“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
27
KIMYO DARSLARIDA MULTIMEDIA VA VIRTUAL TEXNOLOGIYALARNI
INTEGRATSIYA QILISH
Mamirzayev Mashrab Abdumalikovich
Uzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
email:
mashrab87@mail.ru
Annotatsiya.
Ushbu maqolada universitetlarda kimyo fanini o‘qitishda zamonaviy ta’lim
texnologiyalarini, xususan, multimedia, internet resurslari, interaktiv uskunalar va o‘yinlashtirish
(gamifikatsiya) usullaridan foydalanishning afzalliklari tahlil qilinadi. Mualliflar axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o‘quv jarayonidagi ahamiyatini, talabalarning kognitiv,
affektiv va xulqiy rivojlanishiga ko‘rsatgan ijobiy ta’sirini yoritadi. Interaktiv simulyatsiyalar,
virtual laboratoriyalar, raqamli darsliklar va masofaviy aloqa vositalari orqali ta’lim jarayonini
takomillashtirish, talabalarda mustaqil fikrlash, o‘z-o‘zini baholash, hamkorlikda ishlash kabi
muhim ko‘nikmalarni shakllantirish imkoniyati asoslab beriladi. Tadqiqotlar natijasi sifatida kimyo
fanini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalarni kompleks qo‘llash ta’lim sifatini sezilarli darajada
oshirishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar.
Kimyo ta’limi, Zamonaviy texnologiyalar, Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT), Interaktiv o‘qitish, Virtual laboratoriya, Gamifikatsiya, Talabaning faol
ishtiroki, Metakognitiv ko‘nikmalar, Masofaviy ta’lim, Raqamli resurslar, Pedagogik
innovatsiyalar
Ta’lim texnologiyalari an’anaviy tarzda ta’lim tizimida axborot uzatish va yangi bilimlarni
o‘zlashtirish vositasi sifatida qo‘llaniladi. Yangi axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining
tezkor rivojlanishi bilimni egallash va tarqatish tabiatini o‘zgartirmoqda. Yangi texnologiyalar
o‘quv mazmuni va usullarini yangilash imkoniyatlarini ochib bermoqda.
Kimyoni zamonaviy texnologiyalar asosida o‘qitish axborotni uzatish va faol ijodiy jarayonni
saqlab qolish uchun kompyuterlardan foydalanishga asoslangan. Fan bo‘yicha bilim olish uchun
zarur bo‘lgan axborot miqdori ortib borayotgan bir paytda, uning samarali uzatilishi, talabalarning
idrok faoliyatini maksimal darajada tashkil etish, o‘rganilayotgan fandagi ijodiy qiziqishni
oshirishga xizmat qiluvchi usul va vositalar haqida savol tug‘iladi.
Oliy ta’lim jarayonida kompyuter texnologiyalari va yangi axborot texnologiyalaridan oqilona
foydalanish yo‘llarini aniqlash ta’lim tizimini yangi pedagogik texnologiyalarga o‘tkazishning
psixologik va pedagogik asoslarini belgilash masalasini kun tartibiga olib chiqdi.
An’anaviy tarzda o‘qitish usuli — bu o‘qituvchi va talabalar faoliyatining o‘zaro bog‘liq va
o‘zaro ta’sirli shakli bo‘lib, o‘quv maqsadlariga erishishga qaratilgan, yoki bu o‘qituvchining
maqsadga yo‘naltirilgan faoliyati, talabalar bilimini shakllantirish va amaliy faoliyatini tashkil
etishga, o‘quv vazifalarini hal qilishga xizmat qiluvchi tizim sifatida ta’riflanadi.
