195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
ABDULLA AVLONIY – MA’RIFAT VA MILLIY ONG UYG‘OTUVCHISI SIFATIDA
G’afurova Robiya Nasim qizi
Ilmiy rahbar.
Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti o’qituvchisi.
Email:
robiyagafurova2801@gmail.com
Rustamov Firdavs Rafael o’g’li
Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15367048
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek milliy uyg‘onish davrining yetuk namoyandasi,
ma’rifatparvar adib, pedagog va jamoat arbobi Abdulla Avloniy hayoti, ijodi, pedagogik
qarashlari hamda ijtimoiy faoliyati zamonaviy ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Muallif
asarlari, faoliyatining dolzarbligi, bugungi ta’lim va tarbiya tizimidagi ahamiyati haqida izchil
tahliliy fikrlar yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, pedagogika, adabiyot,
ijtimoiy faoliyat, zamonaviy ta’lim.
ABDULLA AVLONIY – AS A CHIEF OF ENLIGHTENMENT AND NATIONAL
AWAKENING
Abstract. This article analyzes the life, work, pedagogical views and social activities of
Abdulla Avloni, a prominent figure of the Uzbek national revival, an enlightened writer,
educator and public figure, based on a modern scientific approach. Consistent analytical views
are given about the author's works, the relevance of his activities, and his significance in today's
education and upbringing system.
Keywords: Abdulla Avloni, enlightenment, national revival, pedagogy, literature, social
activities, modern education.
АБДУЛЛА АВЛОНИЙ – КАК ГЛАВА ПРОСВЕЩЕНИЯ И НАЦИОНАЛЬНОГО
ПРОБУЖДЕНИЯ
Аннотация. В статье на основе современного научного подхода анализируются
жизнь, творчество, педагогические взгляды и общественная деятельность Абдуллы
Авлони — видного деятеля узбекского национального возрождения, просвещенного
писателя, педагога и общественного деятеля. Представлены последовательные
аналитические взгляды на творчество автора, актуальность его творчества, его
значение в современной системе образования и воспитания.
Ключевые слова: Абдулла Авлони, просвещение, национальное возрождение,
педагогика, литература, общественная деятельность, современное образование.
XX asr boshlarida Turkiston zaminida yuzaga kelgan ma’rifiy uyg‘onish harakati
vakillari orasida Abdulla Avloniyning tutgan o‘rni beqiyosdir. 1878 yilda Toshkent shahrida
tavallud topgan Avloniy yoshligidan ilm-fanga oshno bo‘lib, arab va fors tillarini puxta
egallagan, sharq adabiyoti va madaniy merosiga chuqur qiziqqan.
Uning ijodiy va ijtimoiy faoliyati Turkistonda milliy o‘zlikni anglash, xalqni uyg‘otish,
yosh avlodni tarbiyalash va ta’lim tizimini isloh qilish kabi dolzarb vazifalarga xizmat qilgan.
Avloniy o‘zining adabiy merosida asosan millat, vatan, ma’rifat va axloqiy tarbiya masalalarini
ilgari surgan.
196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Uning eng mashhur asari – “Turkiy guliston yoxud axloq” – o‘zbek pedagogik fikr
tarixida ilk axloqiy qo‘llanmalardan biri sifatida qadrlanadi. Ushbu asarda muallif yosh avlodni
halollik, vatanparvarlik, odob-axloq, ilmga intilish ruhida tarbiyalash zarurligini ta’kidlaydi.
Avloniy fikricha, ma’rifatsiz xalq – hayotiy kurashda zaif, mustamlaka ostida yashashga
mahkum bo‘ladi. Avloniy ijodiy faoliyatida adabiyot vositasida xalqni uyg‘otish, jaholatga
qarshi kurashish, o‘zligini anglash, milliy birlikni mustahkamlash kabi masalalarga alohida
e’tibor qaratadi. She’r va maqolalari orqali xalqni tafakkurga chorlab, ma’naviy tiklanishning
zarurligini targ‘ib etadi.
Ayniqsa, “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim” nomli o‘quv qo‘llanmalari orqali u
zamonaviy ta’limning asoslarini yaratgan. U ilmning jamiyatdagi o‘rni, muallimning vazifasi,
o‘quvchi shaxsining shakllanishi borasida o‘z zamonasidan ancha oldinda bo‘lgan fikrlarni ilgari
surgan. Avloniy faqat adib emas, balki amaliy pedagog ham edi. U Toshkentda jadid
maktablarini tashkil etib, yangi usulda ta’lim berishni joriy qildi.
