118
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
RIM STATUTI DOIRASIDA HARBIY JINOYATLARNI SODIR ETGANLIK UCHUN
XALAQARO HUQUQIY JAVOBGARLIK MASALASINI TAKOMOLLASHTIRISH
Saidov O’tkirjon Ergashboy o’g’li
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
Xalqaro huquq yo’nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356435
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Rim statuti doirasida harbiy jinoyatlar uchun xalqaro
huquqiy javobgarlik mexanizmlarining zamonaviy holati tahlil qilinadi. Tadqiqot harbiy
jinoyatlar uchun javobgarlik tizimini takomillashtirish yo'llarini o'rganib, Xalqaro jinoiy
sudning (XJS) harbiy jinoyatlarni ko'rib chiqishdagi amaliyotidagi muammolar va
imkoniyatlarni aniqlaydi. Maqolada milliy qonunchilik tizimlariga XJS tamoyillarini
implementatsiya qilish masalalari, universal yurisdiksiya prinsipi va davlatlarning hamkorlik
qilish majburiyatlari kabi muhim jihatlarga alohida e'tibor qaratilgan.
Kalit so'zlar.
Rim statuti, harbiy jinoyatlar, xalqaro jinoiy sud, xalqaro gumanitar huquq,
universal yurisdiksiya, javobgarlik mexanizmlari, implementatsiya, komplementarlik prinsipi.
EVOLUTION OF THE ISSUE OF LEGAL RESPONSIBILITY FOR COMMITTING
MILITARY CRIMES WITHIN THE FRAMEWORK OF THE ROME STATUTE
Abstract.
This article analyzes the modern state of the mechanisms of international legal
responsibility for war crimes within the framework of the Rome Statute. The study examines
ways to improve the system of responsibility for war crimes, identifying problems and
opportunities in the practice of the International Criminal Court (ICRC) in the consideration of
military crimes. The article pays special attention to such important aspects as issues of
implementation of the principles of the XJS into national legislative systems, the principle of
universal jurisdiction and the obligations of states to cooperate.
Keywords.
Rome Statute, war crimes, International Criminal Court, International
Humanitarian Law, universal jurisdiction, mechanisms of responsibility, implementation,
principle of complementarity.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ВОПРОСА О МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВОЙ
ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЗА СОВЕРШЕНИЕ ВОЕННЫХ ПРЕСТУПЛЕНИЙ В
РАМКАХ РИМСКОГО СТАТУТА
Аннотация.
В данной статье будет проанализировано современное состояние
механизмов международно-правовой ответственности за военные преступления в
рамках Римского статута. Исследование исследует пути совершенствования системы
ответственности за военные преступления и выявляет проблемы и возможности в
практике международного уголовного суда (МУС) по рассмотрению военных
преступлений. В статье особое внимание уделяется таким важным аспектам, как
вопросы имплементации принципов XJS в национальные законодательные системы,
принцип всеобщей юрисдикции и обязательства государств сотрудничать.
Ключевые слова.
Римский статут, военные преступления, Международный
уголовный суд, международное гуманитарное право, универсальная юрисдикция,
механизмы ответственности, имплементация, принцип комплементарности.
KIRISH
Xalqaro huquq tizimida harbiy jinoyatlar uchun javobgarlik masalasi zamonaviy dunyoda
119
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
alohida dolzarblik kasb etmoqda. Dunyo bo'ylab davom etayotgan qurolli mojarolar, etnik va
mintaqaviy ziddiyatlar natijasida sodir etilayotgan harbiy jinoyatlar uchun javobgarlik
mexanizmlarini yanada takomillashtirish zaruriyati ortmoqda. Rim statuti (1998) va uning
asosida tashkil etilgan Xalqaro jinoiy sud (XJS) bu borada muhim yutuqlarga erishgan bo'lsa-da,
tizimda hali bir qator kamchiliklar va rivojlantirilishi lozim bo'lgan jihatlar mavjud [1].
Bugungi kunda harbiy jinoyatlar sodir etilgan holatlarda adolatni ta'minlash,
jabrlanuvchilarning huquqlarini himoya qilish va jinoyat sodir etganlarni jazosiz qolmasligini
ta'minlash muammosi global miqyosda dolzarb bo'lib qolmoqda. Rim statutining 8-moddasi
harbiy jinoyatlarning keng doirasini belgilaydi, lekin ularni ta'qib qilish uchun tashkiliy, huquqiy
va siyosiy to'siqlar mavjud [2]. Mazkur maqolaning maqsadi Rim statuti doirasida harbiy
jinoyatlar uchun xalqaro huquqiy javobgarlik masalasini takomillashtirish yo'llarini ko'rib
chiqish, muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan
iborat.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot maqolasida Rim statuti doirasida harbiy jinoyatlar uchun xalqaro huquqiy
javobgarlik masalasini takomillashtirishga oid ilmiy adabiyotlar va normativ-huquqiy
hujjatlarning qiyosiy-huquqiy tahlilidan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida xalqaro huquq va
xalqaro jinoiy huquq sohasidagi etakchi olimlarning ishlari, XJS amaliyotiga oid materiallar,
davlatlarning milliy qonunchiligi va xalqaro huquqiy hujjatlar o'rganildi.
