2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
11
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI VA O’SMIRLARNI O’QITISHDA
INKLYUZIV TA’LIM TIZIMI
Seksenbaeva Dilfuza
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi
Joldasova Maxinur
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346055
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda imkoniyati cheklangan bolalarga pozitiv munosabat va
hurmat orqali tarbiyalash orqali ta’lim muhitini yaratish haqida ma’lumotlarni keltirdik.
Yordamga muhtoj insonlarga e’tiborsizlik qilmaydigan shaxsga aylanadilar boshqalarning
dardini o‘ziniki singari qabul qiladilar. Tadqiqotimiz natijalarida, imkoniyati cheklangan
bolalar va o’smirlar bilan ishlashda ota-ona imkoniyati cheklangan bolalarni maktabga
tayyorlashda ota-onalar hamkorligi zarur.
Kalit so’zlar:
Imkoniyati cheklangan bolalar, inklyuziv ta’lim, tarbiya, hamkorlikdagi
ta’lim, psixologik tadqiqotlar, pedagogik yondashuv,o’smirlar psixologiyasi, bolaning ruxiyati.
INCLUSIVE EDUCATION SYSTEM FOR CHILDREN AND ADOLESCENTS WITH
DISABILITIES
Abstract.
In this study, we presented information about creating an educational
environment for children with disabilities through positive attitudes and respect. They become
people who do not ignore people in need of help and accept the pain of others as their own. The
results of our study show that parents need to cooperate in working with children and
adolescents with disabilities and in preparing children with disabilities for school.
Keywords:
Children with disabilities, inclusive education, upbringing, collaborative
learning, psychological research, pedagogical approach, adolescent psychology, child
psychology.
Kirish
Ayni paytda ko‘plab davlatlar qatori O‘zbekistonda ham imkoniyati cheklangan bolalarni
o‘qitish, tarbiyalash, davolash uchun keng imkoniyatlar yaratilib, bunday shaxslar va bolalarning
huquqlari qonun hujjatlari bilan mustahkamlanib, himoya qilinmoqda. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyasining xalqaro standartlari,
shuningdek, “nogiron” so‘zi o‘rniga “nogiron” atamasi qo‘llanilishini nazarda tutuvchi
“Nogironlarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun mamlakatimizda yuqoridagi toifaga mansub
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
12
shaxslarning huquq va manfaatlarini ifodalashga xizmat qiladi. Nutqni o‘z vaqtida va to‘g‘ri
egallash bolaning atrofidagi odamlar bilan erkin muloqot qilish imkonini beradi, uning xatti-
harakatlarini nazorat qilishga yordam beradi, bolaning aqliy faolligini rivojlantirishga yordam
beradi va nihoyat, maktabdagi ta'lim jarayonini osonlashtiradi. Nogiron bolalar tilga sog'lom
tengdoshlariga qaraganda kech kiradi, birinchi so'zni aytish vaqti bola uch, hatto ba'zan besh
yoshga to'lguncha kechiktiriladi. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar ham gap tuzishda qiynaladi.
Ularning jumlalari sodda, ixcham, so'zlarni muvofiqlashtirishda ko'p xatolar bor, murakkab
jumlalar kam qo'llaniladi. Aqli zaif o`quvchilar bir narsani boshqa narsa bilan solishtirishda,
hodisalarning sababiy bog`lanishlarini ochib berishda qiynaladi, bundan tashqari, hodisalarni
yetarlicha, aniq tushunmaslik aqli zaif o`quvchilarning tafakkurining mutlaqo noaniq va to`liq
bo`lib qolishiga olib keladi. Ushbu turdagi o'quv amaliyoti har bir o'quvchining individualligini
qabul qilish g'oyasiga asoslanadi, shuning uchun jarayon nogiron bolaning ehtiyojlarini
qondiradigan tarzda tashkil etilishi kerak. Shuning uchun bu ishning maqsadi jismoniy
nuqsonlari bo‘lgan bolalarni ta’lim jarayoniga jalb etish va ularning natijalarini yaxshilash
maqsadida pedagogik texnologiyani o‘qitishning zamonaviy texnologiyalarini o‘rganishdan
iborat. Inklyuziv ta’lim maxsus didaktik tamoyillarga asoslanadi, ularga darslarni rejalashtirish
va tashkil etishda amal qilish kerak. Bir dars davomida barcha psixik jarayonlarni tuzatish
mumkin emas. Mavzuning o'zi darsda qaysi analizatorlar ko'proq ishtirok etishini belgilaydi.
