2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
4
TÚRLI MILLETLERGE TIYISLI GENDER STEREOTIPLER
G.Ańsatbaeva
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti
Sh.Madaminova
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti
A.Bazarbaev
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti
A.Nurnazarova
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15345962
Annotaciya.
Bul maqala gender stereotipleri, olardıń túrli milletlerde rawajlanıwı hám
tásiri, sonday-aq, etnomádeniy ózgesheliklerge tiykarlanǵan ózgerislerin úyreniwge
baǵıshlanǵan. Maqalada gender stereotipleriniń universal, jergilikli hám ózine tán túrlerine
baylanıslı tallawlar keltirilgen. Sonday-aq, gender teńligi hám stereotipleriniń ózgeriwi menen
baylanıslı jámiyetler hám mádeniyatlar arasındaǵı ayırmashılıqlardı da úyrenedi.
Tayanish sózler:
gender stereotipleri, maskulinlik, femininlik, etnomádeniy ózgeshelikler,
gender teńligi, gender transformaciyası.
TURLI MILLATLARGA TEGISHLI GENDER STEREOTIPLAR
Annotatsiya.
Ushbu maqola gender stereotiplari, ularning turli millatlarda rivojlanishi
va tasiri, shuningdek, etnoma’daniy farqlarga asoslangan o’zgarishlarni o’rganishga
bag’ishlangan. Maqolada gender stereotiplarining universal, doimiy va o’ziga xos turlariga
bog’liq tanlovlar keltirilgan. Shuningdek, gender tenglik va stereotiplarining o’zgarishi bilan
bpg’liq jamiyatlar va madaniyatlar orasidagi farqlar o’rganilgan.
Kalit
so’zlar:
gender
stereotiplari,
maskulinlik,
femininlik,
etnoma’daniy
o’zgachalik,gender tenglik, gender transformatsiyasi.
Kirisiw.
“Gender” túsinigi jınıstıń sociallıq jaqtan jaratılǵan rollerin sıpatlaydı. Stereotip
bolsa adamlardıń belgili bir turaqlı (stereotiplik) is-háreketlerin qáliplestiretuǵın dáslepki
kognitiv bahalawdi ańlatadi. Gender stereotiplerin úyreniwdiń dáslepki basqıshında amerikalı
ilimpaz R. Stollerdin izertlewi áhmiyetli orın tutadı. Gender stereotipleri - belgili bir jámiyette
keń tarqalǵan hár túrli jınıs wákilleri, erkekler hám hayallardıń ózine tán ózgeshelikleri hám is-
háreketleri haqqındaǵı túsinikler. Tiykarǵı bólim. Gender stereotipleri universal, jergilikli hám
ózine tán ózgesheliklerge iye boliwi múmkin. Tómende universal xarakterge iye bolǵan gender
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
5
stereotiplerine toqtalıp ótemiz. Universal gender stereotiplerge erkeklik hám hayallıq
stereotipleri kiredi. “Erkeklik” (maskulinlik) hám “hayallıq” (femininlik) stereotipleri hayal-
qızlar hám erkeklerdiń sociallıq jaqtan jaratılǵan rolleri haqqındaǵı kóp ásirlik, turaqlı hám
ulıwma ideyalardan ibarat. Erkekler hayallarǵa qaraǵanda aktivirek hám batırraq dep esaplanadı,
hayallarǵa tán pazıyletlerge bolsa miyrim-shápáát hám sezimge beriliw kirgiziledi.
Turmısımızdaǵı kóplegen ápiwayı túsinikler gender stereotipleriniń bar ekenligin kórsetedi,
máselen: “Batır bol, aqırı sen erkekseń”, “Háwijge túspe, sen hayal emesseń.” Gender
stereotipleriniń basqa toparı jınısqa muwapıq shańaraqlıq hám kásiplik rollerdi bekkemleydi.