Aslida, usulning o‘zi ikkilik (dual) yondashuvni anglatadi — ya’ni o‘qitish usullarining
birligidir. Biroq, bu ta’rif mavhum bo‘lib qoladi: u faqat ishning umumiy modelini bildiradi —
o‘qituvchi gapiradi, talaba eshitadi, tushunadi, eslab qoladi (tushuntirish); o‘qituvchi savol beradi,
talabalar javob beradi (suhbat). Bu yondashuv masalaning mohiyatini, nazorat shaklini va eng
muhimi, bilimni boshqarish va rivojlantirish jarayonlarini ochib bermaydi.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
28
Usulni aniqroq tushunish uchun uni metodologik darajada ko‘rib chiqish lozim — talaba
faoliyatini tashkil etishning aniq usullari sifatida. Unda o‘qitish usuli, ta’lim berish vositasi sifatida,
"shaxsga ta’sir ko‘rsatish vositasi", talabani rivojlantiruvchi faoliyatga jalb qilish va uni boshqarish
usuliga aylanadi.
Professional pedagoglar 50 ga yaqin o‘qitish usulini qo‘llaydilar: hikoya, suhbat, mustaqil
o‘rganish, ko‘rsatmalar, mashqlar, manbalar bilan ishlash, ta’limiy o‘yin shaklidagi muhokama va
boshqalar. Har bir usul esa, muayyan sharoitlarda, turli texnikalar kombinatsiyasi orqali amalga
oshiriladi
So‘nggi yillarda ta’lim texnologiyalaridan kimyo ta’limida foydalanish tobora ommalashib
bormoqda. Sinfdagi texnologiyalarni integratsiya qilish talabalarni jalb etish va ularning faol o‘qish
jarayonini rag‘batlantirish orqali o‘quv natijalarini yaxshilash imkoniyatiga ega. Kimyo ta’limida
ta’lim texnologiyalaridan foydalanish talabalarining kognitiv (bilish) qobiliyatlarini oshiradi.
Masalan, interaktiv simulyatsiyalar va animatsiyalar talabalar tomonidan mavhum kimyoviy
tushunchalarni yaxshiroq anglash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam berishi aniqlangan. Shuningdek, kompyuterga asoslangan baholashlar talabalarni tanqidiy
fikrlashga va o‘z bilimlarini yangi kontekstda qo‘llash qobiliyatiga ega bo‘lishlariga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan. Bundan tashqari, texnologiyalar bilan boyitilgan hamkorlikdagi o‘qitish yuqori
darajadagi tafakkur va metakognitiv
1
ko‘nikmalarni rivojlantirishi aniqlangan [1].
Kimyo ta’limida ta’lim texnologiyalaridan foydalanish bir qancha xulq-atvorga oid foydali
natijalar bilan ham bog‘liq. Masalan, mobil qurilmalar va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish
talabalarning darsga bo‘lgan qiziqishini va motivatsiyasini oshiradi [2]. Bundan tashqari,
texnologiyaga asoslangan usullar talabalarning faolligi va davomatini oshirganligi aniqlangan [3].
Ta’lim texnologiyalaridan foydalanish kimyo faniga nisbatan munosabat va ruhiy holatga
ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, texnologiya bilan boyitilgan darslar talabalar orasida
kimyoga bo‘lgan qiziqishni oshirib, bu fan haqidagi muloqotlarini ijobiy tomonga o‘zgartirgan [4].
Shuningdek, virtual reallik va o‘yinlashtirish (gamifikatsiya
2
) texnologiyalaridan foydalanish
talabalar o‘rtasida o‘qishga bo‘lgan zavqni oshirib, tashvish darajasini kamaytirgan [5]).
Multimedia va internetga asoslangan ta’lim texnologiyalaridan foydalanish talabalarning
kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi
.
So‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatadiki, talabalarning aksariyati yangi metodikani foydali va
yoqimli deb topgan. Ular multimedia texnologiyalari, virtual laboratoriyalar va raqamli darsliklar
bilan ishlashni qo‘llab-quvvatlagan.
Interaktiv simulyatsiyalar va virtual laboratoriyalar murakkab kimyoviy hodisalarni
tushunishni yaxshilashda ayniqsa samarali bo‘lgan.
Yangi metodika talabalarning xulq-atvoriga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. So‘rovnomalar
ko‘rsatdi: talabalar ko‘proq jalb qilingan va darslarga nisbatan motivatsiyasi oshgan. Talabalarning
80% yangi metodikani an’anaviy usullarga nisbatan qiziqarliroq va jozibaliroq deb baholagan.
