2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
66
IJTIMOIY HIMOYA TUSHUNCHASI VA UNING VAZIFALARI
Jalolova Maftunaxon Tolqinjon qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346272
Annotatsiya.
Ushbu maqola ijtimoiy himoya tushunchasining nazariy va amaliy asoslarini
atroflicha o‘rganishga bag‘ishlangan. Avvalo, ijtimoiy himoyaning kelib chiqishi, uning jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rni va funksiyalari tahlil qilinadi. Ijtimoiy himoya tizimi tarixan ehtiyojmand
qatlamlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ijtimoiy institut sifatida shakllanganligi, uning ilk
ko‘rinishlari, shakllanish bosqichlari va bugungi kunda jamiyatdagi roli batafsil yoritiladi.
Maqolada, shuningdek, ijtimoiy himoyaning asosiy yo‘nalishlari — nafaqa, ijtimoiy
sug‘urta, ijtimoiy xizmatlar va moddiy yordam shakllari tahlil qilinadi hamda ularning
samaradorligini oshirish uchun qo‘llanilayotgan zamonaviy yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Muallif ijtimoiy institut sifatida ijtimoiy himoyaning jamiyatda ijtimoiy barqarorlik, tenglik
va adolatni ta’minlashdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Maqolada O‘zbekiston va boshqa
davlatlar tajribasi misolida ijtimoiy himoya tizimining rivojlanish istiqbollari hamda uni
takomillashtirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.
Maqola ijtimoiy fanlar, ijtimoiy siyosat va boshqaruv sohasidagi tadqiqotchilar hamda
amaliyotchilar uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Kirish:
Insoniyat tarixiy rivojlanishining barcha bosqichlarida jamiyat a’zolarining ijtimoiy
himoyaga bo‘lgan ehtiyoji mavjud bo‘lib kelgan. Turli tabiiy ofatlar, iqtisodiy inqirozlar, sog‘liqni
saqlashdagi muammolar, ishsizlik va keksalik kabi holatlar odamlarni himoyasiz holatga solib
qo‘ygan. Ana shunday ehtiyojlar ijtimoiy himoya tizimlarining vujudga kelishiga va ularning asta-
sekin rivojlanishiga asos bo‘lgan.
Ijtimoiy himoya deganda davlat va jamiyat tomonidan aholi, ayniqsa, ehtiyojmand
qatlamlarga moddiy va maʼnaviy yordam ko‘rsatish, ularning ijtimoiy barqarorligini taʼminlashga
qaratilgan chora-tadbirlar tizimi tushuniladi. Bugungi kunda ijtimoiy himoya nafaqat yordam
ko‘rsatish, balki aholining sifatli hayot kechirishi, ijtimoiy tenglik, iqtisodiy barqarorlik va
fuqarolarning huquqlarini ta’minlashning asosiy kafolati sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ijtimoiy himoya tizimining rivojlanishi tarixan turli bosqichlardan o‘tgan: ibtidoiy
jamiyatdagi o‘zaro yordam shakllaridan boshlab, dastlabki xayriya tashkilotlari, diniy va jamoaviy
yordam tizimlari orqali davlat tomonidan tashkil etilgan rasmiy tizimlargacha. XX asrga kelib,
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
67
ko‘plab davlatlarda ijtimoiy himoya mustaqil ijtimoiy institut sifatida shakllandi va davlat
siyosatining ajralmas qismiga aylandi.
Hozirgi globallashuv va iqtisodiy o‘zgarishlar davrida esa, ijtimoiy himoya tizimi yanada
murakkablashdi, yangi mexanizmlar va strategiyalarni joriy etishni talab qilmoqda. Ijtimoiy
himoya nafaqat zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, balki jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy
tengsizlikni kamaytirish, aholi salohiyatini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash vositasi
sifatida qaralmoqda.
Mazkur maqolada ijtimoiy himoya tushunchasi, uning jamiyatdagi ahamiyati, tarixiy
taraqqiyoti va ijtimoiy institut sifatida shakllanishi hamda zamonaviy rivojlanish tendensiyalari
batafsil tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Ijtimoiy ish – jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamdigan zarur kasbiy faoliyat
bo’lib, u hozirda davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishga va aholining zaif guruhlari bilan
bog’liq ijtimoiy ish sifati hamda qulayligini oshirishga qaratilgan. Odatda davlat yordamga muhtoj
aholiga ko’maklashishda iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, madaniy va boshqa institutlar orqali, ijtimoiy
himoya va ijtimoiy qo’llab - quvvatlash orqali amalga oshiradi. Ijtimoiy ish — bu odamlar va
ijtimoiy guruhlarga qoʻllab-quvvatlash, himoya qilish, tuzatish va ijtimoiy reabilitatsiya qilish
orqali shaxsiy va ijtimoiy qiyinchiliklarni yengishda yordam berishga qaratilgan professional
faoliyat.
1
U yolgʻiz nafaqaxoʻrlar va nogironlarga yordamni ham, shuningdek, qiynalgan bolali
oilalar, uysizlar, giyohvandlar, aroqxoʻrlar va ruhiy kasallarga yordamni ham oʻz ichiga oladi. Shu
bilan birga ijtimoiy ishning asosiy yo'nalishlar mavjud bo’lib ular quyidagilarni tashkil etadi.
