May, 2025-Yil
84
PSYCHOLOGICAL SUPPORT FOR INTEGRATED STUDENTS
Jumabaev Jawlanbek
Student of Karakalpak State University
Orazbaev Atabek
Student of Karakalpak State University
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346853
Abstract.
This study notes the need to organize psychological support for students with
disabilities in general education schools. A child's ability to adapt to school life is determined by
the level of psychological well-being and social adaptation. The article focuses on cooperation
between teachers, parents, and school psychologists, creating a favorable psychological
environment, and individual approaches.
Keywords:
integrated students, psychological support, social adjustment, inclusive
education, school psychologist, individualized approach.
INTEGRATSIYALASHGAN O‘QUVCHILARGA PSIXOLOGIK YORDAM
KO‘RSATISH
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda umumta’lim maktablarida imkoniyati cheklangan
o‘quvchilarga psixologik yordam ko‘rsatishni tashkil etish zarurligi qayd etilgan. Bolaning
maktab hayotiga moslashish qobiliyati psixologik farovonlik va ijtimoiy moslashuv darajasi
bilan belgilanadi. Tadqiqot davomida o‘qituvchilar, ota-onalar va maktab psixologlarining
hamkorligi, qulay psixologik muhit yaratish va individual yondashuvlarga alohida e’tibor
qaratilgan.
Kalit so’zlar:
integratsiyalashgan o‘quvchilar, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy
moslashuv, inklyuziv ta’lim, maktab psixologi, individual yondashuv.
ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПОМОЩЬ ИНТЕГРИРОВАННЫМ УЧАЩИМСЯ
Аннотация.
В данном исследовании отмечена необходимость организации
психологической
помощи
учащимся
с
ограниченными
возможностями
в
общеобразовательных школах. Способность ребенка адаптироваться к школьной жизни
определяется уровнем психологического благополучия и социальной адаптации. В статье
особое внимание уделяется сотрудничеству учителей, родителей и школьных психологов,
созданию благоприятной психологической среды и индивидуальным подходам.
Ключевые слова:
интегрированные учащиеся, психологическая поддержка,
социальная адаптация, инклюзивное образование, школьный психолог, индивидуальный
подход.
May, 2025-Yil
85
Kirish
Alohida ehtiyojga ega bo‘lgan o‘quvchilarni umumta’lim muassasalariga jalb etish
zamonaviy ta’lim amaliyotining muhim tarkibiy qismidir. Bu o‘quvchilarning oddiy sinflarga
integratsiyalashuvi nafaqat ularga ta’limdan teng foydalanishni ta’minlaydi, balki barcha
o‘quvchilar o‘rtasida xilma-xillik va o‘zaro tushunishni rag‘batlantiradi. Biroq, integratsiya
jarayoni, ayniqsa, psixologik moslashuv va ijtimoiy integratsiya nuqtai nazaridan o‘ziga xos
muammolarni keltirib chiqaradi. Alohida ehtiyojli o‘quvchilar uchun an’anaviy sinf muhitiga
o‘tish ko‘pincha ularning akademik va ijtimoiy yutuqlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin
bo‘lgan psixologik va hissiy to‘siqlarni yengib o‘tishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonda psixologik
yordamning roli juda muhim. Maktab psixologlari va o‘qituvchilari nafaqat inklyuziv, balki
integratsiyalashgan o‘quvchilarning o‘ziga xos psixologik ehtiyojlariga javob beradigan muhitni
yaratish uchun hamkorlik qilishlari kerak. Bu individual qo‘llab-quvvatlashni, yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan muammolarni erta aniqlashni va hissiy farovonlik hamda ijtimoiy moslashuvni
rag‘batlantiruvchi strategiyalarni amalga oshirishni talab qiladi. Yakuniy maqsad - inklyuziv
ta’lim muhitida maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning akademik, ijtimoiy va hissiy jihatdan
rivojlanishini ta’minlashdir. Ushbu tadqiqot integratsiyalashgan talabalarga psixologik yordam
ko‘rsatishning ahamiyatini o‘rganadi, ularning muvaffaqiyatli integratsiyasini osonlashtirish
uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan turli usullar va strategiyalarni ko‘rib chiqadi. Shuningdek, u
o‘quvchilarning psixologik ehtiyojlarini qo‘llab-quvvatlash va ijobiy ta’lim muhitini yaratishda
o‘qituvchilar, psixologlar va ota-onalarning rolini o‘rganadi. Tadqiqot natijalari inklyuziv ta’lim
sharoitida ishlaydigan o‘qituvchilar va ruhiy salomatlik mutaxassislari uchun amaliy tavsiyalar
berishga qaratilgan. Maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning umumta’lim sharoitlariga moslashuvi
ularning ta’lim olishi va rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan psixologik jihatlarni har tomonlama
tushunishni talab qiladi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq nazariyalar
integratsiyalashgan talabalarning o‘ziga xos ehtiyojlarini qanday qondirishni tushunish uchun
asos yaratadi. Ushbu bobda integratsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlashda muhim bo‘lgan asosiy
psixologik nazariyalar va yondashuvlar bayon etilgan. Integratsiyalashgan talabalar uchun zarur
bo‘lgan psixologik yordamni tushunishning asosiy nazariyalaridan biri Piajening kognitiv
rivojlanish nazariyasidir. Piajening ta’kidlashicha, bolalarning kognitiv qobiliyatlari bosqichma-
bosqich rivojlanadi va har bir bola yangi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradigan o‘ziga xos tezlikka ega.
