ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
411
SHAROF RASHIDOV ASARLARIDA DIALEKTIZMLAR
(“G‘oliblar” romani misolida)
O‘roqova Shohsanam Luqmon qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Lingvistika: o‘zbek tili 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15369493
Annotatsiya. Mazkur maqolada badiiy matnda dialektlarning o‘rni va ularning
funksional vazifalari tahlil qilinadi. Dialektal unsurlar badiiy asarning mazmuniy va stilistik
boyligini oshirish, qahramon xarakterini ochib berish, milliy va hududiy koloritsiyani aks
ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada dialektlarning qahramonning ijtimoiy kelib chiqishini
ifodalash, matnning tabiiyligini oshirish, tarixiy va madaniy muhitni yoritish hamda stilistik
vosita sifatida qo‘llanilishi singari asosiy funksiyalari yoritilgan. Shuningdek, dialektlardan
foydalanishning imkoniyatlari va cheklovlari muhokama qilinib, ularning badiiy adabiyotdagi
ahamiyati Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanidan misollar bilan mustahkamlangan.
Maqola lingvistika va adabiyotshunoslik sohalarida tadqiqot olib borayotgan
mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so'zlar: Dialekt, dialektizmlar, fonetik dialektizmlar, leksik dialektizmlar,
morfologik dialektizmlar, qipchoq lahjasi, personaj nutqi.
DIALECTISMS IN THE WORKS OF SHAROF RASHIDOV
(In the example of the novel "The Winners")
Abstract. This article analyzes the role of dialects in literary texts and their functional
significance. Dialectal elements play a crucial role in enriching the content and stylistic
diversity of literary works, revealing the characters’ personalities, and reflecting national and
regional color. The article explores key functions of dialects, such as expressing a character’s
social background, enhancing the authenticity of the text, portraying historical and cultural
settings, and serving as a stylistic device. Additionally, it discusses the possibilities and
limitations of using dialects, illustrating their importance in literature with examples from
Sharof Rashidov’s novel “G‘oliblar”. This study may be useful for researchers in the fields of
linguistics and literary studies.
Keywords: Dialect, dialectisms, phonetic dialectisms, lexical dialectisms, morphological
dialectisms, Kipchak dialect, character speech.
Kirish
Badiiy adabiyot tilining asosiy vazifalaridan biri hayotiylik va ifodalilikni ta’minlashdir.
Ushbu jihatdan qaralganda, dialektizmlar adabiy matnning mazmunini boyitib,
qahramonlarning individual xususiyatlarini yanada yorqinroq ochib berishga xizmat qiladi.
Dialektal unsurlar yozuvchiga o‘z asariga milliy va mahalliy ruh bag‘ishlash imkonini
beradi. Ushbu maqolada badiiy asarlarda dialektlardan foydalanishning mohiyati, ularning
funksional vazifalari va estetik ahamiyati tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Dialekt tilning hududiy yoki ijtimoiy jihatdan ajralib turuvchi shakli bo‘lib, adabiy til
me’yorlaridan chetga chiqadigan leksik, fonetik va grammatik xususiyatlarga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
412
Badiiy matnda dialektizmlar yozuvchi tomonidan maqsadli ravishda qo‘llanilib, matnga
tabiiylik, milliy koloritsiya va individuallik baxsh etadi. “Badiiy asar tilining ifodaliligi,
qahramonlar nutqining individuallashgani ko'p jihatdan o‘rinli va me’yorida qo‘llanilgan sheva
unsurlariga bog‘liq”dir. [1]
O‘zbek adabiyotida Oybek, Said Ahmad, O‘tkir Hoshimov kabi yozuvchilar o‘z
asarlarida dialektal unsurlardan keng foydalangan. Xususan, Sharof Rashidovning “G‘oliblar”
romanida dialektlar ishlatilishi qahramonlarning nutqini tabiiy ifodalash bilan birga, asarga
realizm bag‘ishlaydi. [2].
Badiiy matnda shevalardan foydalanishda muallif o'zining turli maqsadlarini qo‘yadi.
