2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
22
INKLYUZIV TÁLIM SISTEMASINDA OQIW PROCESSLERI TOLIQ
MAǴLIWMATLARI
Jumaniyazova Aynura
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti
Arzubaeva Gumisay
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346096
Annotatsiya.
Bul izertlewde inklyuziv tálim sistemasında oqıw processleri tiykarında
múmkinshiligi sheklengen balalarǵa pozitiv qatnas hám húrmet arqalı tárbiyalaw arqalı tálim
ortalıǵın jaratıw haqqında maǵlıwmatlardı keltirdik. Izertlewimiz nátiyjelerinde, múmkinshiligi
sheklengen balalar hám óspirimler menen islewde ata-ana múmkinshiligi sheklengen balalardı
mektepke tayarlawda ata-analar sherikligi zárúr. Sonıń menen birge, múmkinshiligi sheklengen
balalar hám mayıplıǵı bolǵan óspirimlerge inklyuzit tálim sistemasındaǵı metodlardı qóllaw
tártibi haqqında maǵlıwmatlar keltirip ótiledi.
Gilt sózler:
Inklyuziv tálim, tárbiya, sherikliktegi tálim, psixologiyalıq izertlewler,
múmkinshiligi sheklengen balalar, pedagogikalıq jantasıw, óspirimler psixologiyasi, balanıń
ruxiyati.
DETAILS OF EDUCATIONAL PROCESSES IN AN INCLUSIVE EDUCATION SYSTEM
Abstract.
In this study, we presented information about creating an educational
environment for children with disabilities based on educational processes in the inclusive
education system through positive attitudes and respect for them. The results of our study show
that when working with children and adolescents with disabilities, parents need to cooperate with
parents in preparing children with disabilities for school. We also provide information about the
procedure for applying methods in the inclusive education system to children with disabilities and
adolescents with disabilities.
Keywords:
Inclusive education, upbringing, collaborative education, psychological
research, children with disabilities, pedagogical approach, adolescent psychology, child
psychology.
ДЕТАЛИ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ В СИСТЕМЕ ИНКЛЮЗИВНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация.
В данном исследовании мы представили информацию о создании
образовательной среды, основанной на образовательных процессах в системе
инклюзивного образования, путем обучения детей с ограниченными возможностями
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
23
посредством позитивного отношения и уважения. Результаты нашего исследования
показывают, что при работе с детьми и подростками с ограниченными возможностями
сотрудничество родителей имеет решающее значение для подготовки детей с
ограниченными возможностями к школе. Также представлена информация о порядке
применения методов инклюзивного образования в отношении детей с ограниченными
возможностями и подростков с ограниченными возможностями.
Ключевые слова:
Инклюзивное образование, воспитание, совместное обучение,
психологические исследования, дети с ограниченными возможностями, педагогический
подход, подростковая психология, детская психология.
Kirisiw
Usı waqıtta kóplegen mámleketler qatarı Ózbekstanda da múmkinshiligi sheklengen
balalardı oqıtıw, tárbiyalaw, emlew ushın keń múmkinshilikler jaratılıp, bunday shaxslar hám
balalardıń huqıqları nızam hújjetleri menen bekkemlenip, qorǵaw etińip atır. Birlesken Milletler
Shólkeminiń Múmkinshiligi sheklengenlar huqıqları tuwrısındaǵı konventsiyasınıń xalıq aralıq
standartları, sonıń menen birge, “mayıp” sózi ornına “múmkinshiligi sheklengen” termini
qollanılıwın názerde tutatuǵın “Múmkinshiligi sheklengenlardıń huqıqları tuwrısında”gi nızam
mámleketimizde joqarıdaǵı taypaǵa tiyisli adamlardıń huqıq hám máplerin ańlatıwǵa xızmet etedi.
Sóylewdi waqıtında hám tuwrı iyelew balanıń átirapındaǵı adamlar menen erkin ushırasıw
imkaniyatın beredi, onıń minez-qulqların baqlawǵa járdem beredi, balanıń intellektual aktivligin
rawajlandırıwǵa járdem beredi hám aqır-aqıbetde, mektepdegi tálim procesin ańsatlastıradı.
