizm ushbu allergenlarga qarshi histamin va
boshqa mediatorlarni ajratadi. Bu esa bronxial torayish va havo aylanishining buzilishiga olib
keladi. Davolashda yallig‘lanishni kamaytiruvchi dorilar qo‘llanadi. Kasallik ko‘pincha
mavsumiy tusga ega bo‘lib, o‘simlik gullash davrida boshlanadi.
Iqlimning o‘zgarishi bilan birga havodagi chang miqdori va ularning organizmga ta’sir
kuchi ortadi. Haroratning ko‘tarilishi o‘simliklarning gullash davrini uzaytiradi. Bu esa allergen
zarralarining havoda uzoq vaqt qolishiga olib keladi. Iqlim o‘zgarishi nafaqat chang miqdorini,
balki ularning tarqalish radiusini ham oshiradi. Changlar havoda uzoq vaqt muallaq holatda
saqlanib turadi. Bu holat, ayniqsa, nafas olish yo‘llari zaif bo‘lgan odamlarda sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Havoning ifloslanishi bilan birga changlar zararli gazlar bilan birikadi. Bu esa
ularning allergik potensialini kuchaytiradi. Shuningdek, organizmning moslashuvchanlik
qobiliyati pasayadi. Tana o‘zini himoya qilishda sustlik ko‘rsatadi. Natijada oddiy changlarga
ham sezgirlik ortadi va allergik kasalliklar kuchayadi.
Mavsumiy allergik bronxitning oldini olish uchun bir nechta muhim choralar mavjud.
Profilaktika kasallik rivojlanmasdan oldin amalga oshiriladigan himoya choralari majmuasidir.
Ular orasida muhitdan allergenlarni cheklash, immun tizimini mustahkamlash va muntazam
tibbiy nazorat mavjud. Shaxsiy gigiyena va toza havoda bo‘lish odatlarini shakllantirish muhim
sanaladi. Havo tozalagich vositalaridan foydalanish tavsiya etiladi. Uy sharoitida chang
yig‘uvchi buyumlarni kamaytirish kerak. Allergik reaksiya kuzatilganda, shifokor nazoratida
dorivor vositalardan foydalanish zarur. Vaqtida tashxis qo‘yish va simptomlarni nazorat qilish
yondashuvi samarali hisoblanadi. Davolashni kechiktirish kasallikning surunkali tus olishiga olib
May, 2025-Yil
66
kelishi mumkin. Profilaktik chora-tadbirlar keng ko‘lamda jamoatchilik darajasida ham olib
borilishi kerak.
Xulosa
Iqlim o‘zgarishi va o‘simlik changlarining ko‘payishi inson salomatligiga, xususan, nafas
olish tizimiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar va allergik
kasalliklarga moyil insonlar orasida mavsumiy allergik bronxitning rivojlanish darajasi ortib
bormoqda. Global isish, havodagi namlikning o‘zgarishi va chang zarralarining havoda uzoq
vaqt saqlanishi organizmni doimiy allergen bosimi ostida qoldiradi. Bunday holatlarda immun
tizimi haddan ortiq yuklama ostida qolib, yallig‘lanishli reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Mavsumiy allergik bronxitning kuchayishi aholi orasida sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan
ehtiyojni oshiradi. Kasallikning oldini olish uchun atrof-muhitni asrash, ekologik xavfsizlikni
ta’minlash, shaxsiy profilaktika choralarini kuchaytirish muhimdir. Davlat darajasida ekologik
monitoring va sog‘liqni saqlash tizimining kuchaytirilishi iqlim o‘zgarishiga moslashishda asosiy
omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, mavsumiy allergik bronxitga qarshi kurashda profilaktika,
erta tashxis va kompleks yondashuv hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Burbank, A. J. (2025). Climate Change and the Future of Allergies and Asthma. Current
Allergy and Asthma Reports.
2.
Damialis, A., Traidl-Hoffmann, C., & Treudler, R. (2019). Climate Change and Pollen
Allergies. In Biodiversity and Health in the Face of Climate Change (pp. 47–66).
Springer
3.
American Academy of Allergy, Asthma & Immunology. (n.d.). Does Climate Change
Impact Allergic Disease?
4.
Climate Central. (2024). Warming Climate, More Pollen, Worse Allergies.
5.
Yale Climate Connections. (2023). In Every Breath We Take: How Climate Change
Impacts Pollen Allergies.
6.
The Guardian. (2024). Pollen is Everywhere. But Do I Have Allergies or a Cold?
7.
The Lancet. (2022). Climate Change, Airborne Allergens, and Three Translational
Mitigation Strategies. EBioMedicine, 77, 103884.