Ular turlicha bo'lib ular quyidagilardir:
1. Qahramon individualligini ochib berish.
Badiiy asarlarda qahramonlarning nutqida dialektizmlarning qo‘llanishi ularning ijtimoiy
kelib chiqishi, yashash joyi va madaniy muhitini ochib berishga xizmat qiladi. [6].Masalan,
Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanida dialektizmlardan foydalanish personajlarning
hayotiyligini oshiradi va ularning xarakteriga chuqurroq kirish imkonini beradi.
2. Milliy va mahalliy koloritni berish.
Dialektizmlar badiiy asarda muhitni yanada tabiiy va jonli tasvirlash uchun ishlatiladi.
[8]. O‘quvchi asarni o‘qiganida, muayyan hududga xos til xususiyatlari orqali shu joyning
atmosferasini his qilishi mumkin. Masalan, o‘zbek adabiyotida tog‘li hudud yoki cho‘l zonasida
yashovchi qahramonlar nutqida o‘sha mintaqaga xos so‘zlar uchrashi tabiiydir.
3. Realistik tasvirni yaratish.
Realistik adabiyotda dialektizmlar qahramonlarning hayotga yaqin bo‘lishini ta’minlaydi.
Agar personajlar o‘z mintaqasiga xos bo‘lmagan adabiy tilda gapirsa, bu ularning
tabiiyligiga putur yetkazishi mumkin. Shu bois yozuvchilar ko‘pincha qishloq odamlari yoki
ma’lum bir hudud vakillarining nutqida dialektizmlardan foydalanadilar.
4. Ekspressivlik va emotsional ta’sirni oshirish
Dialektal birliklar matnning hissiy ta’sirini kuchaytirishi mumkin. Ular o‘quvchida
yaqinlik hissini uyg‘otib, obrazlarning hayotiyligini oshiradi. Ayniqsa, lirik chekinishlar yoki
dialoglarda dialektizmlarning qo‘llanilishi matnni jonlantiradi.
5. Satira va yumor vositasi sifatida
Ko‘plab adabiy asarlarda dialektizmlar yumor yoki satirik effekt yaratish maqsadida
ishlatiladi. Masalan, qahramonlarning o‘ziga xos talaffuzi yoki mahalliy so‘zlarni noto‘g‘ri
ishlatishi orqali kulgili holatlar vujudga kelishi mumkin. Bu usul xalq og‘zaki ijodida ham keng
tarqalgan.[3]
Roman misolida dialektizmlar tahlili:
Sharof Rashidov o‘z asarida turli hududlarga xos dialektizmlardan foydalangan. Quyida
“G‘oliblar” romanidan olingan ayrim misollar tahlil qilinadi:
Adabiy til bilan dialektizmlar o‘rtasidagi munosabat badiiy adabiyotda muhim rol
o‘ynaydi.[5]. Xususan, Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanida xalqona so‘zlashuv
unsurlarining, ayniqsa dialektizmlarning ishlatilishi asarning milliy koloritini oshirishga xizmat
qiladi. Ushbu maqolada romanda uchraydigan dialekt so‘zlari va ularning badiiy-funksional
vazifasi tahlil qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
413
Dialektizmlarning funksional yuklamasi:
Dialekt so‘zlar badiiy asarda quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
Personaj nutqini individuallashtirish – qahramonlarning qaysi hudud vakili ekanligini
yoki ularning ijtimoiy kelib chiqishini aks ettirish.
Milliy kolorit yaratish – voqealar o‘tgan joy va davr muhitini yanada jonlantirish.
Realistik ta’sirni kuchaytirish – qahramonlarning tabiiy, xalqona nutqini ifodalash orqali
asarni haqiqatga yaqinlashtirish.
Roman misolida dialektizmlar tahlili:
Sharof Rashidov o‘z asarida turli hududlarga xos dialektizmlardan foydalangan. Quyida
“G‘oliblar” romanidan olingan ayrim misollar tahlil qilinadi:
“Qop” (ehtiyotkorlik bilan qarash, kuzatish) Romandagi qo‘shloqlik (qishloq)
qahramonlar nutqida uchraydi:
“U qop qilib turibdi, shekilli, hali indamadi.”
Badiiy funksiyasi: qahramonning ehtiyotkor va sinchkov fe’l-atvorini ochib berish.