Múmkinshiligi sheklengen balalar tilge saw qatarlaslarına qaraǵanda kesh kiredi, birinshi sózdi
aytıw waqtı bala úsh, hátte geyde bes jasqa degenshe keshigedi. Múmkinshiligi sheklengen
oqıwshılar da gáp dúziwde qıynaladi. Olardıń gápleri ápiwayı, ıqsham, sózlerdi
muwapıqlastırıwda kóp qáteler bar, quramalı gápler kem qollanıladı. Aqli hálsiz oqıwshılar bir
zattı basqa zat menen salıstırıwda, hádiyselerdiń sebebiy baylanısıwların ashıp beriwde qıynaladi,
bunnan tısqarı, hádiyselerdi jetkiliklishe, anıq túsinbew aqli hálsiz oqıwshılardıń oylawınıń
ulıwma uǵımsız hám tolıq bolıp qalıwına alıp keledi. Bul túrdegi oqıw ámeliyatı hár bir
oqıwshınıń individuallıǵın qabıllaw ideyasına tiykarlanadı, sol sebepli process múmkinshiligi
sheklengen balanıń mútajliklerin qandiradigan tárzde dúziliwi kerek. Sol sebepli bul jumıstıń
maqseti fizikalıq kemshilikleri bolǵan balalardı tálim procesine qosıw hám olardıń nátiyjelerin
jaqsılaw maqsetinde pedagogikalıq texnologiyanı oqıtıwdıń zamanagóy texnologiyaların
úyreniwden ibarat. Inklyuziv tálim arnawlı didaktik principlerge tiykarlanadı, olarǵa sabaqlardı
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
24
joybarlaw hám shólkemlestiriwde ámel qılıw kerek. Bir sabaq dawamında barlıq psixik
processlerdi ońlaw múmkin emes. Temanıń ózi sabaqta qaysı analizatorlar kóbirek qatnasıwın
belgileydi. Ońlaw -rawajlantıratuǵın wazıypa júdá anıq bolıwı kerek. Ulıwma alǵanda,
ilimpazlardıń hesh biri ońlaw wazıypasın tolıq, anıq qáliplestiriwdi talap etpeydi, sebebi bul ańsat
emes, biraq anıq ońlaw baǵdarı ele da jaqsı sabaq ushın zárúrli shárt esaplanadı. Rawajlanıw
qásiyetlerine kóre individual jantasıw hám qosımsha itibarǵa mútáj bolǵan hár bir bala ushın
wazıypalar blokların óz ishine alǵan klass ushın ulıwma rejani dúziw kerek bolǵanlıǵı sebepli,
bunı sol tárzde qılıw kerek. Sırtqı kórinisler basqasha bolıwı múmkin; tiykarǵısı, sabaq
dawamında " saw" balalar klasıdaǵı individual balanıń iskerligi traektoriyasın sáwlelendiriw bolıp
tabıladı. Múmkinshiligi sheklengen oqıwshılar menen shınıǵıwlarda texnologiya mazmunı
tiykarlanıp eki formada oqıtıladı. Birinshisi teoriyalıq maǵlıwmatlardı óz ishine alǵan bolsa,
ekinshisi ámeliy bolıp, ol jaǵdayda oqıtıwshı ámeliy shınıǵıwda tayarlanıp atırǵan ob'ektti ámeliy
iskerlikti ózlestiriw menen baylanıslı bilim hám kónlikpelerdi qáliplestiriw hám rawajlandırıw
maqsetinde ámeliy kórsetip beredi. Múmkinshiligi sheklengen oqıwshılardıń kóbisinde bilim
aktivligi tómen, oqıw iskerligine motivatsiya joqarı emes, nátiyjelililik hám ǵárezsizlik dárejesiniń
tómenlewi baqlanadı. Sonlıqtan, oqıtıwdıń aktiv formaları, usılları hám metodların izlew hám
olardan paydalanıw oqıtıwshı iskerliginde korrektsion hám rawajlantıratuǵın process natiyjeliligin
asırıwdıń zárúr qurallarından biri bolıp tabıladı. Óspirimlerdiń iskerligi tekǵana materialdı eslep
qalıwǵa, bálki ǵárezsiz túrde bilim alıw, faktlarni izertlew, qátelerdi anıqlaw hám juwmaqlar
shıǵarıwǵa qaratılǵan bolıwı kerek. Álbette, bulardıń barlıǵı óspirimler ushın qolay dárejede hám
oqıtıwshınıń járdemi menen ámelge asırılıwı kerek. Múmkinshiligi sheklengen oqıwshılardıń jeke
bilim aktivligi dárejesi jetkilikli emes jáne onı asırıw ushın oqıtıwshı tálim iskerligin
aktivlestiriwge járdem beretuǵın qurallardan paydalanıwı kerek. Múmkinshiligi sheklengen
oqıwshılardıń motivatsiyası boyınsha izertlewler qızıqlı zatlardı anıqladi. Málim bolıwısha, tabıslı
úyreniw ushın motivatsiyanıń ma`nisi studenttiń aqıl -ziyreklikinen joqarı. Studenttiń qábiletleri
etarlicha joqarı bolmaǵan táǵdirde, joqarı unamlı motivatsiya kompensatsiya etiwshi faktor rolin