Xalqaro huquq sohasidagi mutaxassis A.X. Saidov o'z tadqiqotlarida xalqaro jinoyat
huquqi va uning rivojlanish tendensiyalarini chuqur tahlil qilib, Rim statuti doirasida harbiy
jinoyatlarga javobgarlik masalasining O'zbekiston Respublikasi qonunchiligiga implementatsiya
qilish masalalarini yoritib bergan [3]. Uning fikricha, milliy qonunchilikka xalqaro jinoyat
huquqi normalarini imkoniyat darajasida implementatsiya qilish zarurati bor, xususan harbiy
jinoyatlar uchun javobgarlik masalasida.
Rossiyalik olim I.I. Lukashuk xalqaro jinoyat huquqi sohasidagi fundamental
tadqiqotlarida xalqaro jinoyatlarni ta'qib qilish jarayonidagi asosiy muammolarni ko'rsatib o'tgan
[4]. Uning fikricha, harbiy jinoyatchilikka qarshi kurashda Rim statuti doirasidagi kamchiliklar,
xususan, ayrim davlatlarning unga qo'shilmaganligi, sudning juridik kuchining chegaralanganligi
va milliy huquq tizimlarida implementatsiya muammolari mavjudligi aniqlangan.
Bassiouni (2013) o'z ishlarida Rim statutining harbiy jinoyatlarga oid qismini tahlil qilib,
harbiy jinoyatlar tushunchasining evolyutsiyasi va zamonaviy talqinini yoritib bergan [5]. Uning
tadqiqotlari harbiy jinoyatlar uchun javobgarlik masalasining tarixiy rivojlanishini va bugungi
kundagi dolzarb muammolarini tushunishga yordam beradi.
Kraska va Kress (2020) o'z tadqiqotlarida dron urushi va yangi harbiy texnologiyalar
doirasidagi harbiy jinoyatlar masalasini o'rganib, Rim statutining bu borada yetarli darajada
moslashuvchanligi mavjud emasligini ta'kidlashgan [6]. Ularning fikriga ko'ra, zamonaviy harbiy
texnologiyalar doirasida sodir etiladigan harbiy jinoyatlarga nisbatan huquqiy javobgarlik
masalalarini aniqlashtirish zarur.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijasida Rim statuti doirasida harbiy jinoyatlar uchun xalqaro huquqiy
javobgarlik masalasini takomillashtirishning bir necha muhim yo'nalishlari aniqlandi.
Birinchidan, Rim statutida harbiy jinoyatlar tushunchasining kengaytirilishi zarurati
mavjud. Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar, xususan, avtonom qurol tizimlari, kiber
urush qurollari va biologik qurollarning rivojlanishi natijasida yangi turdagi harbiy jinoyatlar
120
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
paydo bo'lmoqda. Bu esa Rim statutini to'ldirish va unga qo'shimchalar kiritish zaruratini keltirib
chiqarmoqda. Bu borada Olegov (2022) o'z tadqiqotida zamonaviy harbiy texnologiyalar
doirasidagi harbiy jinoyatlar masalasini o'rganib, Rim statutining 8-moddasiga kiber hujumlar,
avtonom qurollar tizimlaridan noqonuniy foydalanish kabi yangi tushunchalarni kiritish
zarurligini ta'kidlagan [7].
Ikkinchidan, komplementarlik prinsipini yanada takomillashtirish zaruriyati mavjud. Rim
statutining asosiy prinsiplaridan biri bo'lgan komplementarlik (to'ldiruvchilik) prinsipi XJSning
milliy huquq tizimlariga nisbatan ikkilamchi rolini belgilaydi. Biroq amaliyotda bu prinsiping
samarali ishlashi ko'plab to'sqinliklarga duch kelmoqda. Ayrim davlatlar o'z fuqarolarini xalqaro
jinoiy javobgarlikka tortilishdan himoya qilish maqsadida sun'iy sudlov jarayonlarini tashkil
etishmoqda. Bu esa haqiqiy adolat va javobgarlikning ta'minlanmasligiga olib kelmoqda. Bu
muammoni hal qilish uchun XJS komplementarlik prinsipi doirasida milliy sudlarning haqiqiy va
samarali ishlashini baholash uchun yanada aniqroq mezonlarni ishlab chiqishi zarur [8].
Uchinchidan, universal yurisdiksiya prinsipining kengaytirilishi zarurati mavjud.
