“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
275
YENGIL ATLETIKA ORQALI TALABALARDA JISMONIY CHIDAMLILIKNI
RIVOJLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI
Maxkamov Ixtiyor Azizjonovich
TMC instituti Akademik faoliyatni boshqarish bo‘limi bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393376
Annotatsiya. Mazkur maqolada yengil atletikaning uzoq masofaga yugurish yo‘nalishi
orqali talabalarda jismoniy chidamlilikni rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy metodlar va
trening texnologiyalari tahlil qilinadi. Chidamlilik — bu talabaning tana salomatligi, yurak-qon
tomir va nafas olish tizimlarining holati, ruhiy barqarorlik va umumiy quvvatini belgilovchi
muhim jismoniy sifat hisoblanadi. Yozilgan maqolada aerobik yuklamalarning samarasi,
intervallik yugurish mashg‘ulotlarining fiziologik ta’siri, nafasni boshqarish mashqlari orqali
chidamlikni oshirish texnikasi haqida ilmiy asoslangan yondashuvlar keltiriladi. Shuningdek,
maqolada eksperimental tadqiqotlar orqali talabalar guruhida o‘tkazilgan mashg‘ulotlarning
natijalari tahlil qilinib, asosiy ko‘rsatkichlardagi ijobiy o‘zgarishlar taqdim etiladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, muntazam va to‘g‘ri tashkil etilgan yugurish mashg‘ulotlari orqali
talabalar nafaqat jismoniy tayyorgarlik darajasini oshiradilar, balki o‘zlarining psixologik
muvozanatini va ijtimoiy moslashuvchanligini ham mustahkamlashadi.
Kalit so‘zlar: yengil atletika, chidamlilik, talaba, yugurish, jismoniy tayyorgarlik, trening
texnologiyasi.
Kirish.
Zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida talabalarning jismoniy tayyorgarligi va
sog‘lom turmush tarzini shakllantirish dolzarb masalalardan biridir. Ayniqsa, uzoq muddatli
intellektual va ruhiy yuklamalar talabalar organizmida charchoq, stress va salomatlik
darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Bunday salbiy ta’sirlarning oldini olishda yengil
atletika, xususan, uzoq masofalarga yugurish mashg‘ulotlari muhim rol o‘ynaydi. Chunki bu
faoliyat turi yurak-qon tomir, nafas olish, mushak va asab tizimlarining faoliyatini kuchaytiradi,
chidamlik darajasini oshiradi va stressga bardoshlilikni ta’minlaydi.
Yugurish orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirish bo‘yicha mashg‘ulotlar an’anaviy
jismoniy tarbiya darslaridan farqli ravishda tizimli, individual yondashuv va yuklama nazoratini
talab etadi. Mazkur maqolada yengil atletika asosidagi chidamlilikni oshirish texnologiyalarining
nazariy asoslari, amaliy yondashuvlar va eksperimental dalillar asosida samaradorlik tahlil
qilinadi. Shuningdek, maqola orqali trenerlar, jismoniy tarbiya o‘qituvchilari hamda sport ilm-
fani vakillari uchun amaliy tavsiyalar shakllantiriladi.
Tadqiqot metodikasi.
Tadqiqot Andijon davlat universiteti Jismoniy madaniyat
fakultetida tahsil olayotgan 40 nafar 1–2 kurs talabalar ishtirokida o‘tkazildi. Ishtirokchilarning
yoshi 18–21 yosh oralig‘ida bo‘lib, ular erkak va ayol jinsidagi talabalardan iborat edi. Tadqiqot
10 hafta davom etdi va har hafta 3 marotaba mashg‘ulotlar olib borildi.
Trening dasturi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat bo‘ldi:
•
Intervallik yugurish (tezlik va dam olish oralig‘ida);
•
Teng ritmda uzoq masofaga yugurish;
•
Tabiiy sharoitdagi kross yugurish;
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
276
•
Nafasni boshqarish va dam olish mashqlari.
Baholash uchun talabalar quyidagi ko‘rsatkichlar asosida testdan o‘tkazildi:
•
Kupyer testi (12 daqiqada bosib o‘tilgan masofa);
•
Yurak urish tezligi (yugurishdan oldin va keyin);
•
Subyektiv holatni baholash (motivatsiya, charchoq, diqqat).
