ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
288
AKSIYADORLIK TIJORAT BANKLARDA RISKLARNI SAMARALI BOSHQARISH
VA KAMAYTIRISH YO‘LLARINI ISHLAB CHIQISH
Jo‘rayev Sardor Jaloliddinovich
O‘zbekistan Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va Tadbirkorlik Oliy maktabi
magistiri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15367320
Annotatsiya. Ushbu maqolada aksiyadorlik tijorat banklarida uchrashi mumkin bo‘lgan
asosiy moliyaviy va nomoliyaviy risk turlari tizimli ravishda tahlil qilinadi. Jumladan, kredit
riski, likvidlik riski, bozor riski, operatsion va huquqiy risklar hamda ularning bank faoliyati
samaradorligiga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri chuqur o‘rganiladi. Shu bilan birga, maqolada
risklarni aniqlash, ularni to‘g‘ri baholash va samarali boshqarish mexanizmlarining nazariy
asoslari hamda xalqaro tajribalari yoritib berilgan. Ayniqsa, Basel II va Basel III xalqaro
me’yorlari asosida risklarni boshqarish tizimining modernizatsiya qilinishi, zamonaviy raqamli
texnologiyalar yordamida risklarni monitoring qilish imkoniyatlari keng yoritilgan. Shuningdek,
maqolada O‘zbekiston tijorat banklari amaliyoti asosida mavjud muammolar, ichki nazorat va
audit tizimlarining samaradorlik darajasi, risk menejment siyosatining zaif jihatlari tahlil
qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq amaliy taklif va tavsiyalar berilgan. Ushbu maqola
bank sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar, ilmiy tadqiqotchilar va moliyaviy
barqarorlikni oshirishga qaratilgan islohotlarga qiziquvchi tomonlar uchun foydali bo‘lishi
mumkin.
Kalit so‘zlar: Risk, risklarni boshqarish, tijorat banki, kredit riski, likvidlik riski, bozor
riski, operatsion risk, huquqiy risk, Basel standartlari, moliyaviy barqarorlik, ichki nazorat
tizimi, audit, bank kapitali, risk menejment siyosati, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari,
avtomatlashtirilgan monitoring, bank xavfsizligi, tavakkalchilikni diversifikatsiyalash.
DEVELOPING WAYS TO EFFECTIVELY MANAGE AND REDUCE RISKS IN
JOINT-STOCK COMMERCIAL BANKS
Abstract. This article systematically analyzes the main types of financial and non-
financial risks that may occur in joint-stock commercial banks. In particular, credit risk, liquidity
risk, market risk, operational and legal risks and their negative impact on the efficiency of
banking activities are studied in depth. At the same time, the article covers the theoretical
foundations and international experience of mechanisms for identifying risks, their correct
assessment and effective management. In particular, the modernization of the risk management
system based on the international standards of Basel II and Basel III, the possibilities of
monitoring risks using modern digital technologies are widely covered. Also, the article analyzes
the existing problems, the level of effectiveness of internal control and audit systems, and the
weaknesses of risk management policies based on the practice of commercial banks of
Uzbekistan, and provides specific practical proposals and recommendations for their
elimination. This article may be useful for specialists working in the banking sector, researchers,
and parties interested in reforms aimed at increasing financial stability.
Keywords: Risk, risk management, commercial bank, credit risk, liquidity risk, market
risk, operational risk, legal risk, Basel standards, financial stability, internal control system,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
289
audit, bank capital, risk management policy, international financial reporting standards,
automated monitoring, bank security, risk diversification.
Kirish
Bugungi kunda jahon moliya bozorlarida yuz berayotgan beqarorliklar, geosiyosiy
tangliklar, raqamli transformatsiya va mijozlar talablarining o‘zgaruvchanligi bank tizimiga ta’sir
ko‘rsatayotgan asosiy omillardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, aksiyadorlik shaklidagi tijorat
banklarida bu omillar risk darajasining ortishiga olib kelmoqda. Banklarning asosiy faoliyati
moliyaviy vositachilikdan iborat bo‘lganligi sababli, ular iqtisodiy tizimda mavjud bo‘lgan turli
xavflarga bevosita ta’sirchan hisoblanadi. Aynan shu jihatdan kelib chiqib, bank risklarini
aniqlash, ularni baholash va samarali boshqarish bugungi bank tizimi barqarorligi va
ishonchliligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Risk – bu ehtimollik asosida zarar ko‘rish xavfini bildiruvchi moliyaviy va operatsion
hodisa bo‘lib, u bank faoliyatining barcha yo‘nalishlariga taalluqlidir. Tijorat banklarida risklar
doimiy kuzatuv va boshqaruvni talab qiladigan kompleks holatdir. Kredit riskidan tortib bozor,
operatsion, likvidlik, strategik, huquqiy va boshqa turdagi risklar – bularning barchasi bank
faoliyati natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, aksiyadorlik shaklidagi banklar uchun bu
muhimdir, chunki ular nafaqat yirik moliyaviy operatsiyalarni amalga oshiradi, balki
omonatchilar, investorlar, jamiyat va davlat oldida ham yuqori mas’uliyatni o‘z zimmasiga
olgan.
