2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
142
PIRLS XALQARO BAHOLASH DASTURINING AHAMIYATI
Mahmudova Sabina Amriddin qizi
GulDPI Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15368188
Annotatsiya.
Ushbu maqolada PIRLS xalqaro baholash dasturining mazmuni, asosiy
maqsadlari va ta’lim tizimidagi o‘rni yoritilgan. Maqolada o‘quvchilarning o‘qish
savodxonligini baholash orqali ta’lim sifatini aniqlash va uni takomillashtirishga qaratilgan
imkoniyatlar tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekistonning ushbu dasturda ishtiroki va
Prezidentning ta’limga oid fikrlari asosida mavzuning dolzarbligi ochib berilgan.
Kalit so'zlar:
PIRLS xalqaro baholash dasturi, tushunish darajasi, tushunish
ko'nikmasi, o'qituvchi, o'quvchi, o'qish strategiyalari, PIRLS formatidagi topshiriqlar.
Аннотация.
В данной статье раскрывается содержание, цели и значение
международной программы оценки PIRLS в системе образования. Рассматриваются
возможности повышения качества образования через оценку грамотности чтения
школьников. Особое внимание уделено участию Узбекистана в данной программе, а
также актуальности темы на основе взглядов Президента на образование.
Ключевые слова:
международная программа оценки PIRLS, уровень понимания,
навыки понимания, учитель, ученик, стратегии чтения, задания в формате PIRLS.
Abstract.
This article highlights the content, main objectives, and significance of the
PIRLS international assessment program within the education system. It analyzes how
reading literacy assessment helps improve education quality. The paper also discusses
Uzbekistan’s participation in PIRLS and emphasizes the relevance of the topic through the
President's views on education.
Keywords:
PIRLS international assessment program, comprehension level,
comprehension skills, teacher, student, reading strategies, PIRLS-format tasks.
Kirish.
Bugungi kunda ilm-fan va zamonaviy texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bir
davrda har bir davlatning taraqqiyoti, avvalo, uning ta’lim tizimi sifatiga bog‘liq.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor qaratib,
quyidagicha ta’kidlaydi: “Yangi O‘zbekistonni barpo etish – avvalo, bilimli va intellektual
salohiyatga ega yosh avlodni tarbiyalash orqali amalga oshiriladi.” Ushbu fikr ta’lim sifatini
oshirish, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini xalqaro mezonlar asosida baholash
zaruratini yanada kuchaytiradi.Aynan shunday xalqaro baholash tizimlaridan biri – bu PIRLS
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
143
(Progress in International Reading Literacy Study) dasturidir. Ushbu dastur orqali
o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi, matnni tushunish va tahlil qilish qobiliyati aniqlanadi.
Bu esa o‘z navbatida ta’lim tizimining kuchli va zaif tomonlarini aniqlab, ularni
takomillashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. PIRLS dasturi nafaqat o‘quvchilarning
savodxonlik darajasini aniqlash, balki ta’lim sifatini oshirishga doir davlat siyosatini
shakllantirishga ham asos bo‘ladi. O‘zbekistonning ushbu dasturda ishtirok etishi xalqaro
maydonda raqobatbardosh bilimli avlodni tarbiyalashga bo‘lgan qat’iy intilishning yaqqol
dalilidir.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Ushbu dasturning ko'p yillar davomida
muvaffaqiyatli faoliyat olib borayotganiga 2021-yilda 20 yil to'ladi. Progress in International
Reading and Literacy Study (PIRLS) – boshlang'ich 4-sinf o'quvchilarining matnni o'qish va
tushunish darajasini baholash uchun; Boshqacha qilib aytganda, boshlang'ich sinf
o'quvchilarining o'qib tushunish ko'nikmalarini qay darajada rivojlanganligi haqidagi
ma'lumotlarni xalqaro miqyosda taqqoslash imkonini beradigan, o'qish va o'qitishni
yaxshilash uchun ta'lim sohasidagi davlat siyosatiga oid ma'lumotlarni taqdim etadigan yirik
xalqaro baholash dasturidir.
Samariddin Qorayev va Sarvinoz Allayorovalarning fikriga ko'ra, PIRLS, yosh
o'quvchilar tomonidan maktabda va maktabdan tashqarida ta'lim olishning katta qismini
tashkil etuvchi, ya'ni badiiy tajriba orttirish, ma'lumot olish va undan foydalanish
ko'nikmalarini baholash kabi ikkita keng qamrovli maqsadlarni ifodalaydi. Yana shuni aytish
mumkinki, ushbu dastur zamon bilan hamnafas qadam tashlaydi hamda o'zining baholash
mezonlarini zamonaviy talablarga muvofiq ravishda takomillashtirib boradi. Bunga misol
sifatida, 2021-yilda o'tkazilgan tadqiqotda o'quvchilarga birinchi marta raqamli formatdagi
topshiriqlarni taqdim etganini aytish o'rinlidir. Raqamli formatga o'tish bilan birga, internet
muhitida boshqariladigan ePIRLS onlayn o'qishni kompyuterda baholash kabi o'zgarishlar
ham ko'zda tutilgan.[3-445]
Tadqiqot metodologiyasi.
