140
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
MASOFAVIY TA'LIM BERISHDA MUALLIFLIK HUQUQINING O‘RNI
Ismailova Surayyoxon Izzatovna
Toshkent davlat yuridik universiteti magistratura talabasi.
+99893-569-75-73.
Ismailovasurayyo27@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15364494
Annotatsiya. Ushbu maqolada masofaviy ta’lim jarayonida mualliflik huquqlarining
ahamiyati yoritilgan. Raqamli kontentdan foydalanish, uni yaratish va tarqatish bosqichlarida
mualliflik huquqlariga rioya qilish dolzarb masala hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi –
masofaviy ta’limda mualliflik huquqlarining buzilish holatlarini aniqlash va ularni oldini olish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdir. Tahlil, solishtirma va huquqiy yondashuv metodlari asosida
o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, elektron darsliklar va ta’limiy resurslardan
foydalanishda mualliflik huquqlari ko‘plab hollarda buzilayotgani aniqlangan. Ushbu natijalar
ta’lim muassasalarida intellektual mulkni himoya qilishga doir chora-tadbirlarni kuchaytirish,
pedagoglar va o‘quvchilarda huquqiy madaniyatni shakllantirishda qo‘llanishi mumkin. Xulosa
qilib aytganda, mualliflik huquqlariga rioya qilish masofaviy ta’lim sifatini oshirishda muhim
o‘rin tutadi.
Kalit so‘zlar: mualliflik huquqi, masofaviy ta’lim, raqamli kontent, intellektual mulk,
elektron resurslar, huquqiy madaniyat, ta’lim texnologiyalari.
THE ROLE OF COPYRIGHT IN DISTANCE EDUCATION
Abstract. This article explores the significance of copyright in the context of distance
education. The use, creation, and distribution of digital content require strict adherence to
copyright laws, making it a crucial issue in modern education. The aim of the study is to identify
cases of copyright infringement in distance learning and to develop recommendations for their
prevention. Based on analysis, comparison, and legal methodology, the research reveals that
copyright violations are common in the use of electronic textbooks and educational resources.
These findings can be applied in educational institutions to strengthen measures for
protecting intellectual property and to foster legal awareness among teachers and students. In
conclusion, respecting copyright plays an essential role in improving the quality of distance
education.
Keywords: copyright, distance education, digital content, intellectual property, electronic
resources, legal awareness, educational technologies.
Kirish
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ta’lim tizimida katta o‘zgarishlar yuz bermoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida an’anaviy ta’lim
shakllari bilan bir qatorda masofaviy ta’lim ham keng miqyosda ommalashdi. Xususan, COVID-
19 pandemiyasi davrida yuzaga kelgan global inqiroz masofaviy ta’limning dolzarbligini yanada
oshirdi. Ko‘plab oliy o‘quv yurtlari, maktablar va boshqa ta’lim muassasalari onlayn
platformalarga o‘tishga majbur bo‘ldi. Bunday sharoitda raqamli o‘quv resurslari, video
darsliklar, elektron dars rejalarining roli ortdi.
Shu bilan birga, masofaviy ta’limda foydalaniladigan o‘quv materiallarining aksariyati
mualliflar tomonidan tayyorlanadi va elektron shaklda tarqatiladi. Bu esa intellektual mulk
huquqlarining buzilish xavfini oshiradi. Ayniqsa, o‘qituvchilar yoki tadqiqotchilar tomonidan
yaratilgan mualliflik mahsulotlari ijtimoiy tarmoqlar yoki turli platformalarda muallif ruxsatisiz
foydalanilayotgani holatlari ko‘paymoqda.
141
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
O‘z navbatida, bu mualliflik huquqini buzish, intellektual mulkka nisbatan hurmatsizlik,
va huquqiy savodxonlik yetishmasligidan dalolat beradi.