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, risklarni boshqarishda xalqaro me’yor va
standartlarga, xususan, Basel II va Basel III talablariga asoslangan tizimli yondashuv banklar
moliyaviy barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu boisdan O‘zbekistonda faoliyat
yuritayotgan tijorat banklari, xususan, aksiyadorlik banklarida risk menejmentining ilg‘or
mexanizmlarini joriy etish, ularni milliy qonunchilik va iqtisodiy realiyalar bilan
uyg‘unlashtirish masalasi dolzarb sanaladi.
Maqolaning asosiy maqsadi – aksiyadorlik tijorat banklarida uchraydigan risk turlarini
o‘rganish, ularning bank faoliyatiga ta’sirini aniqlash, zamonaviy yondashuvlar asosida risklarni
boshqarish va kamaytirish yo‘llarini taklif etishdan iboratdir. Mazkur ilmiy tadqiqotda nafaqat
nazariy konsepsiyalar, balki O‘zbekiston tijorat banklari misolida amaliy tahlillar va tavsiyalar
ham keltirib o‘tiladi.
Metodologiya:
Mazkur ilmiy maqolani tayyorlash jarayonida kompleks yondashuv
asosida nazariy va amaliy tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi –
aksiyadorlik tijorat banklarida uchraydigan turli risk turlarini aniqlash, ularning bank faoliyatiga
ko‘rsatadigan ta’sirini baholash hamda ularni boshqarish va kamaytirish bo‘yicha amaliy
takliflarni ishlab chiqishdan iborat bo‘lganligi sababli, tadqiqotda bir nechta metodologik asoslar
uyg‘un holda qo‘llanildi.
Birinchidan, taqqoslash va tahlil qilish usuli asosida O‘zbekiston tijorat banklarida va
xorijiy mamlakatlar tajribasida mavjud risk menejment tizimlari o‘rganildi. Bu orqali har bir
tizimning kuchli va zaif tomonlari aniqlanib, ularning milliy bank amaliyotiga moslashtirilgan
shakllarini taklif qilish imkoniyati yaratildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
290
Ikkinchidan, induktiv va deduktiv yondashuvlar asosida umumiy nazariy qarashlardan
aniq amaliy muammolar chiqarildi va teskari tartibda – mavjud muammolar asosida
umumlashtirilgan takliflar ishlab chiqildi. Ushbu yondashuv, xususan, risk turlarining tasnifi,
ularning bank daromadlariga va moliyaviy barqarorlikka ta’sirini aniqlashda muhim ahamiyat
kasb etdi.
Uchinchidan, empirik tahlil metodi orqali O‘zbekiston tijorat banklarida faoliyat
yuritayotgan ayrim banklar – masalan, “Agrobank”, “O‘zmilliybank” va “Kapitalbank” kabi
aksiyadorlik banklarining yillik hisobotlari, moliyaviy ko‘rsatkichlari, kredit portfeli sifati,
likvidlik darajasi va kapital yetarliligi kabi mezonlar asosida chuqur o‘rganildi. Bu ma’lumotlar
asosida real holatga baho berildi.
Shuningdek, maqolada statistik tahlil metodlari yordamida kredit riski, likvidlik
ko‘rsatkichi va bank foydalilik darajasining o‘zaro bog‘liqligi ko‘rib chiqildi.
Bu borada Markaziy bank, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi
tashkilotlarning rasmiy ma’lumotlari tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida qo‘llanilgan asosiy metodlardan yana biri – ekspert baholash usuli
bo‘lib, bank sektorida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar fikrlariga asoslangan holda risklarni
boshqarishning amaliy muammolari va ularning yechim yo‘llari o‘rganildi.