Integratsiyalashgan talabalar uchun bu shuni anglatadiki, o‘rganish tezligi va qobiliyatidagi
farqlarni hisobga olish uchun individual ta’lim yondashuvlari zarur. Vigotskiyning ijtimoiy
rivojlanish nazariyasi ham alohida ehtiyojli o‘quvchilarning integratsiyalashgan muhitga qanday
May, 2025-Yil
86
moslashishini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Vigotskiy kognitiv rivojlanishda ijtimoiy o‘zaro
ta’sirning muhimligini ta’kidlab, o‘rganish "yaqin rivojlanish zonasi" da eng samarali sodir
bo‘lishini ta’kidlagan. Ushbu konsepsiya shuni ko‘rsatadiki, integratsiyalashgan o‘quvchilar
mustaqil ravishda bajara olmaydigan vazifalarni bajarishda o‘qituvchilar va tengdoshlari ularga
yordam beradigan havozalardan foydalanadilar. Nazariya ta’lim jarayonida hamkorlik va
ijtimoiy o‘zaro ta’sirning ahamiyatini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, Govard Gardner tomonidan
taklif qilingan ko‘plab intellektlar nazariyasi maxsus ehtiyojli bolalar o‘rganishi mumkin bo‘lgan
xilma-xil usullarni tushunish uchun foydali istiqbolni taklif etadi. Vigotskiyning ijtimoiy
rivojlanish nazariyasi ham alohida ehtiyojli o‘quvchilarning integratsiyalashgan muhitga qanday
moslashishini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Vigotskiy kognitiv rivojlanishda ijtimoiy o‘zaro
ta’sirning muhimligini ta’kidlab, o‘rganish "yaqin rivojlanish zonasi" (YRZ) da eng samarali
sodir bo‘lishini ta’kidlagan. Ushbu konsepsiya shuni ko‘rsatadiki, integratsiyalashgan
o‘quvchilar mustaqil ravishda bajara olmaydigan vazifalarni bajarishda o‘qituvchilar va
tengdoshlari ularga yordam beradigan havozalardan foydalanadilar. Nazariya ta’lim jarayonida
hamkorlik va ijtimoiy o‘zaro ta’sirning ahamiyatini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, Govard
Gardner tomonidan taklif qilingan ko‘plab intellektlar nazariyasi maxsus ehtiyojli bolalar
o‘rganishi mumkin bo‘lgan xilma-xil usullarni tushunish uchun foydali istiqbolni taklif etadi. Bu
yondashuv talabalarning individual qiyinchiliklari va kuchli tomonlariga mos keladigan tegishli
yordam va resurslarni olishini ta’minlaydi. Yana bir muhim yondashuv xulq-atvor terapiyasi
bo‘lib, u ayniqsa xulq-atvor yoki hissiy muammolari bo‘lgan talabalar uchun foydalidir. Amaliy
xulq-atvor tahlili keng qo‘llaniladigan usul bo‘lib, unda ijobiy natijalarni rag‘batlantirish uchun
xatti-harakatlar mustahkamlanadi va salbiy xatti-harakatlar kamaytiriladi. Autizm spektri
buzilishi yoki boshqa xatti-harakatlar bilan og‘rigan talabalarda muloqot, ijtimoiy o‘zaro ta’sir
va moslashuvchanlik ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi. Bundan tashqari, kognitiv
xulq-atvor terapiyasi integratsiyalashgan talabalarda hissiy muammolarni hal qilish va ruhiy
salomatlikni targ‘ib qilishda samarali ekanligi isbotlangan. O‘quvchining qiyinchiliklarni