Mualliflik huquqi – bu shaxsning ijodiy mehnati mahsuli sifatida tan olinishi va himoya
qilinishini ta’minlovchi huquqiy institutdir. Ta’lim tizimida bu huquqning muhofaza qilinishi,
nafaqat adolat tamoyilini qaror toptiradi, balki o‘qituvchilarni yanada sifatli kontent yaratishga
undaydi. Ayniqsa, raqamli makonda o‘quv jarayonini tashkil qilishda pedagoglar tomonidan
yaratilgan kontentga bo‘lgan huquqiy munosabat ularning intellektual mulkini asrashda muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
1
Ushbu maqolada masofaviy ta’lim sharoitida mualliflik huquqining o‘rni, uni ta’minlash
yo‘llari va yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston va xorijiy
mamlakatlar tajribasi asosida samarali yechimlar ham ko‘rib chiqiladi. Mavzuning dolzarbligi,
ayniqsa, bugungi kunda raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim sifati va adolatli huquqiy
munosabatlarni shakllantirish zaruratidan kelib chiqadi.
Metodologiya
Ushbu maqola ilmiy-tadqiqot metodlariga asoslangan bo‘lib, masofaviy ta’limda
mualliflik huquqining o‘rni va uni himoya qilish masalalarini o‘rganishda bir nechta metodlardan
foydalanildi. Asosiy yondashuv sifatida sifat tahlili (qualitative analysis) tanlandi, chunki
muammo chuqur ijtimoiy-huquqiy mazmunga ega bo‘lib, son jihatidan emas, balki mazmunan
tahlil qilishni talab etadi.
Tadqiqot jarayonida mavjud qonunchilik hujjatlari, normativ-yo‘riqnoma materiallari,
xalqaro tajriba, hamda ta’lim sohasidagi amaliy holatlar o‘rganildi. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi Qonuni, "Raqamli ta’lim
to‘g‘risida"gi qonunchilik hujjatlari, shuningdek, UNESCO va WIPO (World Intellectual
Property Organization) kabi xalqaro tashkilotlarning masofaviy ta’lim va intellektual mulk
masalalariga oid tavsiyalari asos qilib olindi.
Shuningdek, sifatli tahlil metodidan tashqari, qiyosiy huquqiy tahlil usuli qo‘llanildi. Bu
usul orqali O‘zbekiston tajribasi boshqa mamlakatlar, jumladan AQSh, Buyuk Britaniya,
Germaniya va Rossiya tajribalari bilan solishtirildi. Bu esa masalaga nisbatan kengroq va
chuqurroq yondashuvni ta’minladi.
Tadqiqot davomida ayrim oliy ta’lim muassasalari va umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
faoliyat yuritayotgan pedagoglar bilan suhbatlar tashkil etildi. Ularning masofaviy ta’limda
mualliflik huquqiga nisbatan munosabati, duch kelayotgan muammolari va takliflari o‘rganildi.
Ushbu empirik ma’lumotlar tahliliga asoslanib, real holatga mos ilmiy xulosalar
chiqarildi.
Bundan tashqari, ochiq ma’lumotlar manbalaridan, jumladan, internetda mavjud elektron
darsliklar, videodarslar, vebinarlar va onlayn platformalardagi kontentlar kuzatilib, ularning
mualliflik huquqi bilan bog‘liq holatlari tahlil qilindi. Bunda kontent egasining ismi ko‘rsatilgan
yoki ko‘rsatilmagan holatlari, foydalanish shartlari, tarqatilish mexanizmlari o‘rganildi.
2
Maqolani tayyorlashda ilmiy-tahliliy uslub saqlangan holda, dolzarblik, yangilik va
amaliy ahamiyat mezonlariga qat’iy amal qilindi. Maqola yozilishida ilmiy betaraflik,
ishonchlilik va tekshiruvchanlik tamoyillariga asoslanildi.
1
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni. (O‘RQ-42,
20.07.2006 y.)
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli ta’lim texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarori, PQ–4708-son, 2020 yil 28 apreldagi.
