ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
595
O‘ZBEK SHEVALARI VA ULARNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Egamberdiyeva Muxlisa Sobir qizi
Qarshi davlat universiteti Filologiya fakulteti 2 - bosqich talabasi.
Murojaat uchun Tel: 94-551-75-04.
muxlisasobirovnam@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385918
Annotatsiya. Mazkur maqola o‘zbek tilining shevalari va ularning o‘ziga xos
xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘zbek tili dialektologiyasi
sohasidagi ilmiy izlanishlarga yangicha yondashuvni taklif etadi. Unda o‘zbek tilidagi
shevalarning paydo bo‘lishi, rivojlanish tarixi, hududiy tarqalishi va tasniflanishi o‘rganiladi.
Maqolada o‘zbek shevalarining fonetik, leksik, morfologik va sintaktik xususiyatlari
atroflicha tahlil qilinib, ularning adabiy til bilan farqlari va o‘xshashliklari ko‘rib chiqiladi.
Ayniqsa, shevalarning lingvistik jihatdan boyligi, ularning xalq turmushi va madaniyati
bilan uzviy bog‘liqligi ta’kidlanadi. Tadqiqot davomida o‘zbek tilining hududiy shevalariga,
xususan, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm, Toshkent, Samarqand va Farg‘ona vodiysi kabi
mintaqalardagi dialektal xususiyatlarga alohida e’tibor qaratilgan. Har bir hududga xos
bo‘lgan talaffuz, so‘z boyligi, so‘z yasalishi va grammatik tuzilma o‘ziga xosligi bilan ajralib
turishi ilmiy dalillar asosida yoritiladi. Shuningdek, shevalarning xalq og‘zaki ijodi, etnografiya
va tarix bilan bog‘liq jihatlari ham o‘rganilib, ularning milliy madaniyatni shakllantirishdagi
o‘rni tahlil qilinadi.Maqolada, shuningdek, globalizatsiya sharoitida shevalarni saqlab qolish va
ularni kelgusi avlodga etkazish bo‘yicha tavsiyalar ham beriladi. O‘zbek shevalarini ilmiy
o‘rganish orqali milliy til boyligini anglash, uni rivojlantirish va yosh avlodga etkazishning
ahamiyati ko‘rsatib beriladi.
Ushbu maqola tilshunos olimlar, dialektologiya bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar,
o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchilari hamda tilni o‘rganishga qiziquvchi keng auditoriya uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, o‘zbek tili boyligining turli qirralarini kashf etish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek shevalari, dialektologiya, hududiy shevalar, fonetik xususiyatlar,
leksik boylik, morfologik xususiyatlar, sintaktik o‘ziga xoslik, adabiy til, milliy til, mintaqaviy
dialektlar, xalq og‘zaki ijodi, etnografiya, lingvistik xilma-xillik, til boyligi, o‘zbek tilining
rivojlanishi.
Аннотация. Данная статья посвящена глубокому анализу диалектов узбекского
языка и их специфических особенностей, а также предлагает новый подход к научным
исследованиям в области диалектологии узбекского языка. В ней изучаются
возникновение, история развития, территориальное распространение и классификация
диалектов узбекского языка. В статье дается подробный анализ фонетических,
лексических, морфологических и синтаксических особенностей узбекских диалектов,
рассматриваются их различия и сходства с литературным языком. В частности,
подчеркивается языковое богатство диалектов, их неразрывная связь с бытом и
культурой народа. В ходе исследования особое внимание уделялось региональным
диалектам узбекского языка, в частности, диалектным особенностям таких регионов,
как Сурхандарья, Кашкадарья, Хорезм, Ташкент, Самарканд и Ферганская долина. На
основе научных данных подчеркивается своеобразие каждого региона в произношении,
словарном запасе, словообразовании и грамматическом строе.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
596
Также изучаются аспекты диалектов, связанные с народным устным
творчеством, этнографией и историей, анализируется их роль в формировании
национальной культуры.В статье также даются рекомендации по сохранению
диалектов в условиях глобализации и передаче их будущим поколениям. Показана
важность понимания национального языкового богатства через научное изучение
узбекских диалектов, его развития и передачи молодому поколению.
Данная статья предназначена для лингвистов, исследователей, занимающихся
диалектологией, преподавателей узбекского языка и литературы, а также широкой
аудитории, интересующейся изучением языка, и позволяет открыть для себя различные
аспекты богатства узбекского языка.
