2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
110
M.XARKXAYMERNING “IDROKNING SO‘NISHI” ASARI HAQIDA
Saydahmadova Maftuna Valixonovna
O’zbekiston Milliy univerisiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
Sotsiologiya yo’nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346577
Annotatsiya.
Mazkur maqolada M.Xarkxyumerning “Idrokning so’nishi” asari
falsafiy-nazariy tahlil asosida ko’rib chiqiladi. Asarda muallif insoniyat tafakkurining
zamonaviy jamiyat sharoitida qanday o’zgarishga uchrashi, aql-idrokning texnologik va
iqtisodiy jarayonlarga bo’ysunib borayotgani, ma’naviy qadriyatlarning so’nib borishi
haqidagi g’oyalarni ilgari suradi. Maqolada bu g‘oyalar ijtimoiy ong, tanqidiy tafakkur va
madaniy tanazzul kontekstida yoritiladi.Shuningdek, Xarkxaymerning Frankfurt maktabi
doirasidagi boshqa faylasuflar bilan ideaviy aloqalari ham tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Idrokning so’nishi, tanqidiy tafakkur,ijtimoiy ong,zamonaviy
sivilizatsiya, aql va ong, madaniy tanazzul.
M.HARHEIMER’S WORK “FADING OF PERCEPTION”
Abstract.
In this article, M.Harkhumer’s “Fading of Parception” is considered based
on philosophical and theoretical analiysis.In the work, the author puts forword ideas about
how human thinking is changing in the conditions of modern society, intelligence is becoming
subject to technological and economic procsses and spiritual values are fading away. The
article highilhts these ideas in the context of social consciousness,critical thingking and
cultural decline. Harkheimer’s ideological connections with other philosophers within the
Frankfurt school are also analyzed.
Kay words
: Fading of Parception, critical thinking, social consciousness, modern
civilization mind and consciousness, cultural decline.
Zamonaviy jamiyatda tafakkur va idrokning ahamiyati tobora pasayib borayotgani
ijtimoiy nazariyotchilar e’tiborini tortgan muhim masalardan biridir. Bu borada Frankfurt
maktabining yetakchi vakillaridan biri bo’lgan Maks Xarkxeymerning “idrokning so’nishi”
asari alohida o’rinni egallaydi. Asard muallif zamonaviy jamiyatda talqin etilayotgani tanqid
qiladi. Harkxeymer inson aqlining tanqidiy va refleksiv xususiyatlari so’nib borayotganini, bu
esa jamiyatdagi ijtimoiy nohaqlik va ongni boshqarish uslublarini kuchaytirayotganini
ta’kidlaydi. Ushbu maqola Harkxeymerning asaridagi asosiy g’oyalarni tahlil qilish, ularning
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
111
zamonaviy ijtimoiy hayotga ta’sirini ko’rsatish va idrokning susayishi qanday ijtimoiy
oqibatlarga olib kelishini yoritishga qaratilgan.
1
Harkxeymerning fikricha, inson aqli o’zining asl mohiyatidan ya’ni ma’naviy,
tanqidiy va axloqiy yo’nalganlikdan chekinib, faqatgina vositaviy vazifalarni bajaradigan,
ya’ni maqsadga erishish vositasi sifatidagi rolga tushib qolgan. Bu holat “instrumental aql”
deb ataladi. Aql endi haqiqatni izlash, axloqiy qarorlar qabul qilish emas, balki faqat
samaradorlik,nazorat va boshqaruv uchun xizmat qiladi.
2
Har bir inson hayoti davomida o’z aql idrokini rivojlantirib turishi zarur. Aqlsiz,
idroksiz inson obro’-mansab va maqsadlariga erisha olmaydi.
Maks Horkxeymerning “Idrokning so’nishi” asari 1967 yilda chop etilgan. Ushbu
asarda Harkxeymer Instrumental aql ya’ni vositaviy aql tushunchasini tanqidiy tahlil qiladi.
Muallifga ko’ra, inson aqli tarix davomida o’zining ma’naviy axloqiy vazifalaridan chekinib,
faqat amaliy, nazorat qiluvchi, texnologikvosita sifatida ishlatiladigan holatgakelgan. Bunday
aql jamiyatda erkinlikni emas, balki Konformizm, avtoritarizm va boshqaruvni kuchaytiradi.
Instrumental aqlning mohiyati.
Instrumental aqlni quyidagi asosiy jihatlar orqali tushunishimiz mumkin:
1.
Vosita-maqsad munosabatlari:
Aql endi “nima uchun?”savolini emas, faqat
“qanday qilib?” degan savolni beradi. Bu esa maqsadlarni tanlashdagi axloqiy mezonlarni
yo’qqa chiqaradi.
2.
Inson subyektivligining pasayishi:
Aql hayotni anglash vositasi emas,balki uni
nazorat qilish usuliga aylangan. Natijada inson o’z faoliyatining ma’nosi va axloqiy oqibatlari
haqida o’ylamay qo’yadi.
3.
Madaniyat va mafkura orqali idrokni boshqarish
: Ommaviy madaniyat va
sanoatlashtirilgan tafakkur shakillari aqlning ijtimoiy tanqidiy ro’lini zaiflashtiradi. Fikrlovchi
odam iste’molchiga, fikr emas mahsulotga aylanadi.