142
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Natijalar
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, masofaviy ta’lim jarayonida mualliflik
huquqiga rioya qilish masalasi hali ham to‘liq shakllanmagan va ko‘plab holatlarda e’tibordan
chetda qolmoqda. Xususan, o‘qituvchilar tomonidan yaratilgan elektron kontent – bu
videodarslar, testlar, taqdimotlar, metodik qo‘llanmalar va boshqa o‘quv resurslari – ko‘pincha
internet orqali ochiq ravishda tarqatiladi, biroq ularga mualliflik huquqini ko‘rsatuvchi
ma’lumotlar ilova qilinmaydi.
O‘rganilgan misollar asosida aniqlanishicha, ko‘plab onlayn platformalarda
joylashtirilgan o‘quv materiallari muallifning ruxsatisiz boshqa foydalanuvchilar tomonidan
qayta ishlanmoqda, tahrir qilinmoqda yoki o‘z nomidan taqdim etilmoqda. Bu esa nafaqat
mualliflik huquqlarining buzilishi, balki pedagogik mehnatga nisbatan hurmatsizlik sifatida
talqin etilishi mumkin.
So‘rovnomalar va suhbatlar asosida aniqlangan yana bir muhim jihat – bu pedagoglar
orasida mualliflik huquqiga oid bilim va tushunchalarning yetarli darajada emasligi. Ularning
aksariyati o‘zlari yaratgan darsliklar, video yoki elektron materiallar ustidan huquqiy himoya
mavjudligini bilmasligi yoki bu boradagi huquqiy jarayonlar haqida ma’lumotga ega emasligi
aniqlandi.
3
Shuningdek, O‘zbekiston ta’lim tizimida masofaviy ta’lim uchun maxsus intellektual
mulk platformalari yoki mualliflik huquqini ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha avtomatlashtirilgan
tizimlarning yo‘qligi muammolardan biri sifatida qayd etildi. Ko‘plab oliy ta’lim muassasalarida
mualliflik huquqi bilan bog‘liq masalalar huquqiy hujjatlar darajasida belgilab qo‘yilgan bo‘lsa-
da, ularni amaliyotga tatbiq etish mexanizmlari sust rivojlangan.
Xalqaro tajriba bilan solishtirganda esa, ayrim rivojlangan davlatlarda mualliflik
huquqlarini muhofaza qilish va ularga amal qilish masalasi ta’lim tizimining ajralmas qismi
sifatida shakllangan. Masalan, AQShda "Fair Use" (adolatli foydalanish) tamoyili asosida
o‘qituvchilarga ma’lum doiradagi kontentdan foydalanish huquqi berilgan bo‘lsa, Yevropa
mamlakatlarida maxsus raqamli litsenziyalash tizimlari ishlab chiqilgan.
Yuqoridagi holatlardan kelib chiqib, quyidagi muhim natijalarga erishildi:
•
Masofaviy ta’limda mualliflik huquqlarining buzilishi keng tarqalgan va bu holat
pedagoglar, talaba-yoshlar hamda ta’lim muassasalarining o‘zaro huquqiy munosabatlariga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
•
Pedagogik jamoalarda mualliflik huquqi bo‘yicha bilim yetarli emas, bu esa yaratilgan
materiallarning noqonuniy ishlatilishiga sabab bo‘lmoqda.
•
Huquqiy savodxonlikni oshirish, mualliflik huquqi bo‘yicha maxsus o‘quv kurslarini
joriy etish va pedagoglar uchun amaliy ko‘mak mexanizmlarini yaratish dolzarb masala
hisoblanadi.
•
O‘zbekiston ta’lim tizimida elektron kontentni himoya qiluvchi raqamli vositalar va
mualliflik huquqini avtomatik tarzda ro‘yxatdan o‘tkazish mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur.