Universal yurisdiksiya prinsipi har qanday davlatga o'z hududida jinoyat sodir etgan shaxsni,
qayerda sodir etganligidan qat'i nazar, ma'lum xalqaro jinoyatlar, jumladan, harbiy jinoyatlar
uchun jinoiy javobgarlikka tortish imkonini beradi. Amaliyotda esa universal yurisdiksiya
prinsipi ko'pincha siyosiy va diplomatik sabablarga ko'ra cheklanadi. Bu prinsipni kengaytirish
va milliy qonunchilikka implementatsiya qilish harbiy jinoyatlar uchun javobgarlik
mexanizmlarini takomillashtirishning muhim yo'nalishi hisoblanadi [9].
To'rtinchidan, davlatlarning hamkorlik qilish majburiyatlarini kuchaytirish zaruriyati
mavjud. Rim statutining 86-moddasi davlatlarning XJS bilan to'liq hamkorlik qilish
majburiyatini belgilaydi. Biroq amaliyotda ko'plab davlatlar bu majburiyatni bajarishda turli
bahonalarni ro'kach qilishmoqda. Bu esa XJSning samarali ishlashiga to'sqinlik qilmoqda. Bu
muammoni hal qilish uchun davlatlarning hamkorlik qilish majburiyatlarini yanada aniqlashtirish
va bu majburiyatlarni bajarmaslik uchun sanksiyalar tizimini ishlab chiqish zarur.
Beshinchidan,
jabrlanuvchilarning
huquqlarini
himoya
qilish
mexanizmlarini
takomillashtirish zarurati mavjud. Rim statuti va XJS jabrlanuvchilarning huquqlarini himoya
qilish borasida muhim yutuqlarga erishgan bo'lsa-da, bu sohadagi mexanizmlar hali yetarli
darajada samarali emas. Jabrlanuvchilarning odil sudlovga bo'lgan huquqini ta'minlash,
kompensatsiya olish imkoniyatlarini kengaytirish va psixologik yordam ko'rsatish tizimlarini
takomillashtirish zarur [10].
XULOSA
Rim statuti doirasida harbiy jinoyatlar uchun xalqaro huquqiy javobgarlik masalasini
takomillashtirish zamonaviy xalqaro huquq tizimining eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Bu borada Rim statutini zamonaviy xavf-xatarlar va jinoyatlarga moslash, komplementarlik
prinsipini takomillashtirish, universal yurisdiksiya prinsipini kengaytirish, davlatlarning
hamkorlik qilish majburiyatlarini kuchaytirish va jabrlanuvchilarning huquqlarini himoya qilish
mexanizmlarini takomillashtirish eng muhim yo'nalishlar hisoblanadi.
Harbiy jinoyatlar uchun xalqaro huquqiy javobgarlikni ta'minlash butun xalqaro
hamjamiyatning mas'uliyati hisoblanadi. Harbiy jinoyatlarga qarshi kurashda samarali xalqaro-
huquqiy mexanizmlarni yaratish nafaqat jabrlanuvchilar uchun adolatni ta'minlaydi, balki
kelajakdagi jinoyatlarning oldini olish uchun ham muhim ahamiyatga ega. Bu borada Rim statuti
doirasidagi mexanizmlarni takomillashtirish, milliy qonunchiliklarga to'liq implementatsiya
qilish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish harbiy jinoyatlar uchun jazosizlik davriga barham
121
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
berish yo'lidagi muhim qadamlar hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Rome Statute of the International Criminal Court, 1998. United Nations, Treaty Series,
vol. 2187, p. 3.
2.
Saidov, A.X. (2021). Xalqaro jinoyat huquqining rivojlanish tendensiyalari. Toshkent:
TDYUI.
3.
Lukashuk, I.I. (2019). Mejdunarodnoe pravo: Osobennaya chast. Moskva: Volters
Kluver.
4.
Bassiouni, M.C. (2013). Introduction to International Criminal Law. Leiden: Martinus
Nijhoff Publishers.
5.
Kraska, J., & Kress, C. (2020). Armed Conflict and the Law of War in the 21st Century.
Oxford: Oxford University Press.
6.
Olegov, M.V. (2022). Voyennыe prestupleniya v usloviyax novyx texnologiy
voorujennыx konfliktov. Moskva: Prospekt.
7.
Schabas, W.A. (2018). The International Criminal Court: A Commentary on the Rome
Statute. Oxford: Oxford University Press.
8.
Werle, G., & Jessberger, F. (2020). Principles of International Criminal Law. Oxford:
Oxford University Press.
9.
Naqvi, Y. (2021). Victims' Rights in International Criminal Proceedings. Cambridge:
Cambridge University Press.
10.
Jalolov, J.J. (2023). Harbiy jinoyatlar uchun javobgarlik masalalari: xalqaro va milliy
huquqiy jihatlari. Yurist axborotnomasi, 5(2), 45-58.