Yakunda, maqolada nazariy model, milliy tajriba va xalqaro standartlar asosida risklarni
samarali boshqarish konsepsiyasi ishlab chiqildi. Bu metodologik yondashuv maqolaning ilmiy
asoslanganligini, amaliy ahamiyatini va qo‘llaniluvchanligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Bank risklarini boshqarish sohasida olib borilgan
ilmiy tadqiqotlar soni yildan-yilga ortib bormoqda. Bu holat global moliyaviy inqirozlar,
regulyatorlar tomonidan riskka asoslangan yondashuvlarning kuchaytirilishi, shuningdek, bank
faoliyatining tobora murakkablashuvi bilan izohlanadi. Ushbu bobda tijorat banklarida risk
menejment bo‘yicha olib borilgan nazariy va amaliy tadqiqotlar, xalqaro standartlar hamda
O‘zbekiston amaliyotiga oid asosiy manbalar tahlil qilinadi.
Avvalo, bank risklari nazariy jihatdan Frederik S. Mishkin, Anthony Saunders kabi
olimlarning asarlarida chuqur yoritilgan. Mishkinning
“The Economics of Money, Banking and
Financial Markets”
asarida bank risklarining iqtisodiy mohiyati, ularning moliyaviy bozorlar
bilan o‘zaro aloqadorligi tizimli bayon etiladi. U, ayniqsa, foiz stavkalari va bozor risklarining
bank aktivlari qiymatiga ta’sirini tahlil qiladi.
Xalqaro me'yorlar nuqtai nazaridan Basel II va Basel III standartlari bank kapitalining
yetarliligi, likvidlikni boshqarish va risklarga qarshi rezervlar shakllantirish bo‘yicha eng muhim
normativ asoslarni belgilab bergan. Basel standartlari bo‘yicha chop etilgan BIS (Bank for
International Settlements) hisobotlari va tavsiyalari bugungi kunda ko‘plab davlatlar, jumladan,
O‘zbekiston bank tizimi tomonidan ham tatbiq etilmoqda.
O‘zbekiston mualliflarining asarlarida ham risk menejment masalalariga e’tibor
ortmoqda. Jumladan, T. Yo‘ldoshev, I. Aminov, K. Karimovlarning “Bank ishi”, “Risklarni
boshqarish”, “Moliyaviy menejment” kabi darsliklarida tijorat banklari faoliyatida risklarni
aniqlash va ularni kamaytirishning klassik va zamonaviy yondashuvlari yoritilgan. Bu
adabiyotlar bank amaliyotida qo‘llaniladigan uslubiy yondashuvlarni tushunish uchun zarur
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
291
Bundan tashqari, Markaziy bank va O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya
vazirligi tomonidan e’lon qilinadigan statistik sharhlar, moliyaviy barqarorlik bo‘yicha
hisobotlar, qonunchilikdagi o‘zgarishlar va regulyator siyosatiga doir ma’lumotlar ham risklarni
boshqarish mexanizmlarining rivojlanishida muhim axborot manbai hisoblanadi.
So‘nggi yillarda Deloitte, PwC, EY kabi xalqaro konsalting kompaniyalari tomonidan
chop etilgan “Global Risk Management Survey” va “Banking Risk Intelligence Reports” nomli
sharhlar banklar uchun risklarni diversifikatsiyalash, avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini
joriy etish va raqamli texnologiyalardan foydalangan holda xavflarni boshqarish masalalarida
muhim amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Tahlil va natijalar
Zamonaviy bank tizimida risklarni boshqarish — bu faqat moliyaviy yo‘qotishlarni oldini
olish chorasi emas, balki bank faoliyatining asosiy strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, aksiyadorlik tijorat banklarida bu masala yanada dolzarb bo‘lib, investorlar,
aktsiyadorlar, regulyatorlar va mijozlar oldidagi ishonch va mas’uliyat darajasini belgilab beradi.