yengish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan salbiy fikrlash shakllarini aniqlash va
o‘zgartirishga qaratilgan. Integratsiya jarayoni tufayli xavotir yoki tushkunlikni boshdan
kechirayotgan talabalar uchun stressni boshqarish va chidamlilikni oshirish vositalarini taqdim
etadi. Integratsiya jarayoni o‘qituvchilar, maktab psixologlari va ota-onalarning hamkorligisiz
muvaffaqiyatli bo‘lmaydi. Har bir guruh integratsiyalashgan o‘quvchilarga doimiy psixologik
yordam ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilar ko‘pincha integratsiyalashgan
o‘quvchilar duch keladigan qiyinchiliklarni birinchi bo‘lib aniqlaydilar. Ular inklyuziv sinf
May, 2025-Yil
87
muhitini yaratish va o‘qitish usullarini barcha o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashtirish uchun
mas’uldirlar. Ota-onalar va maktab psixologlari bilan ochiq muloqot qilish orqali o‘qituvchilar
tegishli yordam ko‘rsatilishini ta’minlashlari mumkin. Maktab psixologlari o‘quvchilarning
psixologik ehtiyojlarini baholash va zarur hollarda aralashuvlar ko‘rsatish uchun o‘qituvchilar
bilan yaqindan hamkorlik qiladilar. Ular hissiy va xulq-atvor muammolarini hal qilishga va
qo‘shimcha yordamga muhtoj talabalar uchun maslahat xizmatlarini taklif qilishga o‘rgatilgan.
Psixologlar, shuningdek, maktabda qo‘llaniladigan strategiyalar uyda mustahkamlanishini
ta’minlash uchun ota-onalar bilan hamkorlik qiladilar. Ota-onalar bolaning hissiy va psixologik
ehtiyojlarini uyda qo‘llab-quvvatlash orqali integratsiya jarayonida muhim rol o‘ynaydilar. Ular
o‘qituvchilar va psixologlar bilan birgalikda qo‘llab-quvvatlash tizimining turli muhitlarda
izchilligini ta’minlash uchun ishlaydilar. Bundan tashqari, ota-onalar farzandlarining
ehtiyojlarini himoya qilishlari va oila hamda ta’lim tizimi o‘rtasidagi tushunmovchiliklarni
bartaraf etishga yordam berishlari mumkin. Maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning umumiy sinflarga
integratsiyasi ularning akademik, ijtimoiy va hissiy jihatdan rivojlanishini ta’minlash uchun
strategik va samarali psixologik yordamni talab qiladi. Ushbu bobda integratsiyalashgan
talabalarning psixologik farovonligini qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan
turli strategiyalar va aralashuvlar muhokama qilinadi. Ushbu strategiyalar ularning o‘ziga xos
ehtiyojlarini qondirish, inklyuziyani rag‘batlantirish va ijobiy ta’lim muhitini yaratishga
qaratilgan. Integratsiyalashgan talabalarni qo‘llab-quvvatlashning eng muhim strategiyalaridan
biri bu individuallashtirilgan ta’lim rejasi hisoblanadi. Ushbu reja har bir talabaning o‘ziga xos
ehtiyojlariga moslashtirilgan bo‘lib, unda o‘quv muvaffaqiyati uchun zarur bo‘lgan maqsadlar,
sharoitlar va xizmatlar ko‘rsatilgan. Yana bir asosiy strategiya tabaqalashtirilgan o‘qitishdir.