Olingan ma’lumotlar Excel va SPSS dasturlari orqali tahlil qilinib, dastlabki va yakuniy
natijalar taqqoslandi.
Tadqiqot natijalari va tahlili.
Tadqiqot natijalari talabalarda chidamlilik darajasida
sezilarli o‘zgarishlarni ko‘rsatdi. Kupyer testida dastlabki o‘rtacha natija 2050 metrni tashkil
qilgan bo‘lsa, eksperiment yakunida bu ko‘rsatkich 2450 metrgacha oshdi (taxminan 19.5%
o‘sish). Yurak urish tezligi mashg‘ulotdan keyingi holatda 76 urish/min dan 68 urish/min gacha
kamaydi. Talabalarning o‘z holatlarini baholash natijalariga ko‘ra, motivatsiya, kayfiyat va
umumiy energiya darajasi oshgan.
Ko‘rsatkich
Eksperiment oldi Eksperiment so‘ng O‘zgarish
Kupyer testi (m)
2050
2450
+19.5%
Yurak urishi (urish/min)
76
68
−10.5%
Subyektiv holat (1–10 ball) 5.8
8.1
+39.7%
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, uzoq masofaga yugurishga asoslangan muntazam
mashg‘ulotlar talabalar sog‘lig‘i, jismoniy holati va o‘zini anglash ko‘nikmalariga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Muhokama.
Tadqiqot natijalari ilgari o‘tkazilgan ilmiy ishlar bilan mos tushadi.
Intervallik yugurish va kross mashqlari talabalarning nafas olish va yurak faoliyatini yaxshilashi,
yurak qisqarishlarining samarali bo‘lishini ta’minlashi bilan ajralib turadi. Nafasni chuqur
nazorat qilish texnikalari esa nafaqat jismoniy kuchga, balki stressni boshqarish va diqqatni
jamlash qobiliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mashg‘ulotlar davomida talabalarning o‘z-o‘zini anglash, kuch va imkoniyatlarini
baholash, muammoli vaziyatlarga bardosh berish ko‘nikmalari ham shakllandi. Ayniqsa,
ijtimoiy-psixologik jihatdan o‘zini past baholaydigan talabalar ham treninglar davomida o‘ziga
bo‘lgan ishonchni oshirgan.
Ushbu ma’lumotlar asosida yengil atletika orqali nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki
psixologik va ijtimoiy muvozanatni mustahkamlash mumkinligi ilmiy isbotlandi.
Xulosa va tavsiyalar.
Yengil atletika asosida uzoq masofalarga yugurish mashqlari
talabalarda chidamlilikni oshirishning eng samarali va arzon vositalaridan biridir. O‘quv
jarayoniga muntazam ravishda yugurish mashqlarini kiritish, ularni interaktiv va shaxsga
yo‘naltirilgan metodlar bilan boyitish lozim.
Tavsiyalar:
•
Har bir oliy ta’lim muassasasida yugurishga ixtisoslashgan dasturlar ishlab
chiqilsin;
•
Mashg‘ulotlarda individual yuklamalar va yurak ritmi monitoringi joriy qilinsin;
•
Psixologik tayyorgarlik mashqlari bilan birga nafasni boshqarish texnikalari ham
o‘rgatilsin;
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
277
•
Talabalarning motivatsiyasini oshiruvchi musobaqalar, yugurish haftaliklari,
ochiq havoda marafonlar tashkil etilsin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Turg‘unov I. (2023). Talabalarda chidamlilikni rivojlantirishning zamonaviy usullari.
"Jismoniy tarbiya va sog‘liq" jurnali.
2.
Rahimov F. (2022). Oliy ta’limda intervallik yuklamalarning o‘rni. "Fan va sport" ilmiy
to‘plami, 4-son.
3.
Inoyatov D. (2023). Yengil atletikadagi aerob yuklamalar. O‘quv-uslubiy qo‘llanma.
4.
Mahkamova N. (2022). Sport fiziologiyasi va moslashuv. Toshkent: Fan va taraqqiyot.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sportni rivojlantirish agentligi axborot byulleteni, 2023.