Tuzatish-rivojlantiruvchi vazifa juda aniq bo'lishi kerak. Umuman olganda, olimlarning hech biri
tuzatish vazifasini batafsil, aniq shakllantirishni talab qilmaydi, chunki bu oson emas, ammo aniq
tuzatish yo'nalishi hali ham yaxshi dars uchun zaruriy shartdir. Rivojlanish xususiyatlariga ko'ra
individual yondashuv va qo'shimcha e'tiborga muhtoj bo'lgan har bir bola uchun vazifalar
bloklarini o'z ichiga olgan sinf uchun umumiy rejani tuzish joiz bo'lganligi sababli, buni shu
tarzda qilish kerak. Shakllar boshqacha bo'lishi mumkin; asosiysi, dars davomida "sog'lom"
bolalar sinfidagi individual bolaning faoliyati traektoriyasini aks ettirishdir. Imkoniyati
cheklangan o‘quvchilar bilan mashg‘ulotlarda texnologiya mazmuni asosan ikki shaklda
o‘qitiladi. Birinchisi nazariy ma'lumotlarni o'z ichiga olgan bo'lsa, ikkinchisi amaliy bo'lib, unda
o'qituvchi amaliy mashg'ulotda tayyorlanayotgan ob'ektni amaliy faoliyatni o'zlashtirish bilan
bog'liq bilim va ko'nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish maqsadida amaliy ko'rsatib beradi.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarning ko'pchiligida bilim faolligi past, o'quv faoliyatiga
motivatsiya etuk emas, samaradorlik va mustaqillik darajasining pasayishi kuzatiladi. Binobarin,
o`qitishning faol shakllari, usullari va usullarini izlash va ulardan foydalanish o`qituvchi
faoliyatida korrektsion va rivojlantiruvchi jarayon samaradorligini oshirishning zarur
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
13
vositalaridan biridir. O’smirlarning faoliyati nafaqat materialni eslab qolishga, balki mustaqil
ravishda bilim olish, faktlarni tadqiq qilish, xatolarni aniqlash va xulosalar chiqarishga qaratilgan
bo'lishi kerak. Albatta, bularning barchasi o’smirlar uchun qulay darajada va o'qituvchining
yordami bilan amalga oshirilishi kerak. Nogiron o'quvchilarning shaxsiy bilim faolligi darajasi
etarli emas va uni oshirish uchun o'qituvchi ta'lim faoliyatini faollashtirishga yordam beradigan
vositalardan foydalanishi kerak. Nogiron o'quvchilarning motivatsiyasi bo'yicha tadqiqotlar
qiziqarli narsalarni aniqladi. Ma'lum bo'lishicha, muvaffaqiyatli o'rganish uchun motivatsiyaning
qiymati talabaning aql-zakovatidan yuqori. Talabaning qobiliyatlari etarlicha yuqori bo'lmagan
taqdirda, yuqori ijobiy motivatsiya kompensatsiya qiluvchi omil rolini o'ynashi mumkin, ammo
bu tamoyil teskari yo'nalishda ishlamaydi - hech qanday qobiliyat o'rganish uchun
motivatsiyaning etishmasligi yoki uning past intensivligini qoplay olmaydi va sezilarli akademik
samara bera olmaydi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalarning hozirgi rivojlanishi bilan
birgalikda biz nogiron bolalarni Texnologiyani o'qitishda yaxshi natijalarga erishishimiz
mumkin. Zamonaviy ta'lim texnologiyalari o'qituvchilar tomonidan tobora ko'proq talab
qilinmoqda, shuning uchun amaliyotda o'yin va aloqa va axborot texnologiyalaridan
foydalanilmoqda. Inklyuziv ta'limning vazifalari quyidagilardan iborat: ta'lim muassasasida
alohida ta'limga muhtoj bolalar va o'smirlarni o'qitish uchun zarur psixologik-pedagogik va
korrektsion sharoitlarni yaratish, umumiy ta'lim dasturlarini va ularning imkoniyatlariga