Ключевые слова: Узбекские диалекты, диалектология, региональные диалекты,
фонетические особенности, лексическое богатство, морфологические особенности,
синтаксическое своеобразие, литературный язык, национальный язык, региональные
диалекты, устное народное творчество, этнография, языковое разнообразие, языковое
богатство, развитие узбекского языка.
Abstract. This article is devoted to an in-depth analysis of the dialects of the Uzbek
language and their specific features, and offers a new approach to scientific research in the field
of dialectology of the Uzbek language. It studies the emergence, history of development,
territorial distribution and classification of dialects in the Uzbek language. The article provides
a detailed analysis of the phonetic, lexical, morphological and syntactic features of the Uzbek
dialects, and examines their differences and similarities with the literary language. In particular,
the linguistic richness of the dialects, their inextricable connection with the life and culture of
the people are emphasized. During the study, special attention was paid to the regional dialects
of the Uzbek language, in particular, the dialectal features of such regions as Surkhandarya,
Kashkadarya, Khorezm, Tashkent, Samarkand and the Fergana Valley. The uniqueness of each
region in pronunciation, vocabulary, word formation and grammatical structure is highlighted
on the basis of scientific evidence. Also, aspects of dialects related to folk oral art, ethnography
and history are studied, and their role in the formation of national culture is analyzed.The article
also provides recommendations for preserving dialects in the context of globalization and
passing them on to future generations. The importance of understanding the national linguistic
wealth through the scientific study of Uzbek dialects, developing it and passing it on to the
younger generation is shown.This article is intended for linguists, researchers engaged in
dialectology, teachers of the Uzbek language and literature, as well as a wide audience
interested in language study, and allows you to discover various aspects of the wealth of the
Uzbek language.
Keywords: Uzbek dialects, dialectology, regional dialects, phonetic features, lexical
richness, morphological features, syntactic uniqueness, literary language, national language,
regional dialects, folk oral literature, ethnography, linguistic diversity, linguistic richness,
development of the Uzbek language.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
597
Kirish
Har bir millatning tili uning madaniyati, tarixi va ijtimoiy hayotining muhim qismidir.
O‘zbek tili, o‘zining boy va qadimiy ildizlari bilan Markaziy Osiyodagi eng yirik va ko‘p
qirrali tillardan biri sifatida ajralib turadi. Uning tarkibida hududiy shevalar va dialektlar katta
ahamiyatga ega bo‘lib, tilning ichki boyligini va xilma-xilligini aks ettiradi. O‘zbek shevalari
turli hududlarda yashovchi xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va madaniyatini o‘zida
mujassamlashtiradi. Bu shevalar nafaqat lingvistik tadqiqotlar uchun, balki milliy madaniy
merosni saqlash va o‘rganish uchun ham bebaho ahamiyatga ega.Mazkur maqola o‘zbek
shevalarining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlanib, ularning fonetik, leksik,
morfologik va sintaktik jihatlarini o‘rganishni maqsad qiladi. Shuningdek, shevalarning adabiy
til bilan aloqasi va farqlari, ularning rivojlanish dinamikasi, tarixiy ildizlari va mintaqaviy tasnifi
ham ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, bugungi globallashuv jarayonida milliy
tillar, xususan, o‘zbek shevalarining boyligini saqlab qolish va kelajak avlodga etkazish muhim
vazifa hisoblanadi.Ushbu maqola o‘zbek tilining lingvistik xilma-xilligini kengroq ochib
berishga, tilshunoslikka oid tadqiqotlarga hissa qo‘shishga hamda o‘zbek xalqining boy madaniy
merosini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Asosiy qism
O‘zbek shevalari quyidagi olimlar tomonidan tasnif qilingan: I. I. Zarubin (hududiy
tamoyil asosida tasnif etgan), ye. D. Polivanov (lisoniy-hududiy (lingvoareal) tamoyil), G‘ozi
Olim Yunusov(etnogenetik tamoyil), K. K. Yudaxin(etnik tamoyil), A. K. Borovkov(etnogenetik
tamoyil), V. V. Reshetov (hududiy, etnik, etnogenetik, lisoniy, lisoniy-hududiy (lingvoareal)
tamoyillar asosida ish ko‘rgantasniflari.Ularning yutuq va kamchiliklari. Bugungi kungacha
o‘zbek xalq shevalari tasnifida yuqoridagi beshta tamoyilning tasnifi bo‘lgani kabiulardan
hududiy tamoyil yetakchilik qilgani sezilib turadi.Shuning uchun biznngcha, shevalarimiz ikki
xil nuqtayi nazardan tasnif qilinganligi e’tirofga sazavor: 1.Shevalarimizning mamlakatimiz va
qo‘shni davlatlar hududlarida joylashishi jihatdan tasnifi, ya’ni o‘zbek shevalarining umumiy
tasnifi;
2.Ma‘lum bir voha yoki viloyat (tuman) shevalarining tasnifi, ya’ni o‘zbek shevalarining
xususiy tasnifi.