2021-yilda PIRLS xalqaro baholash dasturi bo’yicha
o’tkazilgan tadqiqotda dunyoning 60 ga yaqin davlati qatnashdi. PIRLS tadqiqoti butun dunyo
bo’ylab 4-sinf o’quvchilarining o’qish savodxonligi bo’yicha qiyosiy tahlil o’tkazadi. PIRLS-
2021 tadqiqotiga mamlakatimizdan 180 ta maktabdan 6000ga yaqin o’quvchilar va ularning
ota-onalari, maktab direktorlari va sinf rahbarlari qatnashishdi. Tadqiqot doirasida 4-sinf
o’quvchilarining matnni o’qish, tushunish, xulosalar chiqarish, matnlardagi g’oyalar va
fikrlarni o’zaro bog’lash darajalarini aniqlashga qaratilgan topshiriqlarni bajarish bilan
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
144
birgalikda o’quv jarayonidagi muhitni aniqlashga qaratilgan so’rovnomalarda qatnashish ham
talab etiladi. Shuningdek, ota-onalar ta’lim sifatiga ta’sir etuvchi omillar, o’quvchining
uyidagi muhit va ta’lim muassasasi bilan munosabatlariga oid so’rovnomada qatnashdilar.
Tadqiqotda qatnashuvchi maktablar va o’quvchilar ta’lim sohasidagi yutuqlarni baholash
xalqaro assotsiatsiyasi bilan hamkorlikda tasodifiylik tamoyiliga asoslanib tanlab olingan.
Ushbu tanlovda ta’lim tili, o’quvchilarning soniga ko’ra katta-kichiklik mezonlari ham
inobatga olingan.PIRLS-2021 xalqaro tadqiqotida o’zbekistonlik o’quvchilar 437 ball
to’plashdi.
PIRLS o'qish savodxonligini baholovchi dastur. O'qish savodxonligi esa, tushunish va
shaxs tomonidan qadrlanadigan va/yoki jamiyat tomonidan talab etiladigan barcha yozma til
shakllaridan foydalana olish qobiliyatidir. O‘quvchi turli shakldagi matnlardan mazmun hosil
qiladi. Ular o‘rganish, maktab va kundalik hayotda o‘zlari kabi boshqa o‘quvchilar jamoasiga
qo‘shilish va vaqtini samarali o‘tkazish uchun o‘qiydilar[1]
Tahlil va natijalar.
PIRLS o‘quvchilar o‘qish savodxonligining uch jihatiga
qaratilgan:
— O‘qish maqsadlari;
—Tushunish jarayonlari;
—O‘qish va munosabat.
Tushunish jarayonining to‘rt turi PIRLSda baholanadi:
1) Aniq bayon qilingan ma’lumotlarga e’tibor qaratish;
2) To‘g‘ri xulosalar qilish;
3) G‘oyalar va ma’lumotlarni sharhlash va birlashtirish;
4) Tarkib, til va matn elementlarini o‘rganish va baholash.[2-30]
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS baholashiga tayyorlash ko‘p bosqichli va
tizimli yondashuvni talab etadi.
1. O‘qishga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish. O‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ijobiy
munosabati — PIRLS natijalari uchun muhim omillardandir. Buning uchun sinfda o‘quv
burchaklari, kichik kutubxonalar tashkil etilishi, o‘qish mashg‘ulotlari esa qiziqarli va
interaktiv shaklda o‘tkazilishi kerak.
2. O‘qish strategiyalarini o‘rgatish. Matndan asosiy g‘oya va tafsilotlarni ajratish,
tushunmagan so‘zlarni aniqlash, matnga nisbatan munosabat bildirish kabi ko‘nikmalar
o‘quvchilarda bosqichma-bosqich shakllantiriladi. Bu orqali ular nafaqat o‘qishni, balki
fikrlab o‘qishni o‘rganadilar.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
145
3. PIRLS formatidagi topshiriqlar bilan ishlash. O‘quvchilarni PIRLS formatidagi test
topshiriqlari bilan tanishtirish, savol tuzilishini tushuntirish va javob variantlarini to‘g‘ri tahlil
qilishni o‘rgatish zarur. Variantli, erkin javobli hamda matn asosida taxmin qilish talab
qilinadigan savollar bilan mashq qilish foydali bo‘ladi.
Xulosa va takliflar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro baholash
dasturiga tayyorlash – bu nafaqat ularning matnni tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish, balki o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish, tanqidiy fikrlashni shakllantirish, va
zamonaviy o‘qitish metodlariga asoslangan ta’lim muhitini yaratishni ham nazarda tutadi.
Mazkur tayyorgarlik jarayonida o‘qituvchilarning malakasini oshirish, metodik
qo‘llanmalarni takomillashtirish hamda oilaviy va ijtimoiy muhit bilan hamkorlik qilish
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, o‘quvchilarga ko‘proq mustaqil fikrlash, savol
berish va javob topishga yo‘naltirilgan topshiriqlar berish ularning xalqaro baholash
mezonlariga tayyorligini oshiradi. Demak, PIRLSga tayyorlov bu ta’lim sifatini xalqaro
darajada baholash imkonini beruvchi va milliy ta’lim tizimini yanada yuksaltiruvchi muhim
bosqichdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ina V.S. Mullis va Michael O. Martin. PIRLS-2021 bahоlash qamrov doirasi.
Toshkent- 2021.
2.
2.Kintsch, W. (2012). Psychological models of reading comprehension and their
implications for assessment. In J.P. Sabatini, E.R. Albro, & T. O’Reilly (Eds.),
Measuring up: Advances in how to assess reading ability (pp. 21–37).
3.
Samariddin Qorayev, Sarvinoz Allayorova " Bo'lajak boshlang'ich sinf o'qituvchilarini
pirls xalqaro baholash dasturiga tayyorlash ". Maqola// Academic Research in
educational science 2021.[ 443-448]