1-jadval
Aksiyadorlik tijorat banklarda risklarni boshqarish jadvali
Risk turi
Sabablari
Boshqarish yo‘llari
Kredit riski
To‘lovga layoqatsiz mijozlar, noto‘g‘ri
baholangan kreditlar
Kredit reytingi, kafolatlar, monitoring
tizimi
Likvidlik
riski
Aktiv va majburiyatlar
muvofiqlashuvining buzilishi
Likvid aktivlar rezervi, aktivlarni
diversifikatsiya qilish
Operatsion
riski
Xodimlar xatolari, tizim nosozliklari,
firibgarlik
Ichki nazorat, audit,
avtomatlashtirilgan tizimlar
Bozor riski
Foiz stavkalari, valyuta kurslari
o‘zgarishi
Hedj qilish, limit belgilash, stress-
testlar
Huquqiy
riski
Noto‘g‘ri tuzilgan shartnomalar,
qonunchilikdagi o‘zgarishlar
Yuridik ekspertiza, shartnomalarni
standartlashtirish
Manba: Mualif ishlanmasi
O‘zbekiston bank sektorining amaliy tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, oxirgi yillarda risk
menejment tizimida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Xususan, Markaziy bank tomonidan
Basel III talablariga mos normativlar joriy qilinishi, banklarda ichki audit va nazorat
tizimlarining mustahkamlanishi, kredit portfellarining sifatini oshirishga yo‘naltirilgan islohotlar
shular jumlasidandir. Biroq mavjud tizim hali ham to‘laqonli ishlamayotgani va ayrim
kamchiliklarga ega ekani tahlillar orqali aniqlanmoqda.
Birinchidan, kredit riski hali ham tijorat banklari uchun eng muhim xavf omili bo‘lib
qolmoqda. Masalan, ba’zi yirik banklarning kredit portfeli tarkibida past baholangan qarzlar
ulushi 10–15% atrofida bo‘lib, bu kredit siyosatida risklar yetarlicha baholanmasligini
ko‘rsatadi. Ayni vaqtda kafolatlar sifatsizligi, to‘lov intizomining pastligi va mijozlarning
moliyaviy ahvolini noto‘g‘ri tahlil qilish holatlari ham mavjud.
2-jadval
Tijorat banklarida risk ko‘rsatkichlari (2019–2023 yillar)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
292
Yil
Kredit riski (%)
Likvidlik
darajasi (%)
Operatsion
xatoliklar soni
(mingta)
Kapital
yetarlilik
koeffitsienti
(%)
2019
6,5
34,0
2,1
13,0
2020
7,1
36,2
2,5
13,5
2021
8,3
33,8
2,3
13,8
2022
7,9
32,5
2,0
14,1
2023
7,2
34,7
1,8
14,5
Manba:Mualif ishlanmasi
Ikkinchidan, likvidlik riski bo‘yicha ham tahlillar ko‘rsatmoqdaki, ayrim aksiyadorlik
banklar qisqa muddatli majburiyatlarni bajarishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bu holat
likvid aktivlar ulushining kamayishi, investitsion aktivlarning ortib borishi va depozitlarning
qisqa muddatliligi bilan izohlanadi.
Uchinchidan, operatsion risk tahlili shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab banklarda
avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari yetarlicha joriy etilmagan, bu esa inson omiliga bog‘liq
xatoliklar, ichki firibgarlik va texnik nosozliklar xavfini oshirmoqda. Xususan, bank
xodimlarining noto‘g‘ri amaliyotlari yoki hujjat aylanishidagi bo‘shliqlar ko‘plab muammolarga
sabab bo‘lmoqda.
Tahlillar asosida yana bir muhim holat aniqlanganki, banklarda risk menejment bo‘limlari
mavjud bo‘lsa-da, ularning ko‘plari hali ham real mustaqillikka ega emas. Bu holat esa qaror
qabul qilishda risklarning inobatga olinmasligiga va risk siyosatining formallikka aylanishiga
olib keladi. Xodimlarning malakasi, ichki siyosatdagi tizimsizlik va ma’lumotlar bazasining
zaifligi ushbu bo‘limlarning salohiyatini pasaytirmoqda.
Biroq, tahlil natijalari bank sektorida ijobiy o‘zgarishlar mavjudligini ham ko‘rsatadi.
Jumladan, ba’zi yirik tijorat banklarida raqamli texnologiyalar asosida kredit reyting tizimi, xavf
monitoringi, real vaqt rejimidagi tahlil platformalari joriy qilinmoqda. Bu esa risklarni oldindan
aniqlash va tezkor choralar ko‘rishga zamin yaratmoqda.
Shuningdek,
xalqaro
tajriba
asosida
shuni
ta’kidlash
kerakki,
risklarni
diversifikatsiyalash, portfelni segmentlarga ajratish, kredit bo‘yicha mijozlarni sinflashtirish,
stress-testlar o‘tkazish kabi usullar samarali natijalar berayotganini amaliy misollar
tasdiqlamoqda. O‘zbekiston bank tizimida bu kabi amaliyotlarni kengaytirish orqali banklarning
barqarorlik darajasi yanada oshirilishi mumkin.
