74
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
UY-JOY BOZORINING INSTITUTSIONAL RIVOJLANISHI VA TARTIBGA SOLISH
MEXANIZMLARI
Otajonov Tohirjon Xo‘janazar o‘g‘li
Xorazm viloyati Xonqa tuman Iqtisodiyot va moliya boʻlimi bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353360
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida uy-joy bozorining
institutsional rivojlanishi va uni tartibga solish mexanizmlarining hozirgi holati chuqur tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Uy-joy bozori, institutsional rivojlanish, tartibga solish mexanizmlari,
ipoteka, subsidiya, raqamlashtirish, uy-joy kodeksi, ijara bozori, kadastr, xalqaro tajriba.
Аннотация.
В статье проводится всесторонний анализ институционального
развития жилищного рынка в Республике Узбекистан и механизмов его регулирования.
Ключевые слова:
Жилищный рынок, институциональное развитие, механизмы
регулирования, ипотека, субсидии, цифровизация, жилищный кодекс, арендный рынок,
кадастр, международный опыт.
Abstract.
This article provides a comprehensive analysis of the institutional development
and regulatory mechanisms of the housing market in the Republic of Uzbekistan.
Keywords:
Housing market, institutional development, regulatory mechanisms,
mortgage, subsidies, digitalization, housing code, rental market, cadastre, international
experience.
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillaridan buyon amalga oshirilayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy islohotlar jarayonida uy-joy masalasi doimo e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. Uy-joy
nafaqat yashash joyi sifatida, balki iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri – qurilish, moliya
va xizmatlar sektori bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ko‘p funksiyali iqtisodiy resurs sifatida
namoyon bo‘ladi. Uy-joy bozori institutsional rivojlanish yo‘nalishida rivojlanib borar ekan, uni
tartibga solish, raqobatbardosh va barqaror tizim yaratish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Xususan,
2020–2024 yillar oralig‘ida uy-joy sohasida olib borilgan islohotlar, raqamlashtirish jarayonlari
va investitsiyalar oqimi bu sohaning tubdan o‘zgarishiga olib keldi.
Uy-joy bozori – bu turar-joy obyektlari va ular bilan bog‘liq xizmatlarning sotib olinishi,
ijarasi, boshqaruvi va moliyalashtirilishini o‘z ichiga olgan murakkab iqtisodiy tizimdir. Bu
bozorda narxlar faqatgina taklif va talab asosida shakllanib qolmay, balki davlat siyosati,
moliyaviy institutlar, qurilish normalari, infratuzilma, yer munosabatlari, huquqiy baza va
aholining daromad darajasi kabi omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Uy-joy bozori institutsional
tarkibiy jihatdan quyidagilarni o‘z ichiga oladi: huquqiy-institutsional baza (Uy-joy kodeksi, yer
kodeksi, ipoteka va ijara to‘g‘risidagi qonunlar), moliyaviy institutlar (Ipoteka bank, Xalq banki,
sug‘urta kompaniyalari), bozor institutlari (rieltorlik firmalari, baholash agentliklari), davlat
boshqaruv organlari (Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi, Moliya vazirligi,
hokimliklar), va raqamli institutlar (Elektron ipoteka tizimi, Yagona uy-joy portali).
2020–2024 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda uy-joy sektoriga investitsiyalar hajmi keskin
oshdi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 2020 yilda uy-joy qurilishi uchun yo‘naltirilgan investitsiyalar
12,8 trillion so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich 35 trillion so‘mdan oshdi.
Davlat tomonidan moliyalashtirilgan ijtimoiy uy-joy dasturlari soni ortdi, subsidiya
mexanizmlari joriy qilindi va ipoteka kreditlarining yillik miqdori ko‘paytirildi. Misol uchun,
2023 yilda 70 mingdan ortiq oilaga ipoteka krediti berilgan bo‘lsa, 2024 yilning birinchi
75
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
choragida bu raqam 25 mingdan oshdi.
Bozor mexanizmlari o‘z-o‘zidan ijtimoiy adolatni ta’minlay olmaydi. Uy-joy bozorida
davlatning tartibga soluvchi roli muhim ahamiyat kasb etadi. Bu nazorat quyidagi yo‘nalishlarda
olib boriladi: narx nazorati (qurilish materiallari va kvartira narxlarining monitoringi), subsidiya
va imtiyozli kreditlar orqali ijtimoiy zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, rasmiy ijara bozorini
shakllantirish, yer ajratish tartibini soddalashtirish, uy-joy bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni
aniq tartibga solish. Bu borada 2022–2023 yillarda elektron kadastr tizimi va avtomatlashtirilgan
subsidiyalar platformasi ishga tushirildi.