oynawı múmkin, biraq bul princip keri baǵıtda islemeydi - hesh qanday qábilet úyreniw ushın
motivatsiyanıń etiwmasligi yamasa onıń tómen intensivligin qoplay almaydı hám sezilerli
akademikalıq nátiyje bere almaydı. Zamanagóy pedagogikalıq texnologiyalardıń házirgi
rawajlanıwı menen birgelikte biz múmkinshiligi sheklengen balalardı Texnologiyanı oqıtıwda
jaqsı nátiyjelerge jetiwimiz múmkin. Zamanagóy tálim texnologiyaları oqıtıwshılar tárepinen
barǵan sayın kóbirek talap etińip atır, sol sebepli ámeliyatda oyın hám baylanıs hám informaciya
texnologiyalarınan paydalanılıp atır. Inklyuziv tálimdiń wazıypaları tómendegilerden ibarat : tálim
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
25
shólkeminde bólek tálimge mútáj balalar hám óspirimlerdi oqıtıw ushın zárúr psixologiyalıq -
pedagogikalıq hám korrektsion sharayatlardı jaratıw, ulıwma tálim programmaların hám olardıń
múmkinshiliklerine qaratılǵan ońlaw jumısların ámelge asırıw, olardıń intellektual rawajlanıwı
jáne social kelisiwin támiyinlew; arnawlı tálim mákemeleri oqıwshılarınıń iskerligin tálim
shólkemleri menen muwapıqlastırıw arqalı tálim alıwshılardıń tálimde teń haqılılıǵın támiyinlew;
jámiyet hám shańaraqtıń aktiv qatnasında múmkinshiligi sheklengen hám saw balalar arasındaǵı
tosqınlıqlardı saplastırıw, balanıń mútajliklerin qandırıw, olardı socialliq ómirge waqtınan burın
maslastırıw ; múmkinshiligi sheklengen balalar hám óspirimlerdiń óz shańaraǵınan bólek jasaw
huqıqın ámelge asırıw ; jámiyette múmkinshiligi sheklengen balalar hám óspirimlerge
salıstırǵanda alternativ qatnastı qáliplestiriw. Inklyuziv tálimdiń abzallıqları sonnan ibarat,
inklyuziv ámeliyattan hámme payda kóredi. Inklyuziv tálim arqalı balalar ǵárezsiz hám ǵárezsiz
bolıp ulg'ayadi. Olardıń qáweterleri azayadı hám olar tiyisli social kónlikpelerdi úyrenediler.
Sonıń menen birge, olar ǵamxorlıq hám reyim-shápáátni ańlatıw qábiletinen xabarlı bolıwadı.
Bunday tárbiyalıq ortalıq tekǵana balaǵa, bálki balanıń ata-anasına da payda keltiredi. Sebebi
búgingi kúnde múmkinshiligi sheklengen perzenti bar ata-ananıń birinshi uwayımı perzentiniń
qatarlaslar toparınan shette qalıp, úyreniwde qıynalayotgani. Keleside ata-analar perzenti oqııp
atırǵan shólkemge biymálel keliwi, perzenti oqııp atırǵan ortalıqtı kóriwi, járdem beriwi múmkin.
Ata-analar basqa shańaraq aǵzalarına qosıwdan payda kórediler hám olar ózleri hám perzentleri
ushın hár qıylı social hámziyatlarni keńeytirediler. Olar óz toparlarında úlken shańaraqlar toparı
menen baylanıstı basdan keshirimedi, bul bolsa qáweterdi azaytadı. Múmkinshiligi sheklengen
balalar menen islewde ata-analar, máhelle hám mektep tálim shólkeminiń sherikligi balalardıń
tálim iskerligi hám balalardıń tálim processinde zárúrli orın tutadı. Balada unamlı pazıyletlerdi
qáliplestiriw hám múmkinshiligi sheklengen balalar menen islewde sheriklikti tuwrı jolǵa qoyıw
ata-analar hám tárbiyashilerdiń pedagogikalıq uqıpına baylanıslı. Múmkinshiligi sheklengen bala
ushın ata-analar hám tálim shólkemi arasındaǵı sheriklik qanshelli zárúrli hám ol balanıń
turmısında qanday múmkinshilikler jaratılıwması haqqında toqtalıp ótemiz. Sońǵı jıllarda
jámiyette múmkinshiligi sheklengen, yaǵnıy múmkinshiligi sheklengen shaxsqa qatnas tupten
ózgera basladı, ol jámiettiiń teń haqılı hám múnásip aǵzası retinde tán alıw etilip atır, biraq soǵan
qaramay, búgingi kúnde múmkinshiligi sheklengenlıǵı bolǵan adamlardıń da ayriqsha qosımsha
máseleleri bar. Múmkinshiligi sheklengen bala mektep tálim shólkemine keldi jáne onı gruppa
ortalıǵına maslastırıw oqıtıwshı ushın júdá zárúrli hám qıyın wazıypa bolıp tabıladı. Bunda
oqıtıwshı, álbette, psixolog menen sheriklikte balanıń aynan ne menen gúresayotganini, nege
