137
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
HÁZIRGI QARAQALPAQ PROZASÍNDA DRABBL JANRÍNDAǴÍ IZLENISLER
Qosbergenova Bekziya
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15364472
Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq ádebiyatındaǵı kishi janr bolǵan drabbller
haqqında sóz etiledi. Janrdıń payda bolıwı hám qaraqalpaq ádebiyatında rawajlanıw baǵdarları
jazıwshılar M.Nızanov, A.Ábdiev, A.Darmenov drabbllerin tallaw arqalı úyreniledi. Qaraqalpaq
prozasın mazmun hám forması jaǵınan bayıwına, waqıyanı qısqa hám sheklengen sheńberde
qızıqlı hám mánili etip súwretlew usılları analizlenedi.
Gilt sózler: drabbl, gúrriń, povest, janr, forma, yumor-satira, Ernest Xeminguey.
RESEARCH ON THE DRABBL GENRE IN CONTEMPORARY KARAKALPAK
PROSE
Abstract. This article discusses the drabble genre, a small genre in Karakalpak
literature. The emergence of the genre and its development in Karakalpak literature are
analyzed through the drabbles of writers M. Nizanov, A. Abdiev, A. Darmenov. The content and
form of Karakalpak prose are analyzed, as well as the methods of describing the event in a short
and limited context in an interesting and meaningful way.
Keywords: drabble, story, narrative, genre, form, humor-satire, Ernest Hemingway.
Ótken ásir qaraqalpaq ádebiyatında bir qansha ózgerisler, jańalanıwlar boldı. Jazıwshılar
gúrriń, povest, roman, ocherk janrındaǵı izlenisleri menen birge, drabbl janrında da dóretiwshilik
etiwi kózge túse basladı. Shıǵarma ideyasın qısqa hám tujırımlı túrde ashıp bere alatuǵın janrlar
da bar. Solardıń biri drabbl bolıp esaplanadı. XX ásir ortalarında jáhán ádebiyatı tán alǵan
jazıwshı Ernest Xeminguey shıǵarma ideyasın tolıq ashıw hám oqıwshıǵa estetikalıq zawıq
beriw ushın roman jaratıw shárt emesligin, al kerisinshe kishi kólemdegi shıǵarmalar, yaǵnıy bar
joǵı bir neshe sózler járdeminde bul isti ámelge asırıw múmkinligin aytıp ótti. Bul janr dáslep
1980-jılı Ullı Britaniyada payda boladı. Yaǵnıy óz watanı Birmengem úniversitetinde ájayıp sóz
oyını sıpatında qabıl qılındı. Keyin Evropanıń kóplegen mámleketleriniń jazıwshıları bul janrda
ózlerin sınap kórdi. Drabbl dep atalǵan jańa janr payda boldı hám hámmeni qızıqtıra basladı.
Kórkem ádebiyatta jańa janrlardıń payda bolıwı–jańalıq, al onıń basqa xalıqlardıń
ádebiyatında taralıwı sol janrdıń jetiskenligi desek boladı. XX ásirde Batıs ádebiyatında payda
bolǵan kishi kólemli prozalıq shıǵarma payda bolıwı menen-aq, ádebiy janr sıpatında tez jetilisti
hám basqa xalıqlar ádebiyatına keń tarqaldı. Sonday-aq, biz qaraqalpaq ádebiyatında drabbl
janrınıń rawajlanǵanın hám elede rawajlanıp atırǵanın kóriwimizge boladı [4:82].