Umuman olganda, tahlil shuni ko‘rsatadiki, aksiyadorlik tijorat banklarida risklarni
samarali boshqarish tizimini takomillashtirish uchun bir necha yo‘nalishda ish olib borilishi
zarur. Bular — boshqaruvning strategik darajasida riskga asoslangan yondashuvni joriy etish,
bank xodimlarini zamonaviy risk menejment vositalariga o‘rgatish, texnologik infratuzilmani
kuchaytirish va regulyator bilan o‘zaro hamkorlikni mustahkamlashdan iborat.
Muhokama
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston aksiyadorlik tijorat banklarida risklarni
boshqarish sohasida ayrim yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, tizimda hal etilishi zarur bo‘lgan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
293
muammolar mavjudligini inkor etib bo‘lmaydi. Muhokama jarayonida aynan shu masalalarga
chuqur e’tibor qaratiladi.
Avvalo, risklarni boshqarish faqatgina alohida bir bo‘limning vazifasi emas, balki butun
bank faoliyatining integral qismi bo‘lishi kerak. Amaliyotda esa bu yondashuv hali to‘liq
shakllanmagan. Ko‘pchilik tijorat banklarida risk menejment siyosati mavjud bo‘lsa-da, u asosan
formallik darajasida qolmoqda. Buning asosiy sabablari qatoriga xodimlarning yetarli malakaga
ega emasligi, ichki axborot tizimlarining samarasizligi va yuqori menejmentning riskka befarq
qarashi kiradi.
Muhokama jarayonida, shuningdek, xalqaro tajriba bilan solishtirganda, O‘zbekiston
banklarida risklar bo‘yicha chuqur prognoz va stress-test tizimlari to‘liq joriy qilinmaganligi
aniqlanadi. Masalan, rivojlangan mamlakatlar banklarida har chorakda bozor sharoitlariga
nisbatan stress-sinovlar o‘tkaziladi. Bu esa moliyaviy beqarorlik holatida bankning qanday javob
qaytarishini baholash imkonini beradi. O‘zbekiston banklarida esa bu tajriba hali keng
ommalashmagan.
Yana bir muhim jihat – bu raqamli transformatsiya va texnologiyalarning roli. So‘nggi
yillarda banklar moliyaviy texnologiyalarni faol joriy qilmoqda. Biroq risk menejmentga oid
axborotlar to‘plami ko‘p hollarda yagona ma’lumotlar bazasiga birlashtirilmagan. Bu esa qaror
qabul qilishda tafovut va kechikishlarga olib keladi. Raqamli risklarni (kiberxavfsizlik, texnik
xatoliklar) e’tiborga olish esa hali past darajada.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, risklarni boshqarish tizimini kuchaytirish uchun bir
nechta prinsipial yondashuvlar zarur:
➢
Riskka asoslangan qaror qabul qilish tizimini joriy etish. Har bir moliyaviy operatsiya
yoki kredit ajratishdan oldin risk bahosi ishlab chiqilishi shart.
➢
Xodimlar malakasini oshirish. Risklar bilan ishlovchi mutaxassislar xalqaro sertifikatlar
(FRM, PRM) asosida tayyorlanishi kerak.
➢
Ichki audit va monitoringni avtomatlashtirish. Bankda real vaqt rejimida xatarlar haqida
signal beradigan tizimlar joriy qilinishi kerak.
➢
Regulyator bilan faol hamkorlik. Markaziy bank tomonidan banklar uchun yagona risklar
reyestri va baholash metodologiyasi ishlab chiqilishi lozim.
Muhokama natijasida, shuningdek, shuni ta’kidlash lozimki, risklarni kamaytirish
bo‘yicha faqat texnik va ichki yondashuvlar emas, balki bank madaniyatini shakllantirish ham
muhimdir. Riskka ongli munosabat – bu nafaqat iqtisodiy zarurat, balki bankning strategik omon
qolish vositasidir.
Umuman olganda, risklarni samarali boshqarish tizimi faqat texnik choralar emas, balki
bankda faoliyat yuritayotgan barcha bo‘g‘inlarning ongli va izchil harakatlariga asoslangan
tizimli jarayondir. Aksiyadorlik banklar ushbu tamoyillar asosida ishlasa, ularning moliyaviy
barqarorligi, ishonchliligi va xalqaro raqobatbardoshligi ancha oshadi.