qızıqayotganini baqlaw arqalı úyreniwi kerek. Bunda ata-analardıń sherikligi oqıtıwshı hám
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
26
psixologdıń sherikligi menen uyqaslasadı. Eger oqıtıwshı ata-analar menen tez-tez ushırasıwlar
tashkil qilsa hám dodalawlar, testler hám anketalar ótkerse, múmkinshiligi sheklengen balaları
bolǵan ata-analar menen hár bir shınıǵıw bala ushın zárúrli bolıp tabıladı. Bul da ata-analarǵa
perzentiniń nelerge ılayıqlıǵın túsiniwge járdem beredi hám qatarlaslarınan ajralıp túrmesligina,
perzenti úyrenip atırǵanını, perzentinde olar kórmegen pazıyletlerge iye ekenligin túsiniwge
járdem beredi. Ata-analar perzenti ushın sheriklik dárejesin sezim etediler, perzentiniń keleshegi
ushın tiykar jaratıw juwapkerligi artadı. Sonlıqtan, shańaraqta múmkinshiligi sheklengen bala
bolsa, ata-analar perzentin qatarlasları qatarına qosıwdan qorqpaslıqları jáne onıń tálim alıwı ushın
jaratılǵan jetkilikli shárt-shárayatlardan paydalanıwları, sol arqalı múmkinshiligi sheklengen
perzentiniń keleshegi ushın mákán jaratıwları kerek.
Juwmaq
Juwmaq ornında aytıw múmkin, mektepge shekem jasdaǵı múmkinshiligi sheklengen
balalarǵa tálim hám tárbiya beriwde ata-analar hám mektepge shekem tálim shólkemleriniń
sherikligi júdá nátiyjeli. Sheriklikti ámeliyatqa qollanıw etiw tájiriybesi sonı kórsetdi, mayıplıǵı
bolǵan balalardıń hár qanday mayıplıǵı erte jastan óz waqıtında anıqlansa, qánigelerge shaqırıq
etilse, balanıń psixik hám fizikalıq saw bolıp erjetiwi ushın sheriklik jolǵa qóyılsa, álbette,
gózlengen maqsetke erisiw múmkin. Múmkinshiligi sheklengen balalar menen sheriklikti tuwrı
jolǵa qoyıwda ata-analar hám mektepge shekem tálim shólkemleriniń sherikligi úlken áhmiyetke
iye bolıp, olardıń rawajlanıwı hám keleshegi ushın túrtk bolıp atır.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON THE
MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS OF
EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
27
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE
OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research
4.4 (2025): 50-55.
7.
Aziza, Turemuratova. "KONFLIKT VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI."
Новости образования: исследование в XXI веке 3.32 (2025): 457-459.
8.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "PSYCHOLOGICAL CONFIDENTIALITY OF THE
FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-
VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." (2025).
9.
Turemuratova, Aziza, Azamat Utambetov, and Rinat Seytimov. "PSIXOLOGIK
TRENING ASOSLARI TUSHUNCHASI VA O’SMIRLARNING KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI OSHIRUVCHI PSIXOLOGIK TRENINGLAR." Modern Science
and Research 4.4 (2025): 135-141.
10.
Turemuratova, Aziza, Farogʻat Seytmambetova, and Nazokat Masharipova.
"PSIXOLOGIK TRENINGLARNING USLUBIY MUMMOLARI VA KOLLOBORATIV
TA’LIMDA GURUH MUAMMOLARI." Modern Science and Research 4.4 (2025): 100-
106.
11.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, and Turganbayeva Amina Quanishbayevna.
"PSIXOLOG TRENERNING KASBIY KO’NIKMALARI VA PSIXOLOGIK
SALOHIYATINI OSHIRUVCHI AMALIY TRENINGLAR." (2025).
12.
Turemuratova, Aziza, Aynisa Jaqsimuratova, and Ramiza Mustapaeva. "SELF-CONTROL
RULES OF A PSYCHOLOGIST-TRAINER." Modern Science and Research 4.4 (2025):
217-221.
13.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna. "BOLANING
RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1 (2022): 33-35.
14.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR MUNOSABATINING XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR. UZ 51
(2024): 20-23.