Muhokama
Masofaviy ta’lim so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, o‘quv jarayonining ajralmas qismiga
aylandi. Xususan, pandemiya yillari tajribasi bu ta’lim shaklining qulay va zarur bo‘lgan
jihatlarini yaqqol ko‘rsatdi. Shu bilan birga, bu jarayon bir qator muammolar, jumladan,
mualliflik huquqlarining buzilishi, intellektual mulkni himoya qilishdagi bo‘shliqlar va huquqiy
savodxonlikning pastligi kabi holatlarni ham yuzaga chiqardi.
3
Rasulov A.X., Tursunov B.T.
Intellektual mulk asoslari
. – T.: Fan va texnologiya, 2017.
143
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ushbu maqolada olib borilgan tahlillar asosida aniqlanishicha, masofaviy ta’limda
yaratilayotgan darsliklar, taqdimotlar, audio va video materiallar kabi elektron resurslar
ko‘pincha mualliflik huquqini e’tiborga olmagan holda ommaga taqdim etilmoqda. Bu esa
muallifning mehnati, ijodiy salohiyati va mulkiy huquqlarining himoyasiz qolishiga olib
kelmoqda. Ayniqsa, texnologik qulayliklar sababli kontentni nusxalash, qayta ishlash va boshqa
nom ostida tarqatish juda sodda jarayonga aylangan. Bu holatda pedagoglar o‘z materiallarini
himoya qilish yo‘llarini bilmasligi natijasida huquqiy muammolarga duch kelmoqda.
4
Muhokama davomida alohida ta’kidlash joizki, mualliflik huquqining buzilishi nafaqat
o‘qituvchi shaxsiy manfaatlariga, balki butun ta’lim tizimiga ham zarar yetkazadi. Agar
pedagoglar o‘z intellektual mahsulotlarini erkin himoya qila olmasalar, ular yangi kontent
yaratishga rag‘batlari pasayadi. Bu esa ta’lim sifatining susayishiga olib keladi. Shu nuqtai
nazardan, mualliflik huquqlarini himoya qilish bo‘yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqish
va ularni amaliyotga joriy etish masalasi dolzarbdir.
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda masofaviy
ta’limda mualliflik huquqlari aniq me’yorlar bilan tartibga solinadi. Maxsus raqamli platformalar
orqali pedagoglarning materiallari avtomatik ro‘yxatdan o‘tkaziladi, ularning tarqatilish jarayoni
nazorat qilinadi. Bu kabi tizimlar pedagoglar uchun qulaylik yaratadi, shuningdek, qonuniy
asosda ishlash madaniyatini shakllantiradi.
O‘zbekistonda esa bunday tizimlar hali to‘liq shakllanmagan. Bu esa mualliflar
huquqlarining buzilishi xavfini oshiradi. Shu sababli, tegishli ta’lim muassasalari, Adliya
vazirligi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi hamkorligida
raqamli mualliflik huquqi reyestri yoki intellektual mulkni himoya qilishga mo‘ljallangan
platformalar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
Bundan tashqari, o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida huquqiy savodxonlikni oshirish,
mualliflik huquqi tushunchasi va uning zarurati haqida tushuntiruv ishlari olib borilishi
muhimdir. Maxsus seminarlar, treninglar va metodik qo‘llanmalar orqali bu sohadagi bilimlar
chuqurlashtirilsa, nafaqat huquq buzilishining oldi olinadi, balki ta’lim muhitida ijodiy
yondashuv va yangilik yaratishga rag‘bat ortadi.
5
Umuman olganda, masofaviy ta’limdagi mualliflik huquqlari masalasi zamonaviy
ta’limning muhim va ajralmas tarkibiy qismi sifatida e’tirof etilishi lozim. Bu borada
qonunchilikni takomillashtirish, amaliy mexanizmlarni yaratish va ta’lim subyektlari o‘rtasida
muvofiqlashtirilgan hamkorlikni kuchaytirish zarur.