qaratilgan tuzatish ishlarini amalga oshirish, ularning aqliy rivojlanishi va ijtimoiy moslashuvini
ta'minlash; maxsus ta’lim muassasalari o‘quvchilarining faoliyatini ta’lim tashkilotlari bilan
muvofiqlashtirish orqali ta’lim oluvchilarning ta’limda teng huquqliligini ta’minlash; jamiyat va
oilaning faol ishtirokida nogiron va sog‘lom bolalar o‘rtasidagi to‘siqlarni bartaraf etish,
bolaning ehtiyojlarini qondirish, ularni ijtimoiy hayotga barvaqt moslashtirish; nogiron bolalar
va o‘smirlarning o‘z oilasidan alohida yashash huquqini amalga oshirish; jamiyatda nogiron
bolalar va o'smirlarga nisbatan muqobil munosabatni shakllantirish. Inklyuziv ta’limning
afzalliklari shundan iboratki, inklyuziv amaliyotdan hamma foyda ko‘radi. Inklyuziv ta’lim
orqali bolalar mustaqil va mustaqil bo‘lib ulg‘ayadi. Ularning qo'rquvlari kamayadi va ular
tegishli ijtimoiy ko'nikmalarni o'rganadilar. Shuningdek, ular g'amxo'rlik va rahm-shafqatni ifoda
etish qobiliyatidan xabardor bo'lishadi. Bunday tarbiyaviy muhit nafaqat bolaga, balki bolaning
ota-onasiga ham foyda keltiradi. Chunki bugungi kunda nogiron farzandi bor ota-onaning
birinchi tashvishi farzandining tengdoshlar guruhidan chetda qolib, o‘rganishda qiynalayotgani.
Endilikda ota-onalar farzandi tahsil olayotgan muassasaga bemalol tashrif buyurishi, farzandi
tahsil olayotgan muhitni ko‘rishi, yordam berishi mumkin. Ota-onalar boshqa oila a'zolariga
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
14
qo'shilishdan foyda ko'radilar va ular o'zlari va farzandlari uchun turli xil ijtimoiy vaziyatlarni
kengaytiradilar. Ular o'z jamoalarida katta oilalar guruhi bilan aloqani boshdan kechirishadi, bu
esa qo'rquvni kamaytiradi. Imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlashda ota-onalar, mahalla va
maktab ta’lim tashkilotining hamkorligi bolalarning ta’lim faoliyati va bolalarning ta’lim
jarayonida muhim o‘rin tutadi. Bolada ijobiy fazilatlarni shakllantirish va nogiron bolalar bilan
ishlashda hamkorlikni to'g'ri yo'lga qo'yish ota-onalar va tarbiyachilarning pedagogik mahoratiga
bog'liq. Nogiron bola uchun ota-onalar va ta'lim tashkiloti o'rtasidagi hamkorlik qanchalik
muhim va u bolaning hayotida qanday imkoniyatlar yaratishi haqida to'xtalib o'tamiz. So‘nggi
yillarda jamiyatda nogiron, ya’ni imkoniyati cheklangan shaxsga munosabat tubdan o‘zgara
boshladi, u jamiyatning teng huquqli va munosib a’zosi sifatida e’tirof etilmoqda, ammo shunga
qaramay, bugungi kunda nogironligi bo‘lgan shaxslarning ham o‘ziga xos qo‘shimcha
muammolari mavjud. Nogiron bola maktab ta'lim tashkilotiga keldi va uni guruh muhitiga
moslashtirish o'qituvchi uchun juda muhim va qiyin vazifadir. Bunda o`qituvchi, albatta,
psixolog bilan hamkorlikda bolaning aynan nima bilan kurashayotganini, nimaga qiziqayotganini
kuzatish orqali o`rganishi kerak.Bunda ota-onalarning hamkorligi o`qituvchi va psixologning
hamkorligi bilan uyg`unlashadi. Agar o'qituvchi ota-onalar bilan tez-tez uchrashuvlar tashkil
qilsa va muhokamalar, testlar va anketalar o'tkazsa, nogiron bolalari bo'lgan ota-onalar bilan har
bir mashg'ulot bola uchun muhimdir. Bu ham ota-onalarga farzandining nimalarga qodirligini
tushunishga yordam beradi va tengdoshlaridan ajralib turmaslikka, farzandi o‘rganayotganini,