Har bir jamiyatda aholining muayyan qismi ijtimoiy yordam va qo‘llab-quvvatlashga
muhtoj bo‘ladi. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan ijtimoiy himoya tizimi ana shunday
fuqarolarning manfaatlarini himoya qilish, ularning hayot sifatini yaxshilash va barqaror turmush
tarzini ta’minlashga qaratilgan. Ijtimoiy himoya – bu faqat moddiy yordam emas, balki insonning
yashash huquqini, ijtimoiy tenglikni va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim tizimdir. Shu
bois, ijtimoiy himoya tizimi zamonaviy jamiyatning ajralmas va zaruriy bo‘g‘inlaridan biri
hisoblanadi.
Ijtimoiy himoya – keng maʼnoda – mamlakat aholisini ijtimoiy va moddiy muhofaza
qilinishini taʼminlaydigan va jamiyatda qaror topgan xuquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy choratadbirlar
majmui; tor maʼ-noda – davlat va jamiyatning yoshi, salomatligi holati, ijtimoiy ahvoli, tirikchilik
vositalari bilan yetarli taʼminlanmagani tufayli yordamga, koʻmakka muhtoj fuqarolar
1
.Mahmudov R. “Ijtimoiy himoya: mohiyati, shakllari va mexanizmlari” – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
68
toʻgʻrisidagi gʻamxoʻrligi. Uning asosiy maqsadi aholi farovonligining toʻxtovsiz yaxshilanishini
taʼminlash, aholi qat-lamlarining taʼlim, madaniyat, kasb malakasi, daromadlari jihatidan keskin
tafovutlariga barham berish, jamiyat tomonidan insonga munosib hayot darajasini va inson
taraqqiyotini taʼminlashga yordam berishdan iborat. Ijtimoiy himoyaning asosiy yoʻnalishlari:
erkin ijtimoiy - iqtisodiy faoliyat koʻrsatishni taʼminlash; ish bilan bandlik, kasb tanlash, oʻqish va
bilim olish; daromadlarning kafolatlani-shi; har bir fuqaroning oʻz iqtisodiy faoliyatida daromadga
ega boʻlishi; is-teʼmolchilar himoyasi, isteʼmolchilar jamiyatlari; tovarlar va xizmatlar sifati,
isteʼmol kafolatini taʼminlash; aholiga tibbiy xizmat koʻrsatish; ijtimoiy taʼminot tizimi va
aholining muhtoj, kam taʼminlangan qismlariga pensiyalar, nafaqalar, turli xil imtiyozlar berish.
Ijtimoiy himoya tushunchasi qadimgi davrlarga borib taqaladi. O‘sha davr jamiyatlarida
yordamga muhtoj insonlarga yordam berish asosan ijtimoiy va diniy qadriyatlar asosida amalga
oshirilgan. Qabilaviy tuzum davrida keksa, bemor yoki yetimlarga g‘amxo‘rlik qilish jamiyatning
umumiy majburiyatiga aylangan.
2
Ijtimoiy himoyaning asosiy vazifalari:
1. Aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash – nogironlar, yolg‘iz keksalar,
kam ta'minlangan oilalar, bolalar, ishsizlar va boshqalar.
2. Yashash darajasini barqarorlashtirish – kam ta'minlangan aholiga moddiy yordam
ko‘rsatish orqali turmush sifatini oshirish.
3. Ijtimoiy tenglikni ta'minlash – boy va kambag‘al qatlamlar o‘rtasidagi tafovutni
kamaytirishga xizmat qiladi.
4. Ishsizlikning oldini olish va bandlikni qo‘llab-quvvatlash – kasb-hunar o‘rgatish, qayta
tayyorlash, ishga joylashtirishga ko‘maklashish.
5. Pensiya va nafaqa tizimini yuritish – mehnatga layoqatsiz kishilarni ta’minlash.
6. Favqulodda holatlarda yordam ko‘rsatish – tabiiy ofatlar yoki boshqa og‘ir vaziyatlarda
tezkor yordam ko‘rsatish.
Xulosa:
Ijtimoiy himoya — bu fuqarolarning ijtimoiy xavfsizligini ta'minlash, ularning hayot sifati
va farovonligini oshirishga xizmat qiladigan muhim tizimdir. U ijtimoiy adolat va barqarorlikni
ta’minlab, aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, kambag‘allikni kamaytirish va
teng imkoniyatlar yaratishga yo‘naltirilgan. Ijtimoiy himoya tizimining asosiy vazifalari —
pensiya, nafaqa, yordam puli, bandlikni ta’minlash hamda ijtimoiy xizmatlar orqali aholining
2
M.X.GANIEVA N.M.LATIPOVA A.N.ALIKARIEVA S.M.KALANOVA “IJTIMOIY ISH NAZARIYASI”
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
69
ijtimoiy ehtiyojlariga javob berishdir. Shu bois, ijtimoiy himoya har bir davlatning ijtimoiy
siyosatining ajralmas qismi bo‘lib, barqaror taraqqiyot va inson kapitalining rivojiga zamin
yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ijtimoiy xizmatlar to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
Moliya vazirligi huzuridagi Byudjetdan tashqari pensiya jamg‘armasi rasmiy veb-sayti:
3.
Qodirov A., Xolboyeva D. “Ijtimoiy himoya tizimi va uning rivojlanish istiqbollari” //
Ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlar jurnali. – 2022. – №3. – B. 45–50.
4.
Mahmudov R. “Ijtimoiy himoya: mohiyati, shakllari va mexanizmlari” – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
5.
M.X.GANIEVA N.M.LATIPOVA A.N.ALIKARIEVA S.M.KALANOVA “IJTIMOIY
ISH NAZARIYASI”