Shevashunoslikda dialektal tasnif masalasi.
O‘zbek tili tabaqalanish( shevalarning ajralishi) yo‘li bilan emas, balki uyg‘unlashish
(shevalarning qo‘shilishi) yo‘li bilan tashkil topgan. Hozirgi o‘zbek tili uch guruh shevalarning
(qipchoq, o‘g‘uz, qorluq) qo‘shilishidan tashkil topgan. Shuning uchun o‘zbek tilining dialekt va
shevalari Markaziy Osiyodagi boshqa turkiy tillarga nisbatan xilma-xil guruhlarga bo‘lingan.
O‘zbek tilining tarkibida boshqa turkiy tillarga nisbatan sheva ko‘p.
O‘zbek shevalari va ularning o‘ziga xos ayrim xususiyatlari, fonetik, morfologik
xususiyatlarga ko‘ra bir-birlari bilan yaqinlashadigan va ayni vaqtda bir-birlaridan farq qiladigan
dialektal guruhlari haqida tasavvurga ega bo‘lish uchun ularning o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi
tasnifini bilishimiz kerak. Shevalarimiz XX asr boshlaridagi oktabr to‘ntarishidan keyinroq I. I.
Zarubin, K.K. Yudaxin, A. K. Borovkov, ye. D. Polivanov singari rus turkolog olimlari va G‘ozi
Olim, F. Abdullayev, V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo‘rayev, S. Ibrohimov, M.
Mirzayev, A. Ishayev, Q. Muhamedjanov, K. Nazarov, Yo. G‘ulomov, A. Shermatov A. Aliyev,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
598
D. Abdurahmonov, N. Rajabov, B.To‘ychiboyev, K. Usmonov, A. Jo‘rayev singari o‘zbek
tilshunoslari tomonidan ham u yoki bu darajada tasnif qilingan. Albatta, ularning bu sohadagi
ishlarining ahamiyati bugungi kunda ham benihoya kattadir. Tadqiqot natijalariga koʻra, oʻzbek
shevalari morfologiyasi adabiy tildan bir qator jihatlari bilan farqlanadi. Masalan, ayrim
shevalarda kelishik qoʻshimchalari farqli shakllarda namoyon boʻladi (Xorazm shevasida -ga/-ka,
-da/-ta, -dan/-tan). Shuningdek, shevalarning oʻziga xos fe'l shakllari ham mavjud (masalan,
Qashqadaryo shevasida -ajak/-ajaq, -iyap/-yap kabi qoʻshimchalar). Qashqadaryo shevalari
oʻzbek tilining janubiy lahjalariga mansub boʻlib, oʻziga xos morfologik xususiyatlarga ega.
Ushbu shevalar Qashqadaryo viloyatining turli hududlarida tarqalgan boʻlib, ular
oʻrtasida ham ayrim farqlar mavjud. Tadqiqot davomida Qashqadaryo shevalarining quyidagi
morfologik xususiyatlari aniqlandi: Qashqadaryo shevalarida fe'lning oʻtgan zamon shakllari
oʻziga xos qoʻshimchalar bilan ifodalanadi. Masalan, -gan qoʻshimchasi oʻrnida -gon/-qon/- kon
qoʻshimchalari qoʻllaniladi (kelgan - kelgon, aytgan - aytqon). Shuningdek, Qashqadaryo
shevalarida fe'lning kelasi zamon shakllari ham oʻziga xos koʻrinishga ega. Adabiy tildagi -a/-y
qoʻshimchalari oʻrnida -adi/-idi qoʻshimchalari ishlatiladi (boraman - boradiman, kelasan -
keliding). Qashqadaryo shevalarida egalik qoʻshimchalari ham farqli shakllarda namoyon boʻladi.