M.Nızanovtı biz yumor-satiralıq gúrrińleri, povestleri arqalı sheber yumorist hám satirik
jazıwshı sıpatında jaqsı bilemiz. Bul jazıwshı tek bul baǵdarlarda dóretiwshilik etip qoymastan,
drabbl janrında da dóretiwshilik etken jazıwshı. Yaǵnıy qaraqalpaq ádebiyatına "drabbl"
atamasın alıp kirgen hám usı atama menen birinshilerden bolıp shıǵarmalar jazǵan jazıwshı bolıp
esaplanadı. Ol "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń 2017-jıl 2-fevral №6 (7918) sanında
"Drabbller" degen atama astında 9 drabblin járiyaladı. Onda jazıwshı: "… Júdá qısqa gúrrińler
jazıwda men de bir neshe márte mashqı etkenmen. Máselen, aldın járiyalanǵan "Qosımsha
soraw", "Jaza qurıq", "Rul", "Arzan em" solar qatarınan. Búgingi sizlerdiń názerińizge usınılıp
otırǵan qısqa gúrrińlerdi birinshi márte "drabbller" dep atadım" dep keltiredi. Gazetanıń usı
sanında avtordıń "Árman", "Hár zamanǵa bir zaman", "Ana", "Ómir", "Ǵáremet", "Bóteke",
"Keshki máhál", "Kútiw", "Jubanısh" dep atalǵan drabblleri járiyalandı.
138
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Demek, qısqa gúrrińlerdiń úlgileri M.Nızanov dóretiwshiliginde aldın da bar edi. Biraq,
"drabbl" degen janrlıq atama menen soń járiyalandı. Demek, M.Nızanov bir qansha qısqa
gúrrińler dóretken, biraq olardı keyinshelik drabbl degen atama menen ataǵanının kóriwimizge
boladı [4: 84].
M.Nızanovtıń
"Ana"
[ 3:302] atlı drabblinde ananıń óz perzentlerine bolǵan
miyirbanlıǵın, perzentleri ushın hámmesine tayar ekenligin súwretleydi. Drabblde bir kisi ǵurq
bolǵan shaytan tawıǵına on eki dana úyrektiń máyegin batıradı. Aradan kúnler ótip, shójeler
shıǵadı. Tawıq shójeleriniń jalpaq tumsıǵına hayran bolar edi. Biraq olardı óz perzentleri dep
qabıl etedi. Bir kúni ana tawıq balaları menen suw boyına barǵanda úyrektiń balaları suwǵa
túsip, erkin júzip júredi. Perzentlerin suwǵa batıp ketti dep oylaǵan ana arman-berman juwırıp,
shıja-pıjası shıǵadı. Ol perzentlerin qutqaraman dep boyın suwǵa atadı. Lekin, ol júzip
bilmegenlikten nabıt boladı. Jazıwshınıń
"Gódek"
[3: 303] atlı drabblinde bolsa, jámiyetimizdegi
ayırım mashqalalardı sóz etpekshi boladı.
Bunnan basqa biz M.Nızanovtıń tereń filosofiyalıq mazmunǵa iye
"Jubanısh"
atlı
drabblin kóriwimizge boladı[2: 6]. Bunda "Aysulıw endi on bes jasında, tuwılǵan kúnine bir
hápte qalǵanda, anası tosattan qaytıs bolıp qaladı. Anası oǵan arnap kóylek tiktirip, sol kúni
kiyeseń dep alıp qoyıp edi. Qız tosattan kelgen qayǵını kótere almadı. Anasınıń kiydire almaǵan
kóylegin bawırına basıp egil-tegil jılay beredi. Heshkimnıń tásellesi onı jubata almaydı. Qız
izinde hushınan ketedi. Doktorlar onı hushına keltiredi. Hushına kelsede jáne jılawdı dawam ete
beredi. Sol menen bir hápte jılaydı. Bir ay jılaydı. Anasınıń birinshi sadaqasında qayttan sol
awhal tákirarlanadı. Hushınan ketedi. Doktorlar hushına keltiredi. Solay aradan waqıt ótedi.