Jınısıy roller jámiyette bar bolǵan stereotipler sıpatında, hár bir insan túsiniliwi hám qabıl etiliwi
tiyis bolǵan kóz-qaraslar hám úmitler formasında bar. Máselen, hayal ushın ana, erkek ushın
bolsa áke hám nátiyjeli qánige roli ajıratıladı. Maskulinlik hár qıylı jas toparları hám dáwirlerde
feminlikten bárqulla ústinlikke iye bolǵan. Biraq zamanagóy maskulinlik jańasha kóriniske iye
bolmaqta. Búgingi kúnde maskulinlik femininlikke jaqınlasıwǵa umtılmaqta. Er adamnıń ata,
ana hám hayaldıń járdemshisi sıpatındaǵı roli artıp barmaqta. Gender stereotipleri haqqında sóz
bolǵanda, tiykarǵı háreketlendiriwshi kúsh - hayal-qızlar júz jıl aldın dawıs beriw huqıqın qolǵa
kirgiziwge erisken feminizmdi eske alıw kerek. Feminizm - hayal-qızlardı erkekler menen
huqıqlarda tolıq teńlestiriwdi maqset etken hayal-qızlar háreketi. Feminizmniń birinshi basqıshı
turmısqa shıqqan hayallardıń dawıs beriw hám jeke menshik múlk máselelerin kóterdi. Ekinshi
basqısh (1960-1980-jıllar) - hayal-qızlar hám er adamlardıń tolıq huqiqiy hám sociallıq teńligi
ushin gúresti óz aldına maqset etip qoydı. Úshinshi basqısh 1990-jıllarda baslanǵan bolıp,
feminizmdi ideologiya sipatında jáne de rawajlanıwına alıp keldi. Feminizm túrli baǵdarlarǵa
iye. Bul baǵdarlar hár qıylı tariyxıy precedentler, hár qıylı mámleketlerde hayallardıń statusı hám
sociallıq statusındaǵı ayırmashılıqlar menen baylanıslı. Feminizm civilizaciyalıq jámiyette
gender stereotiplerine qarsı gúresiwdi óz aldına tiykarǵı maqset etip qoyǵan. Jergilikli gender
stereotiplerine gender stereotipleriniń diniy toparlarǵa bóliniwi kiredi: xristianlıq, islam,
buddizm, iudaizm hám basqalar. Sonday-aq, jergilikli gender stereotipleri mámlekettiń
regionallıq jaylasıwı, onıń urbanizaciya hám izolyaciya dárejesi, ekonomikalıq rawajlanıw
dárejesi hám jergilikli milliy mádeniyatlardıń bar ekenligi sıyaqlı faktorlar tárepinen úlken
tásirge iye. T.S. Fadeeva hám M.K. Atashukovanıń “Gender stereotipleri transformaciyasınıń
etnomádeniy ózgeshelikleri” miynetinde Arqa Kavkaz respublikalarınan biri, Adigey
Respublikasındaǵı gender stereotipleri kórip shıǵılǵan. Ápiwayı ádigey shańaraǵında gender
stereotipleriniń jasaytuǵınlıǵı atap ótiledi. Shańaraq turmısında jetekshi abıray hám ústinlik
erkekke - er hám ataǵa tiyisli. Ol shańaraqlıq úydiń tiykarǵı jemisi hám qorǵawshısı. Oǵan
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
6
úydegi “erkekler” jumısı boyınsha tiykarǵı wazıypalar - awır zatlardı tasıw, kóplegen ásbaplar
hám qurılmalardı ońlaw, ornatıw, ásbaplar hám qurılmalar boyınsha qánigelerdi shaqırıw hám
qabıllaw, ońlaw hám basqa wazıypalar tiyisedi. Hayaldıń tiykarǵı wazıypaları úy xojalıǵın
júrgiziw, awqat pisiriw, bólmelerdi tazalaw hám taǵı basqalar. Jámiyetlik turmısta Adigey
jámiyetinde gender stereotipleriniń sezilerli ózgeriwi júz berdi. Hayal-qızlar hár on jıllıqta
respublikanıń jámietlik turmısında óz qatnasın arttırıp, isbilermenlik hám kásiplik tarawda
jetekshilik qábiletlerin arttırmaqta. Tek Adigey jámiyetiniń siyasiy turmısında erkekler
jetekshilik ornın saqlap qalǵan. Jergilikli yamasa regionallıq gender stereotipleri túrlishe
xarakterge iye. Milliy mádeniyat, din, xalıqtıń jaylasıwınıń regionallıq ózgesheligi hám
mámlekettiń ekonomikalıq rawajlanıw dárejesi úlken áhmiyetke iye. Eń teń huqıqlı gender
stereotipi Skandinaviya xalıqları arasında keń tarqalgan. Eń belgili 1970-jıllarda payda bolǵan
shved gender stereotipi esaplanadı. Usı stereotipke kóre, erkek hám hayal shańaraqlıq, kásiplik
hám sociallıq turmısta derlik teń. Usınday gender stereotipi basqa Skandinaviya hám Arqa
Evropa mámleketlerinde de keń tarqalǵan: Finlyandiya, Norvegiya, Daniya, Islandiya, Ullı
Britaniya, Germaniya, Belgiya, Franciya. Rossiya hám Evropanıń basqa mámleketlerinde
regionallıq gender stereotipleri túrlishe xarakterge iye. Dinniń jámiyet turmısına yamasa bar
milliy mádeniyatqa tásiri dárejesi qansha joqarı bolsa, erkekler hám hayallardıń teńlestiriw
dárejesi hám gender stereotipleriniń asimmetriyası sonsha az boladı. Erkekler hám hayallardıń eń
tómen dárejesi, gender stereotipleriniń tómen asimmetriyası Aziya hám Afrikada jasawshı islam
xalıqlarına tán (2 milliardtan aslam adam). Jergilikli milliy mádeniyatlardıń tásiri kóbirek Aziya,
Afrika hám Qubla Amerika xalıqlarına tán (shama menen 4 milliard adam). Erkekler hám