farzandida ular ko‘rmagan fazilatlarga ega ekanligini tushunishga yordam beradi. Ota-onalar
farzandi uchun hamkorlik darajasini his qiladilar, farzandining kelajagi uchun poydevor yaratish
mas'uliyati ortadi. Binobarin, oilada nogiron bola bo‘lsa, ota-onalar farzandini tengdoshlari
qatoriga qo‘shishdan qo‘rqmasliklari va uning ta’lim olishi uchun yaratilgan yetarli shart-
sharoitlardan foydalanishlari, shu orqali imkoniyati cheklangan farzandining kelajagi uchun
zamin yaratishlari kerak.
Xulosa
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, maktabgacha yoshdagi imkoniyati cheklangan bolalarga
ta’lim va tarbiya berishda ota-onalar va maktabgacha ta’lim tashkilotlarining hamkorligi juda
samarali. Hamkorlikni amaliyotga tatbiq etish tajribasi shuni ko‘rsatdiki, nogironligi bo‘lgan
bolalarning har qanday nogironligi erta yoshdan o‘z vaqtida aniqlansa, mutaxassislarga murojaat
qilinsa, bolaning ruhiy va jismonan sog‘lom bo‘lib voyaga yetishi uchun hamkorlik yo‘lga
qo‘yilsa, albatta, ko‘zlangan maqsadga erishish mumkin. Imkoniyati cheklangan bolalar bilan
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
15
hamkorlikni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishda ota-onalar va maktabgacha ta’lim tashkilotlarining
hamkorligi katta ahamiyatga ega bo‘lib, ularning rivojlanishi va kelajagi uchun turtki bo‘lmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global
study 9 (2024): 114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE
MODERN
EDUCATIONAL
PROGRAM
TO
INCREASE
THE
EFFECTIVENESS OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics
4.06 (2024): 26-33.
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE
OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 50-55.
7.
Aziza, Turemuratova. "KONFLIKT VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI."
Новости образования: исследование в XXI веке 3.32 (2025): 457-459.
8.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "PSYCHOLOGICAL CONFIDENTIALITY OF THE
FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-
VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." (2025).
9.
Turemuratova, Aziza, Azamat Utambetov, and Rinat Seytimov. "PSIXOLOGIK
TRENING ASOSLARI TUSHUNCHASI VA O’SMIRLARNING KOLLOBORATIV
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
16
KO’NIKMALARINI OSHIRUVCHI PSIXOLOGIK TRENINGLAR." Modern Science
and Research 4.4 (2025): 135-141.
10.
Turemuratova, Aziza, Farogʻat Seytmambetova, and Nazokat Masharipova.
"PSIXOLOGIK
TRENINGLARNING
USLUBIY
MUMMOLARI
VA
KOLLOBORATIV TA’LIMDA GURUH MUAMMOLARI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 100-106.
11.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, and Turganbayeva Amina Quanishbayevna.
"PSIXOLOG TRENERNING KASBIY KO’NIKMALARI VA PSIXOLOGIK
SALOHIYATINI OSHIRUVCHI AMALIY TRENINGLAR." (2025).
12.
Turemuratova, Aziza, Aynisa Jaqsimuratova, and Ramiza Mustapaeva. "SELF-
CONTROL RULES OF A PSYCHOLOGIST-TRAINER." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 217-221.
13.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1 (2022):
33-35.
14.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR MUNOSABATINING XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR. UZ 51
(2024): 20-23.