Tabaqalashtirilgan ta’lim o‘quvchilarning turli xil ta’lim ehtiyojlarini qondirish uchun o‘qitish
usullarini o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Integratsiyalashgan talabalar uchun bu ularning ta’lim
uslublariga mos keladigan ko‘rgazmali qurollar, amaliy mashg‘ulotlar va muqobil baholashlarni
o‘z ichiga olishi mumkin. Ushbu yondashuv maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning o‘quv dasturidan
mazmunli va o‘z qobiliyatlariga mos ravishda foydalanish imkoniyatini ta’minlaydi.
Tengdoshlar murabbiyligi integratsiyalashgan talabalar uchun ijtimoiy inklyuzivlik va hissiy
qo‘llab-quvvatlashni rag‘batlantirishi mumkin bo‘lgan yana bir samarali strategiyadir.
Tengdoshlar murabbiyligi alohida ehtiyojli o‘quvchilarni yo‘l-yo‘riq, rag‘batlantirish va ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatiga ega bo‘lgan normal rivojlanayotgan o‘quvchilar bilan
juftlashtirishni o‘z ichiga oladi. Bu nafaqat integratsiyalashgan o‘quvchilarning ijtimoiy
May, 2025-Yil
88
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, balki turli xil kelib chiqishga ega bo‘lgan
o‘quvchilar o‘rtasida ijobiy munosabatlarni ham shakllantiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, alohida ehtiyojli o‘quvchilarni umumiy ta’lim
sharoitlariga integratsiyalash murakkab, ammo hayotiy jarayon bo‘lib, ta’lim muhitida
inklyuzivlik va xilma-xillikni ta’minlaydi. Bunday talabalarga psixologik yordam ko‘rsatish
nafaqat ularning akademik muvaffaqiyati, balki hissiy va ijtimoiy farovonligi uchun ham
muhimdir. Ushbu dissertatsiyada psixologik qo‘llab-quvvatlashning asosini tashkil etuvchi
nazariyalar va yondashuvlar o‘rganilib, individual strategiyalar, o‘qituvchilar, psixologlar va ota-
onalar o‘rtasidagi hamkorlik va qo‘llab-quvvatlovchi ta’lim muhitini yaratishning ahamiyati
ta’kidlangan.
ADABIYOTLAR
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global
study 9 (2024): 114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS
OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Begibaevna, T. A. "USE OF EDUCATIONAL TRADITIONS OF FOLK PEDAGOGY
IN FORMING YOUTH WORLD VIEW." EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD) 8.6 (2023): 266-268.
7.
Turemuratova, A., and B. Temirbekov. "Mustahkam oilani shakllantirishda yoshlarda
naql-maqollardan foydalanishning tarbiyaviy-psixologik ahamiyati." (2022).
May, 2025-Yil
89
8.
Turemuratova, A., and I. Ostonakulov. "USING PROVERBS AS A WAY OF FOLK
PEDAGOGY TO IMPROVE THE KNOWLEDGE OF YOUTH." International Journal
of Intellectual Cultural Heritage 2.6 (2022): 60-63.
9.
Turemuratova, Aziza, and Zubayda Qaypnazarova. "PEDAGOGICAL AND
PSYCHOLOGICAL FACTORS OF FORMATION OF NATIONAL VALUES IN THE
PROCESS OF EDUCATING YOUNG PEOPLE." Science and innovation in the
education system 2.11 (2023): 62-67.
10.
Turemuratova, A. "EDUCATIONAL TRADITIONS IN THE FORMATION OF
YOUNG PEOPLE'S WORLD VIEW IN FOLK PEDAGOGY." (2023).
11.
Turemuratova, Aziza, et al. "DEVELOPMENT OF COLLABORATIVE SKILLS OF
STUDENTS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL
AND
PSYCHOLOGICAL
APPROACHES
IN
THE
MODERN
EDUCATIONAL
PROGRAM." Инновационные исследования в науке 3.10 (2024): 49-52.
12.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "Students’ Thinking Skills and Outlook through
Pedagogical Principles in the Higher Education System Formation." American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769) 1.8 (2023): 358-361.
13.
Turemuratova, A. "USE OF EDUCATIONAL TRADITIONS OF FOLK PEDAGOGY
IN FORMING YOUTH WORLD VIEW." EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD).–2023 (2023).
14.
Turemuratova, A., and J. Asamatdinova. "Talabalar qadiriyatqa bag'darlang'anliqti
rivajlantiruwda auditoriyadan tis shinig'iwlardin'roli." (2021).