Masalan, I shaxs birlik egalik qoʻshimchasi -im/-m emas, balki -man shaklida qoʻllaniladi
(kitobim - kitobman). Bundan tashqari, Qashqadaryo shevalarida kelishik qoʻshimchalari ham
adabiy tildan farqlanadi. Masalan, -ga/-ka, -da/-ta kabi qoʻshimchalar oʻrnida -a shaklida
umumlashgan qoʻshimcha ishlatiladi (maktabga - maktaba, uyda - uya). Qashqadaryo shevalari
morfologiyasida arxaik unsurlar ham saqlanib qolgan. Masalan, -roq qoʻshimchasi hozirgi
adabiy tilda deyarli qoʻllanilmaydi, ammo Qashqadaryo shevalarida buqoʻshimcha hali ham
uchraydi (yaxshiroq, qizilroq). Ushbu natijalar Qashqadaryo shevalarining morfologik jihatdan
oʻziga xos vaboyekanligini koʻrsatadi. Ushbu shevalarni oʻrganish orqalinafaqathududning til
xususiyatlari, balki oʻzbek tilining umumiy taraqqiyoti haqida ham muhim maʼlumotlar olish
mumkin.
Shevalarning morfologik xususiyatlari ularning tarixiy taraqqiyoti va boshqa tillar bilan
aloqasi natijasidir. Masalan, Xorazm shevasidagi -ga/-ka,-da/-ta kabi qoʻshimchalar qadimgi
turkiy tilga xos boʻlgan. Shuningdek, ayrim shevalardagi oʻziga xos fe'l shakllari ham tarixiy
jarayonlar mahsuli hisoblanadi. Oʻzbek shevalarining morfologik jihatlari hali toʻliq
oʻrganilmagan va bu borada qator muammolar mavjud. Jumladan, shevalarning morfologik
xususiyatlarini tizimli ravishda tasniflash, ularning kelib chiqish sabablarini aniqlash va adabiy
til bilan aloqasini oʻrganish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Oʻzbek shevalarining morfologik
xususiyatlarini oʻrganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Shevalarning
morfologik jihatlari haqidagi maʼlumotlar tilning tarixiy taraqqiyotini tushunish, adabiy til
meʼyorlarini belgilash va til siyosatini shakllantirish uchun muhim. Shuningdek, shevalarning
morfologik xususiyatlarini hisobga olish leksikografiya, tarjimashunoslik va til oʻqitish kabi
sohalarda ham qoʻl keladi. Oʻzbek shevalarining morfologik xususiyatlarini tahlil qilish shuni
koʻrsatadiki, ular adabiy tildan bir qator jihatlari bilan farqlanadi. Masalan, ayrim
shevalarda kelishik qoʻshimchalari oʻziga xos shakllarga ega boʻlib, bu tilning tarixiy
taraqqiyoti bilan bog'liq. Shuningdek, shevalarning fe'l shakllari ham adabiy tildan farqli boʻlishi
mumkin, bu esa turli tarixiy-lisoniy omillar taʼsiri natijasidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
599
Shevalarning morfologik tizimi adabiy til bilan qiyosiy tahlil qilinganda, ular oʻrtasida bir
qator farqlar mavjudligi koʻzga tashlanadi. Masalan, adabiy tilda kelishik qoʻshimchalari -ning, -
ni, -da, -dan kabi shakllarga ega boʻlsa, ayrim shevalarda -ni oʻrnida -di, -da oʻrnida -na kabi
variantlar qoʻllaniladi. Bunday farqlar shevalarning oʻziga xos taraqqiyoti va boshqa tillar bilan
aloqasi natijasida yuzaga kelgan. Oʻzbek shevalari morfologiyasining areal xususiyatlarini tahlil
qilish ham muhim ahamiyatga ega. Ayrim morfologik hodisalar maʼlum bir hududga xos boʻlishi
mumkin, boshqa hududlarda esa uchramasligi mumkin. Masalan, Qashqadaryo shevasidagi -
ajak/-ajaq, -iyap/-yap kabi fe'l qoʻshimchalari boshqa shevalarda kuzatilmaydi. Bu esa
shevalarning tarixiy-geografik taraqqiyoti va boshqa tillar bilan aloqasi haqida qimmatli
maʼlumotlar beradi. Shuningdek, shevalarning morfologik xususiyatlari ularning lug'at tarkibi
bilan ham chambarchas bog‘liq. Ayrim so'zlar maʼlum bir shevaga xos bo‘lishi va o‘ziga xos
morfologik xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, Xorazm shevasida “ketmon” so‘zi
“ketmen” shaklida qo‘llaniladi va -men qo‘shimchasiorqali yasalgan Bunday holatlarda