Kúnlerdiń birinde oǵan bir xabar keledi. Qádirdan dostı Jumagúldıń de anası qaytıs bolıptı. -Uh-
h! dedi ol kókiregin toltırıp, tereń dem alıp. –Belime belbew buwǵanday boldı ǵo! Sol kúnnen
baslap ol kóz jasın tıydı. Endi ol jalǵız emes edi." Bul drabblde biz tereń filosofıyalıq mánini
kóriwimizge boladı. Bul drabblde biz Aysulıwdıń quwanǵanın kóremiz. Biraq ol Jumagúldıń
anasına emes, bálkim onıń dártin túsinetuǵın adamnıń endi bar ekenine quwanadı. Sebebi
joqarıda aytılǵan doktorlar oǵan fizikalıq jaqtan járdem bergen menen, onıń ruwhıy halatın
túsinbes edi. Yaǵnıy "Belime belbew buwǵanday boldıǵo" degen qatarda onıń dártin, muńın
túsinetuǵın adamnıń bar ekenine quwanǵanın kórsek boladı.
Jáne joqarı oqıw orınlarında qalıp ketken eski dúzim hám korrupciya sıyaqlı tamırlasıp
ketken illetlerdi sınǵa alıwshı
"Aukcion"
atlı drabblin jazadı [3:305]. Qaraqalpaq ádebiyatında
M.Nızanovtan tısqarı jazıwshı Allanazar Ábdievda drabbl janrında ózin sınap kóredi.
Jazıwshınıń "Hár zamanǵa bir zaman", "Kemtik kewil", "Altın bosaǵa", "Dúnyada barlıǵıń
baxıt", "Adamlar" sıyaqlı drabbller dóretedi[1: 15]. Jazıwshınıń
"Hár zamanǵa bir zaman"
atlı
drabbliniń mazmunı tómendegishe; "Burınları bir xızmetker yáki jumısshı óziniń jeke
mashinasında kelse, "sizler basqalardan bóleklenip qalasız, jaman úyretesiz, tárbiyasına zıyan
tiygizesiz" dep shetleter edi.
Hátteki hákimshilik shaqırıp, májiliske salar edi. Búgingi kúni bolsa qálegen adam
rabochiyma, jumıssızba, isbilermen, basshıdan baslap mashina alıwı múmkin. Jumısına, oqıwına
qálegen jerine bara aladı. Bul nárseler heshte ersi bolmay qaldı", deydi jazıwshı bul drabblinde
hár dáwirdıń ózine tán kóz-qarasları, túsinigi bar ekenin aytpaqshı boladı.
M.Nızanovtıń drabblleriniń kópshiligi astarlı mánige, yaǵnıy oqıwshını oylanıwǵa,
ózinshe juwmaq shıǵarıwǵa shaqırsa, A.Ábdievtıń drabblleri mazmunı tárbiyalıq áhmiyetlerge
júda bay.
139
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Biz buǵan mısal etip
"Kemtik kewil"
drabblin kóriwimizge boladı. Bul drabblde "insannıń
tuwılǵanınan ólgeninshe baxıtlı bolıp ótpeytuǵını, jasında dáwranlar súrgenler qartayǵanda ya
densawlıǵı tómenlewi yáki balası, yáki kelinshegi ólip qıynalıp jasawı aytıladı. Jasında baxıtsız
bolıp, qıynalıp jasaǵanlar bolsa, ǵarrıllıǵında dáwran súriwi múmkin. Quday birewlerge dańq,
abıray, dáwlet, dúnyanı esapsız bergeni menen sonıń ráhátin ozi emes, basqa birew kóriwi
múmkin. Yamasa onıń balası jaman shıǵıp, ákeniń dáwletinde, abıroyın da bir kúnde joqqa
shıǵaradı. Al endi ayırım jigitlerge dúnya-malda, dańq-mártebede bermegen boladı, lekin jaqsı,
pákize, iyman-insaplı, ádep-ikramlı hayal tap boladı. Ol jigit dúnya tappasa da, basqalarday
hámeli, abırayı joq bolsada, demde-aq ol aqıllı zayıbı arqasında hámellide, dosları arasında
abıroylıda, dańqlıda, dúnyalıda bolıp ketiwi múmkin" [1:15]. Biz bul drabbl arqalı kemtik kewil
heshqashan tolı bolmaytuǵının, insanda mártebe, abıroy bolsada, ya densawlıǵınan, ya perzent
daǵınan kúyiwi múmkin. Ayırım insanlarda dańq, abıroy bolmasa da, jaqsı pazıyletlerge, jaqsı
perzenti yáki jaqsı hayalı bolıwı múmkin. Biz drabbldi oqıw arqalı kemtik kewil heshqashan
baxıtqa tolı bolmaytuǵının túsiniwimizge boladı. Kóbinese jazıwshınıń drabbllerinde
didaktikalıq oylar basım keledi. Bunnnan tısqarı jazıwshınıń "Dúnyada barlıǵıń baxıt", "Buzıq
niyetli kelin" drabblleriniń mazmunıda tereń didaktikalıq oylar menen suwǵarılǵan.