Bu maktablarda rus-tuzem maktablaridan farqli o‘laroq, tabiiy fanlar, geografiya, tarix,
hisob, musiqa va jismoniy tarbiya kabi fanlar ham o‘qitilgan. Bu esa o‘z zamonasi uchun ilg‘or
va jasoratli qadam edi. Avloniy o‘qituvchini jamiyatdagi eng muhim kasb egasi deb bilgan. U:
“Muallim – millatni uyg‘otuvchi, uning kelajagini yaratadigan me’mordir,” degan edi.
Avloniy nafaqat maktab ochish, darslik yozish bilan kifoyalanmagan, balki ommaviy
axborot vositalari orqali ham ijtimoiy fikrga ta’sir o‘tkazgan. U “Shuhrat”, “Taraqqiy”, “Osiyo”
kabi matbuot nashrlarida faol publitsistik maqolalar chop etgan, xalq orasida savodsizlik,
islohotlarga qarshilik, ayollar mavqeining pastligi, bolalar huquqlarining poymol etilishi kabi
muammolarni ko‘tarib chiqqan. Uning fikricha, taraqqiyot sari yo‘l – ma’rifat, bilim, erkin
tafakkurdan boshlanadi. Abdulla Avloniy faoliyati Turkistondagi jadidchilik harakati bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, u mazkur harakatning yetuk vakillaridan biri sifatida siyosiy va
ijtimoiy maydonda ham faol ishtirok etgan. U Ismoil G‘aspirali, Mahmudxo‘ja Behbudiy,
Munavvarqori Abdurashidxonov kabi jadidlar bilan hamkorlikda ish olib borgan, ularning
g‘oyaviy qarashlariga yaqin turgan.
Aynan Avloniy asos solgan “Turon” teatr truppasi orqali o‘zbek sahna san’ati yangi
bosqichga ko‘tarildi. Bugungi kunda Avloniy merosi, uning g‘oyalari va asarlari milliy ta’lim
tizimida, ayniqsa, o‘quv dasturlar, metodik qo‘llanmalar va tarbiya konsepsiyalarida keng
qo‘llanmoqda. “Turkiy guliston”dagi axloqiy saboqlar zamonaviy maktablarda, ayniqsa, ona tili
va adabiyot, tarix, “Tarbiya” fanlari doirasida qo‘llanilmoqda. U ilgari surgan muallim sha’ni,
vatanparvarlik, axloqiy yetuklik g‘oyalari hali-hanuz o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Shuningdek, Avloniy ijodi zamonaviy ta’lim islohotlari bilan ham uyg‘unlikda
o‘rganilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasining 2030 yilgacha mo‘ljallangan ta’lim
konsepsiyasida ta’limning insonparvarlik, vatanparvarlik va ma’naviy yetuklik tamoyillari aks
ettirilgan bo‘lib, bu jihatlar Avloniy g‘oyalariga hamohangdir.
Xulosa qilib aytganda, Abdulla Avloniy – o‘zbek xalqining tarixida ma’naviy va ilmiy
uyg‘onishning, milliy o‘zlikni anglashning asoschisi bo‘lgan buyuk shaxsdir. Uning hayoti va
ijodi zamonaviy O‘zbekiston jamiyatida yoshlarga namuna, o‘qituvchilarga esa ilmiy-pedagogik
yo‘l ko‘rsatkich bo‘lib qolmoqda.
Bugun biz uning boy merosini chuqur o‘rganib, ta’lim va tarbiya tizimiga tatbiq etar
ekanmiz, aslida milliy tiklanish va zamonaviy taraqqiyot yo‘lida muhim qadam tashlaymiz.
197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
REFERENCES
1.
Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
2.
Qayumov A. Jadidchilik va Avloniy merosi. – Toshkent: Fan, 2005.
3.
Yusupov B. O‘zbek pedagogik tafakkuri tarixidan lavhalar. – Toshkent: TDPU, 2012.
4.
Normatov O. Milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik harakati. – Samarqand: Registon,
2018.
5.
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
6.
Sultonova D. O‘zbek jadidlari: ta’lim, adabiyot va ijtimoiy g‘oyalar. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2020.
7.
Tursunov B. Jadidchilik – yangi o‘zbekchilik sari. – Buxoro: Nurli olam, 2016.