shevalarning leksik va morfologik xususiyatlarini kompleks tarzda o'rganish talab etiladi.Tahlil
natijalari shuni ko‘rsatadiki, o'zbek shevalari morfologiyasi murakkab va ko‘p qirrali hodisa
bo‘lib, uni har tomonlama o‘rganish tilshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir. Shevalarning
morfologik xususiyatlarini tahlil qilish orqali tilning tarixiy taraqqiyoti, areal xususiyatlari va
boshqa tillar bilan aloqasi haqida muhim ma‘lumotlar olish mumkin. Oʻzbek shevalari
morfologiyasini oʻrganishda bir qator muammolar mavjud. Avvalo, shevalarning morfologik
xususiyatlarini yig'ish va tasniflashda qiyinchiliklar yuzaga keladi, chunki ayrim shevalar hali
toʻliq oʻrganilmagan. Bundan tashqari, shevalarning morfologik tizimini adabiy til bilan
qiyoslash va ular oʻrtasidagi farqlarni aniqlashda ham murakkabliklar mavjud. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
▪ Shevalarni dala tadqiqotlari asosida oʻrganish va morfologik
xususiyatlarni tizimli ravishda yig‘ish:
▪ Shevalarning morfologik tizimini adabiy til bilan qiyosiy tahlil qilish va farqlarni
aniqlash:
▪ Shevalarning morfologik xususiyatlarini tarixiy-qiyosiy metodlar asosida tadqiq qilish:
▪ Shevalardagi morfologik hodisalarning areal xususiyatlarini oʻrganish va xaritalash.
Yuqoridagi tadbirlarni amalga oshirish orqali oʻzbek shevalari morfologiyasini yanada
chuqurroq va tizimli ravishda oʻrganish, bu sohada mavjud muammolarni hal qilish mumkin.
Xulosa
O‘zbek shevalari xalqning milliy madaniyati, tarixi va turmush tarzini aks ettiruvchi
muhim til hodisasi hisoblanadi. Ular o‘zbek tilining boyligi va xilma-xilligini ko‘rsatib beruvchi
vosita bo‘lib, har bir hududga xos bo‘lgan o‘ziga xos leksik, fonetik va grammatik xususiyatlarni
o‘zida mujassamlashtiradi. Tadqiqot davomida o‘zbek shevalarining fonetik va morfologik
xususiyatlari, ularning adabiy til bilan o‘zaro aloqasi hamda hududiy farqlari tahlil qilindi.
Globallashuv sharoitida o‘zbek shevalarini o‘rganish va saqlab qolish muhim ahamiyat
kasb etadi, chunki ular milliy tilning boyligini yanada chuqurroq anglash va kelgusi avlodlarga
yetkazishda katta rol o‘ynaydi. Ayniqsa, hududiy shevalar xalq ijodi, tarixi va etnografiyasining
qimmatli manbai sifatida xizmat qilishi ularning dolzarbligini oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
600
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek shevalarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik uchun, balki
milliy madaniy merosni boyitish va asrash uchun ham katta ahamiyatga ega. Shu sababli,
shevalarning lingvistik va madaniy xususiyatlarini tadqiq qilish davom ettirilib, ular yosh
avlodga to‘g‘ri shaklda yetkazilishi zarur. Bu boradagi ilmiy izlanishlar nafaqat tilni, balki
xalqning tarixiy rivojlanishini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Rajabov N. O‘zbek shevashunosligi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
2.
Reshetov V. V., Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek dialektologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi,
1978.
3.
To‘ychiboyev B., Hasanov B. O‘zbek dialektologiyasi. – Toshkent: Abdulla Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.
4.
Ashirboyev S.O‘zbek dialektologiyasi. – T:.”Navro‘z”, 2016.
5.
Abdurahmonov, G'. (1973). Oʻzbek tilining tarihiy grammatikasi. Toshkent: Oʻqituvchi.
6.
Ibrohimov, S. (2007). Oʻzbek dialektologiyasining dolzarb masalalari. Oʻzbek tili va
adabiyoti, (4), 16-21.
7.
Do'simov, Z. (2019). O'zbek shevalarida kelishik qo'shimchalari.
8.
Filologiya masalalari, (3), 120-125.
9.
Abdullayev, F. (1961). Xorazm shevalari. Toshkent: Fan.