Házirgi dáwirde qaraqalpaq prozasınıń mazmun hám forması jaǵınan bayıwına jas
qálemkeshler de ózleriniń úleslerin qosıp atır. Jas shayırlarımızdıń dóretiwshilik áleminde de
drabbl janrı payda boldı. Qaraqalpaq ádebiyatında bul janrda kóp dóretiwshilik etip atırǵan
shayırlarımızdıń biri Allayar Darmenov. Jas shayırdıń jeke social kanalında biz bir qansha
drabbllerin kóriwimizge boladı. A.Darmenovtıń "Haqıyqat", "Tilek", "OLX" te drabblleri eń
qısqa gúrrińleri esaplanadı. Jas shayırdıń
"Haqıyqat"
atlı drabblinde "Ólim haq. Haq jol!"
degen tórt sózden ǵana turadı. Biz bul qısqa gúrrińde tereń máni, úlken haqıyqat bar ekenin
kóriwimizge boladı. Yaǵnıy ómirde barlıq zat ótkinshi, qolıńdaǵı baylıǵıńda, abıroy, dańqlarıńda
waqtınsha ekeni, heshnárse mángi emes ekenligi, tek ǵana ólim haq ekeni aytılǵanın
kóriwimizge boladı. Bunnan basqa shayırdıń social kanalında "Shúkirlik", "Dosnazarovtıń
arqasında", "Mollası joq awıl", "Qızıl shıraqta", "Tender(Aqırzaman aldınan)", "Úy", "Siyasat
hám muhabbat" h.t.b drabbllerin kóriwimizge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, drabbl janrı eń kóbi júz sózden ibarat kishi kórkem shıǵarma. Bul
janrdıń maqseti qısqalıq hám jazıwshınıń waqıyanı sheklengen sheńberde qızıqlı hám mánili etip
súwretlew bolıp tabıladı. Drabbl janrı jańa hám zamanagóy janr bolıwına qaramay, dúnya
ádebiyatında óz ornına iye boldı. Qaraqalpaq ádebiyatımızda da bul janrdıń rawajlanǵanın,
jazıwshı hám shayırlarımız bul janrda dóretiwshilik etip atırǵanın kóriwimizge boladı.
REFERENCES
1.
Әбдиев А. Драббллер. "Қарақалпақ әдебияты", – Нөкис, 2019, №4-3(112-113).
2.
Нызанов М. Драббллер. //"Қарақалпақстан жаслары". – Нөкис, 2017, 2-февраль, №6(
7918).
3.
Нызанов М. Таңламалы шығармалары, VIII-том. – Нөкис: "Билим", 2018.
4.
Сагидуллаева Ж. Қарақалпак әдебиятында драббл жанры //Хәзирги қарақалпақ
филологиясының әхмийетли мәселелери. – Нөкис: "Қарақалпақстан", 2019.
5.
http://t.me/AllayarDarmenov.