Biroq, bu borada qator muammolar ham mavjud. Jumladan, qonunchilikdagi ziddiyatlar
(yer ajratish va foydalanish bilan bog‘liq), raqamlashtirishning yetarli darajada emasligi (ayrim
viloyatlarda hali ham qog‘oz shakldagi kadastr tizimi mavjud), ijara bozorining norasmiyligi
(mulk egalari va ijarachilar o‘rtasida rasmiy shartnomalar tuzilmaydi), subsidiyalar taqsimotida
adolatsizlik (ba’zi holatlarda ehtiyojmandlar emas, yuqori daromadga ega shaxslar subsidiya
oladi), va qurilish sohasidagi monopoliyalar (katta pudratchi kompaniyalar raqobatni cheklaydi)
asosiy to‘siqlar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Xalqaro tajriba esa bu muammolarga qarshi qanday mexanizmlar joriy etilishi
mumkinligini ko‘rsatadi. Janubiy Koreyada davlat ipoteka agentligi orqali uzoq muddatli va past
foizli ipoteka tizimi ishlaydi. Turkiyada TOKİ orqali past daromadli oilalar uchun ijtimoiy uy-
joylar quriladi. Germaniyada esa ijara bozori rasmiylashtirilgan bo‘lib, ijarachilarning huquqlari
qonun bilan himoya qilinadi. Polsha esa davlat-xususiy sheriklik asosida uy-joy fondini
kengaytirish mexanizmini amalda qo‘llamoqda.
O‘zbekistonda ham ushbu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish muhimdir.
Masalan, ijara uy-joy fondini rivojlantirish, ijtimoiy ipoteka dasturlarini kengaytirish, subsidiya
tizimini raqamlashtirish va shaffof qilish, kadastr tizimini to‘liq raqamlashtirish, uy-joy bilan
bog‘liq barcha ma’lumotlarni yagona elektron platformaga jamlash zarur. Bunday platforma
quyidagilarni o‘z ichiga olishi lozim: real vaqt rejimidagi narxlar monitoringi, kadastr xaritasi,
bo‘sh turgan yer uchastkalari va kvartiralar, ipoteka stavkalari va subsidiyalar haqida
ma’lumotlar.
Shuningdek, Uy-joy kodeksini modernizatsiya qilish ham dolzarb masalalardan biridir. Hozirda
mavjud qonunchilikda mulkchilik shakllari, ijara va ipoteka munosabatlari alohida hujjatlar
orqali tartibga solingan bo‘lib, bu holat ayrim huquqiy ziddiyatlarga olib kelmoqda. Yagona va
zamonaviy Uy-joy kodeksi barcha munosabatlarni bir tizimga solishga xizmat qiladi.
Moliyaviy mexanizmlarning diversifikatsiyasi ham muhimdir. An’anaviy ipoteka
kreditlari bilan bir qatorda shariat asosidagi moliyaviy mahsulotlar (islomiy ipoteka), kooperativ
asosidagi jamg‘arma tizimlari, davlat kafolati ostidagi garovsiz kreditlar kiritilishi aholi
qatlamlarining uy-joy olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Uy-joy bozori O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi. Uning institutsional rivojlanishi
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda va aholi farovonligini
oshirishda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun qonunchilik, infratuzilma,
moliyalashtirish va boshqaruv tizimlarini uzviy holda takomillashtirish, xalqaro tajribani
mahalliy sharoitga moslashtirish asosida institutsional taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqish
zarur. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekistonda barqaror va inklyuziv uy-joy bozorini
shakllantirishning muhim garovidir.
76
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori PQ–4702-son (2020 yil 28 may) –
“Aholining uy-joy sharoitini yaxshilashga qaratilgan ipoteka kreditlarini moliyalashtirish
mexanizmlarini takomillashtirish to‘g‘risida”.
2.
Jahon banki hisobotlari (World Bank Housing Sector Assessment, 2021) – O‘zbekistonda
uy-joy sektorining institutsional rivojlanishi, moliyalashtirish va shaffoflik darajalari
bo‘yicha xalqaro baholashlar.
3.
Statistika agentligining rasmiy ma’lumotlari (2020–2024 yillar) – O‘zbekiston
Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi uy-joy qurilishi, ipoteka kreditlari, ijtimoiy uylar
va yer ajratish bo‘yicha yillik statistik byulletenlar.
4.
UN-Habitat (United Nations Human Settlements Programme) – Housing Policy
Frameworks in Transition Economies, 2022
5.
Umurzak, C., Marjona, E., Jonibek, I., & Azamat, A. (2023). Moliyaviy hisobotni aks
ettirishda tovar moddiy zaxiralar hisobi dolzarbligi.". Uchinchi renessansda ilmiy-amaliy
tadqiqotlarning dolzarb muammolari" mavzusidagi onlayn konferensiyasi, 2(10), 64-66.
6.
6.T. A. Jalilov, “O‘zbekistonda uy-joy siyosatining modernizatsiyasi: muammo va
yechimlar” // “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy-amaliy jurnali, 2023, №2.
7.
Shahnoza, K., Umurzak, C., & Azamat, Z. (2023). The Significance of Artificial
Intelligence in the Development of Science, Education and the Digital Economy. Best
Journal of Innovation in Science, Research and Development, 2(11), 88-92.
8.
Nasirova, S. N., Artikov, A., & Isakov, A. F. (2019). Computer simulation of the flotation
process taking into account the hydrodynamic structure of interaction flows. Central
Asian Problems of Modern Science and Education, 4(2), 555-565.