Tarixiy va ijtimoiy asoslar.
Harxeymer bu tahlilni Yevropa jamiyatining, ayniqsa Germaniyada fashizmning
kuchayishi, sanoat jamiyatining texnologiyalariga to’liq suyanib qolishi va inson
erkinliginingcheklanishi fonida o’tkazadi. U instrumental aqlning iltizlarini Yangi davr
falsafasi Dekart, Bekon, Kant va Hegel g’oyalari orqali tahlil qiladi,biroq bu faylasuflarning
g’oyalarini tanqidiy ruda qayta ko’rib chiqadi.
3
1
Horkheimer,M (1967).Zur Kritik der instrumentellen Vernunft .Frankfurt am Main:Fischer Verlag
2
Abdurashidov,H .(2021).Tanqidiy nazariya va ijtimoiy ong.
3
Keller, D.Critical Theory,Marxism and Modernity.-Politiy Press,1989
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
112
Idrok turlari:
Obyektiv idrok
.Inson hayotini boshqaradigan, axloqiy mezonlar va insoniy
qadriyatlarga asoslangan tafakkur shakli. Bu idrok turida inson haqida, adolat, ezgulik kabi
mavhum tushunchalarni anglashga va ularga amal qilishga intoladi.
Intrumental idrok.
Bu esa amaliy natijalarni ko’zlaydi, ya’ni foyda, samaradorlik,
texnologik yutuq, iqtisodiy manfat kabimezonlarga asoslanadi. Harkxeymer fikriga ko’ra
zamonaviy jamiyat aynan mana shi instrumental idrokga to’liq bo’ysungan, natijda inson
axloqiy tanlov qilish qobilyatidan ayriladi
4
Xulosa:
Maks Horkxeymerning “Idrokning so’nishi” asari chuqur ijtimoiy, madaniy
va falsafiy muammolarni yoritadi. U tafakkurning mohiyatini yo’qotishi, idrokning faqargina
texnik vositaga aylanishi insoniyat uchun jiddiy havf ekanligini ogohlantiradi. Asar
o’quvchini tanqidiy fikrlashga, axloqiy mas’uliyatni his qilishga va insoniylik mezonlarini
tiklashga chorlaydi. Uning fikrlash doirasini kengaytiradi, shu bilan bir qatorda talabchanligi
ham oshadi.
5
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.
2.
Jiyanmuratova G. Sh. Huquq sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: "Oltin qalam"
nashriyoti,
2024.
–
180
b.
//
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAA
AJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:QD3KBmkZPeQC
3.
Jiyanmuratova G. Sh. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar va maktablar: Darslik. –
Toshkent:
"Oltin
qalam"
nashriyoti,
2024.
–
340
b.
//
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAA
AJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:jL-93Qbq4QoC
4.
Bekmurodov, M.B.; Raximova, N.X.; Jiyanmuratova, G.Sh.; Nurqulov, B.G'.
Jamoatchilik
fikri
sotsiologiyasi:
O'quv
qo'llanma.
– Toshkent, 2025. – 160 b. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAA
AJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:48xauSegjOkC
5.
Sh J. G. Gofurov O. Ul. Mehnat bozori. Bandlik va ishsizlik muammolari. Risola.–
Toshkent: O ‘zMU, 2023.–117 b.
4
Jay,M. The Dialectical Imagination.-Universitiy of California Press,1989
5
Tp’xtaxo’jayev,S. “Tanqidiy tafakkur va zamonaviy jamiyat”
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
113
6.
Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI ОSHIRISH–
USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY MANZARASI VA
JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
7.
Sherbutayevna J. G. et al. YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI YUKSALTIRISH–
DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR VAZIFASI //ZAMONAVIY DUNYONING
IJTIMOIY MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. –
2024. – Т. 1. – №. 1.
8.
Джиянмуратова Г. YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA NISBATAN
ISHONCHI MUAMMOSI: NAZARIY ASOSLAR //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ
ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №. SI-1.
9.
Sherbutayevna J. G. et al. ABSENTEIZM IJTIMOIY HODISA SIFATIDA //Tafakkur
manzili. – 2023. – Т. 2. – С. 4-10.
10.
Жиянмуратова Г. Ш. Ёш сайловчи электорал хулқ-атворига таъсир кўрсатувчи
омиллар/ЎзМУ хабарлари.–Тошкент, 2022. – № 1/11/1.–Б. 86-89./https://scholar.
google. com/citations.
11.
Джиянмуратова
Г.
Ш.
ELEKTORAL
XULQ-ATVORGA
RATSIONAL-
INSTRUMENTAL YONDASHUVNING PAYDO BO ‘LISHI VA RIVOJLANISHI
TARIXI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – Т. 5. – №. 3. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAA
AJ&cstart=20&pagesize=80&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:HtEf
12.
Жиянмуратова Г. Ўзбекистон ёшларининг электорал маданияти. Монография.–
Тошкент, 2021.–122 б.
13.
Sh J. G. The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology //Sotsiologiya va
huquq/Sociology and law. – 2024. – Т. 2. – №. 3/1. – С. 1.
14.
Jiyanmuratova G. S. ZAMONAVIY YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA
ISHONCHI TADQIQOTLARI: XORIJ TAJRIBASI //Academic research in educational
sciences. – 2024. – №. 3. – С. 190-197.