Xulosa
Masofaviy ta’limning jadal rivojlanishi ta’lim jarayoniga zamonaviy texnologiyalarni
keng joriy etish zaruratini yuzaga keltirdi. Bu esa, o‘z navbatida, elektron ta’lim resurslarini
yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish jarayonida mualliflik huquqlarining dolzarbligini
oshirdi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, hozirgi davrda o‘qituvchilar va boshqa ta’lim
subyektlari tomonidan yaratilayotgan dars materiallari, video darslar, taqdimotlar va boshqa
raqamli kontentlar ko‘pincha mualliflik huquqiga oid qonun normalariga to‘liq amal qilmasdan
ishlatilmoqda. Bu esa mualliflarning huquqlari buzilishiga va ularda yangi kontent yaratishga
nisbatan ishtiyoqning pasayishiga olib kelmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqlarining to‘laqonli himoyasini ta’minlash
uchun bir necha muhim omillarga e’tibor qaratish zarur.
4
Xamidov R.A.
Ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar: imkoniyat va muammolar
. – T.: Ilm Ziyo, 2021.
5
Anderson T., Dron J.
Teaching Crowds: Learning and Social Media
. – AU Press, 2014.
144
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Avvalo, pedagoglar va talabalar o‘rtasida mualliflik huquqi madaniyatini shakllantirish
lozim. Bu borada muntazam tarzda huquqiy-ma’rifiy ishlar olib borish, seminar-treninglar
tashkil etish, amaliy qo‘llanmalar tayyorlash kabi chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, raqamli mualliflik huquqini ro‘yxatdan o‘tkazish va himoya qilish imkonini
beruvchi elektron tizimlarni joriy etish, mavjud qonunchilikni yanada takomillashtirish va uni
zamonaviy texnologiyalar asosida moslashtirish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir.
Chet el tajribasi asosida O‘zbekistonda ham mualliflik huquqlarini raqamli muhitda
huquqiy jihatdan mustahkamlovchi va tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani shakllantirish
maqsadga muvofiqdir.
Masofaviy ta’limda mualliflik huquqlariga rioya qilish ta’lim sifatiga bevosita ta’sir
etuvchi omillardan biri hisoblanadi. Mualliflik huquqlarining ta’minlanishi — pedagogik
innovatsiyalarni rag‘batlantirish, ta’lim resurslari sifatini oshirish va ijodkorlik muhitini
shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida, raqobatbardosh ta’lim tizimini barpo etishda
muhim poydevor bo‘la oladi.
Xulosa qilib aytganda, masofaviy ta’lim jarayonida mualliflik huquqiga oid masalalar har
bir pedagog va ta’lim muassasasi uchun ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rilmog‘i lozim. Bu
boradagi harakatlar faqatgina huquqiy himoyani emas, balki kelajak avlod uchun intellektual
mulk madaniyatini shakllantirishda ham katta ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
Qonuni. (O‘RQ-42, 20.07.2006 y.)
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli ta’lim texnologiyalarini joriy etish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, PQ–4708-son, 2020 yil 28 apreldagi.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – T.: Ma’naviyat, 2008.
4.
Rasulov A.X., Tursunov B.T.
Intellektual mulk asoslari
. – T.: Fan va texnologiya, 2017.
5.
Xamidov R.A.
Ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar: imkoniyat va muammolar
. – T.:
Ilm Ziyo, 2021.
6.
UNESCO.
Copyright and education in the digital environment
. Paris: UNESCO
Publishing, 2020.
7.
Anderson T., Dron J.
Teaching Crowds: Learning and Social Media
. – AU Press, 2014.
8.
Шестаков Д.А.
Авторское право в цифровую эпоху
. – М.: Юрайт, 2019.
9.
Jumaqulov S.M.
Masofaviy ta’limda huquqiy masalalar va yechimlar
. – T.: Iqtisodiyot,
2022.
10.
OECD.
Education and Copyright: International Experiences
. – OECD Publishing, 2021.