hayallar teńliginiń eń joqarı dárejesi, gender stereotipleriniń joqarı asimmetriyası “altın milliard”
mámleketlerine kiriwshi xalıqlarǵa tán. Mámlekettiń ekonomikalıq rawajlanıw dárejesi qansha
joqarı bolsa, erkekler hám hayallar arasında teńlik hám gender stereotipleriniń asimmetriyası
sonsha joqarı boladı. Kerisinshe, mámlekettiń ekonomikalıq rawajlanıw dárejesi qanshelli tómen
bolsa, erkekler hám hayal-qızlardıń teń huqıqlılıǵı hám gender stereotipleriniń asimmetriyası
sonshelli az boladı. Gender stereotipleriniń úshinshi túri ózine tán gender stereotipler bolıp
esaplanadı. Ózine tán gender stereotiplerge ózgeriwsheń gender stereotipleri de kiredi. Máselen,
bir jınıslı nekelerde gender stereotipleri ózgeriwi múmkin. Bir adam belgili waqıt dawamında
gezekpe-gezek eki gender stereotiplerinen biriniń rolin atqarıwı múmkin. Bul ózgeriwsheń
gender stereotipleri dúnyanıń túrli mámleketlerinde barǵan sayın artıp barmaqta. Ózine tán
gender stereotipleriniń eń úlken ósiwi dinniń jámiyet turmısına az tásiri, dástúriy milliy
mádeniyat rawajlanıwınıń tómen dárejesi, erkekler hám hayallardıń joqarı dárejedegi teńligi hám
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
7
dástúriy gender stereotipleriniń úlken asimmetriyasına iye bolǵan ekonomikalıq rawajlanǵan
mámleketlerge tán. Ózine tán gender stereotipleri sharayatında belgili “erkek” hám “hayal”
gender rolleri bar bolıp, olardıń ózgesheligi bir jınıslı shańaraq sheńberinde eki “erkeklik” hám
“hayallıq” rollerin almastırıwdıń salıstırmalı erkinligi hám olardıń derlik tolıq teńligi bolıp
tabıladı. Ózine tán gender stereotipleri “altın milliard” mámleketleri ushın eń tán: Germaniya,
AQSh, Kanada, Skandinaviya mámleketleri hám basqalar. Bir jınıslı ózine tán gender
stereotipleriniń ózine tán ózgesheligi sonda, olar dúnyanıń kópshilik mámleketlerinde jámiyetlik
hám mámleketlik dárejede tolıq yamasa bir bólegine qadaǵan etilgen. Tek ayırım mámleketlerde,
máselen, Germaniya, AQSh sıyaqlı mámleketlerde bunday gender stereotiplerine nızam menen
ruxsat berilgen.
Juwmaq.
Gender stereotipleri adamzat tariyxında tereń tamır jayǵan sociallıq qubılıs bolıp, olardıń
qáliplesiwi, rawajlanıwı hám ózgeriwi jámiyettiń mádeniy, diniy, ekonomikalıq hám siyasiy
jaǵdayları menen tıǵız baylanıslı. Universal, jergilikli hám ózine tán gender stereotipleri
arasındaǵı ayırmashılıqlar hár qıylı mámleketlerde jasawshı xalıqlardıń etnomádeniy ózligine
tikkeley tásir kórsetedi. Zamanagóy jámiyette gender rolleriniń áste-aqırın teńlesiwi, ásirese,
ekonomikalıq rawajlanǵan mámleketlerde baqlanıp atırǵan egalitar processler gender
stereotipleriniń transformaciyasına alıp kelmekte. Sonıń menen birge, diniy hám dástúriy
qádiriyatlar ústin bolǵan aymaqlarda gender rolleriniń dástúriy túsinikleri elege shekem saqlanıp
qalmaqta.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global
study 9 (2024): 114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE
MODERN
EDUCATIONAL
PROGRAM
TO
INCREASE
THE
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
8
EFFECTIVENESS OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics
4.06 (2024): 26-33.
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Aziza, Turemuratova. "KONFLIKT VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI."
Новости образования: исследование в XXI веке 3.32 (2025): 457-459.
7.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "PSYCHOLOGICAL CONFIDENTIALITY OF THE
FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-
VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." (2025).
8.
Turemuratova, Aziza, To'tijon Saidova, and Oybibi Sotimova. "TALABALAR
GURUHLARIDA TRENINGNI TASHKIL ETISH QOIDALARI VA PSIXOLOG-
TRENERNING NOTIQLIK MAHORATI." Modern Science and Research 4.4 (2025):
145-151.
9.
Абдуллаева, Д. У. "СУЩНОСТИ И ЗАКОНОМЕРНОСТИ ПРОЦЕССА
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ОБЕСПЕЧЕНИЯ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПЕДАГОГА." Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук 5-6
(2016): 64-66.
10.
Turemuratova, Aziza, and Khurshıda Atabaeva. "THE MAIN PEDAGOGICAL
ASPECTS OF THE FORMATION OF COLLABORATIVE SKILLS OF STUDENTS
BASED ON MULTI-VECTOR PEDAGOGICAL APPROACHES IN HIGHER
EDUCATION." Академические исследования в современной науке 3.45 (2024): 30-
33.