“Zog‘ora” (pastroq sifatli don yoki ozuqa)
“Bu yil ham zog‘ora bug‘doy yig‘ib oldik, ammo hech kim norozi emas.”
Hududiy xususiyat: asosan Farg‘ona vodiysida keng qo‘llaniladigan so‘z. Bu orqali
asardagi qahramonlarning hayot tarzi tasvirlanadi.
“Lappa” (katta, yirik)
“Lappa-lappa qor yog‘ayotgan edi.”
Bu so‘z qishloq aholisi nutqiga xos bo‘lib, asarda tabiat tasvirini yanada jonlantirish
uchun ishlatilgan.
“Chopon” va “beshmet” (milliy kiyim nomlari)
“Otasi eski choponiga o‘ranib, tashqariga chiqdi.”
Ushbu dialektizmlar mahalliy hayot tarzi va madaniy muhitni ifodalashda xizmat qiladi.
Halim bobo bilan Karim kanalning yangidan qurilgan dambasini ko‘rib ranglari o‘chib
ketdi, qo‘rquv bosdi, suv yumshoqqina dambaning tagidan yuvib, paxtazorni bosardi. [3, 315]
Shuning uchun ham qo'riq ochayotgan traktorchilar har ehtimolga qarshi ketmon yoki bel
olib yurar, ko'ringan tomirlarni kovlab olar, shundan keyingina traktorlarni haydar edilar.[3, 253]
Kasalini o‘pqonidan oldimu qulog‘imning teshigidan chiqarib yubordim. [3, 323]
- O‘g‘lim, havo juda issiq, - dedi chol juvori go‘ja kosaga quya turib, - ana shunday
jazirama issiqda juvori go‘ja eng foydali ovqat. [3,314]
Qani, bu yoqqa ber-chi, o‘pqonning og‘ziga quyamiz. [3,315]
U kelgusi bahorda qishda saqlanadigan va nomi chiqqan qandil, razmarin o‘smalarning
ko‘chalaridan, kashmir gilosni, luchchak shaftoli nihollaridan qanday bo‘lmasin topib kelishini
aytdi.[3, 287]
U yolg‘izoyoq, sirpanchiq yo‘ldan chopib kelgan Suvonqulni ham, qo‘lida cho‘pon va
kalish ko‘targan holda hammadan oldin yetib kelgan Olimjonni ham ko‘rmasdi. [3, 276]
Endi biz uchun qurg‘oqchilik ham, garmsel ham qo‘rqinchli emas. [3,308]
Kolxozimizning bog‘ida bo'lsa allaqachon gilos jopazak, hatto parvardadek oppoq
olmalar pishgan. [3,41]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
414
Xulosa
Badiiy adabiyotda dialektlarning qo‘llanilishi qahramon xarakterini ochish, matnning
tabiiyligini oshirish, milliy va tarixiy muhitni ifodalash kabi muhim funksiyalarni bajaradi.
Dialektal unsurlar adabiy til me’yorlarini buzmasligi va o‘quvchi uchun tushunarli
bo‘lishi lozim. Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanida ham dialektlardan foydalanish bu
jihatlarni o‘z ichiga oladi. Demak, dialektlar badiiy matnni yanada jonli, ta’sirchan va o‘ziga xos
qilishda muhim lingvistik vosita hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Yo‘ldoshev.M Cho‘lpon so‘zining turlari. T. Ma’naviyat.2002. B29.
2.
G‘ulomov.E “O‘zbek shevalari va ularning adabiy tilga ta’siri”. – Toshkent: O‘zMU, 2008.
3.
Rashidov.Sh “G‘oliblar”. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa uyi,
1979.
4.
Qo‘chqorov.U “Badiiy matnda dialektizmlarning stilistik funksiyasi” // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2020, №2.
5.
Xudoyberganova.M “Adabiy til va shevalarning o‘zaro aloqasi”. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2015.
6.
Saidov.M “Nutq madaniyati va badiiy uslub”. – Toshkent: Universitet, 2012.
7.
Karimov.I “Til va tafakkur uyg‘unligi” // Ma’naviyat, 2001, №3.
8.
Nurboyeva.Z “Badiiy adabiyot tilida dialektizm va uning o‘rni” // Filologiya masalalari,
2018, №4.