Xulosa
Zamonaviy bank tizimining barqarorligi va ishonchliligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri risklarni
aniqlash, baholash va ularni samarali boshqarishga bog‘liq. Aksiyadorlik tijorat banklari faoliyati
esa o‘z mohiyatiga ko‘ra yuqori darajadagi tavakkalchilik bilan uzviy bog‘langan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
294
Ushbu maqolada olib borilgan tahlillar, nazariy asoslar va amaliy misollar asosida
quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Birinchidan, tijorat banklarining kredit, likvidlik, operatsion, bozor va huquqiy risklari
ularning moliyaviy barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, kredit riski eng keng
tarqalgan va bank aktivlarining sifatiga bevosita ta’sir qiluvchi muhim xavf omili bo‘lib
qolmoqda.
Ikkinchidan, ko‘pchilik banklarda risklarni boshqarish bo‘yicha siyosatlar mavjud bo‘lsa-
da, ular ko‘pincha formallik darajasida amalga oshirilmoqda. Risk menejment tizimi bank ichki
tuzilmasining ajralmas qismiga aylanishi lozim, bu esa strategik boshqaruvda riskka asoslangan
yondashuvni talab qiladi.
Uchinchidan, xalqaro tajribaga asoslanib shuni aytish mumkinki, Basel standartlarini
chuqurroq joriy etish, stress-testlar, kapital yetarlilikka oid ko‘rsatkichlarni muntazam baholab
borish, kredit portfellarni segmentlarga ajratish va raqamli monitoring tizimlarini joriy qilish
orqali risklar samarali boshqarilishi mumkin.
To‘rtinchidan, O‘zbekiston tijorat banklari uchun ustuvor yo‘nalish — bu raqamli risk
menejment tizimlarini yaratish, bank xodimlarini riskga oid zamonaviy bilimlar bilan ta’minlash
va ichki nazorat tizimlarini avtomatlashtirishdan iborat bo‘lishi lozim.
Beshinchidan, risklarni boshqarish jarayoni faqat texnik masala emas, balki bank
madaniyati va boshqaruv falsafasining bir qismidir. Risklarga nisbatan ongli, tizimli va proaktiv
yondashuv banklar uchun raqobatbardoshlik va barqarorlikning kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
Shu asosda maqolada ilgari surilgan nazariy va amaliy tavsiyalar O‘zbekiston bank
tizimida risklarni samarali boshqarish tizimini rivojlantirishga hissa qo‘shadi, deb hisoblaymiz.
Bu nafaqat banklar, balki butun moliyaviy tizim barqarorligi uchun muhim poydevor sanaladi.
REFERENCES
1.
Basel Committee on Banking Supervision (2011)
Basel III: A global regulatory framework
for more resilient banks and banking systems
. Bank for International Settlements.
2.
Mishkin, F.S. (2016)
The Economics of Money, Banking and Financial Markets
. 11th edn.
Pearson Education.
3.
Saunders, A. and Allen, L. (2020)
Credit Risk Management In and Out of the Financial
Crisis: New Approaches to Value at Risk and Other Paradigms
. 3rd edn. Wiley Finance.
4.
Karimov, K. (2021)
Risklarni boshqarish
. Toshkent: TMI nashriyoti.
5.
Yo‘ldoshev, T. va Aminov, I. (2022)
Bank ishi
. Toshkent: “Moliya” nashriyoti.
6.
International Monetary Fund (2023)
Global Financial Stability Report
. IMF Publications.
7.
Deloitte (2022)
Global Risk Management Survey, 12th Edition
. Available at:
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024)
Tijorat banklari moliyaviy barqarorligi
to‘g‘risida hisobot
. Toshkent: CBU.
9.
World Bank (2023)
Enhancing Financial Stability through Risk-Based Supervision in
Emerging Markets
. Washington, D.C.: World Bank Group.
10.
PwC (2022)
Risk in Review: Managing Risk from the Inside Out
. PricewaterhouseCoopers
LLP.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
295
11.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (2020) “Bank tizimini isloh qilish
strategiyasi to‘g‘risida”. PQ–5992-son, 12-mart.
12.
EY (2021)
Global Banking Outlook 2021: Strengthening Resilience
. Ernst & Young Global
Ltd.
13.
Karimova, M. (2020) “Tijorat banklarida kredit risklarini baholash usullari”,
Iqtisodiyot va
moliya
jurnali, 5(3), b. 78–84.
14.
CBU (2023)
Bank tizimining asosiy ko‘rsatkichlari
. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki statistik byulleteni, 1-chorak.
15.
KPMG (2022)
Banking Risk and Regulation Review
. KPMG Global Publications.