1 Metakognitiv (yoki metakognitsiya) — bu insonning o‘z fikrlash, o‘rganish va bilish jarayonlarini
anglash, kuzatish va boshqarish qobiliyatidir
2 Gamifikatsiya — bu o‘quv yoki ish jarayoniga o‘yin elementlarini qo‘shish orqali uni
qiziqarliroq, raqobatbardoshroq va rag‘batlantiruvchi qilish usulidir.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
29
Multimedia va internetga asoslangan texnologiyalar talabalar o‘rtasida hamkorlikni oshirgan,
ular bilimlarini bo‘lishib, loyihaviy ishlarni guruhda samarali bajarganlar.
Multimedia va internetga asoslangan texnologiyalar talabalarning affektiv (hissiy)
rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Shuningdek, ular kimyoga oid xavotir va stress darajasi kamayganini bildirganlar. Bu natija
virtual laboratoriyalardan foydalanish tufayli bo‘lgan — chunki talabalar real xavf-xatarsiz
tajribalar o‘tkazganlar.
Yangi metodikaning samaradorligini baholash uning o‘quv tajribasini sezilarli darajada
yaxshilaganini ko‘rsatdi. Multimedia va internetga asoslangan texnologiyalar kognitiv, xulqiy va
affektiv rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Zamonaviy universitetda innovatsion texnologiyalar
Kimyo darslarida qo‘shimcha materiallardan foydalanish, boshqa universitetlar tajribasini
masofadan kuzatish, mashhur olimlar yutuqlari asosida ma’lumot yig‘ish — bular zamonaviy
ta’limning asosini tashkil etmoqda.
Kimyo ta’limida interaktiv texnologiyalar maxsus o‘rin tutadi — ular laboratoriya
ma’lumotlarini talabalar guruhlari o‘rtasida almashish va o‘quv dasturining “Kimyo darslarida
nazariy tafakkurni rivojlantirish” kabi kurslarini moslashtirish imkonini beradi.
Kimyo fanida kommunikatsiya texnologiyalari ham qo‘llaniladi — masalan, "Kimyo sanoati
va innovatsiya" mavzusidagi tajriba loyihalari uchun kerakli ma’lumotni izlashda kompyuter
dasturlaridan foydalaniladi.
Tabiiy fanlarning o‘ziga xosligi shundaki, bu sohada tajriba ishlari turli o‘lchov va aniq
ma’lumotlarga tayanadi. Tadqiqot davomida bu ma’lumotlar tekshiriladi va bajarilgan ish
muvaffaqiyatli bo‘lganiga oid xulosa chiqariladi.
Bugungi kunda deyarli har bir talabada shaxsiy kompyuter yoki noutbuk mavjud bo‘lib, bu
esa dars jarayonida mustaqil yoki vaziyatga mos faoliyatni boshqa formatda tashkil etish
imkoniyatini beradi. Ta’lim jarayonining kompyuter texnologiyalari bilan jihozlanishi, o‘quv
faoliyatining mazmunini qisman o‘zgartiradi, muayyan kompetensiyalarni qisqa vaqt ichida chuqur
o‘zlashtirishga imkon beradi va o‘quv faoliyatini tubdan qayta tashkil etish uchun sharoit yaratadi.
Ta’limning metodik asoslari axborot texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan yangi
yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. O‘quv rejalari Namunaviy o‘quv dasturlarini va materiallarni
chuqurroq tushunishni o‘z ichiga olgan boshqacha jadvalni o‘zida mujassam etishi mumkin. Ish
rejalari endilikda fanlarni kompyuterlashtirish va kompyuter texnologiyalari bilan ishlash
ko‘nikmalarini egallashsiz amalga oshmaydi.
Amaliyot ko‘rsatganidek, aloqa va axborot texnologiyalaridan foydalanish ta’lim
muassasasining axborot muhitiga kirishni osonlashtiradi, bu esa uni ochiq makonga aylantiradi — u
har qanday yangilikni qabul qilishga tayyor bo‘ladi. Bunga masofaviy ta’lim, vebinarlar, onlayn
ma’ruzalar va mashhur olimlar bilan uchrashuvlar kiradi, ular ko‘plab yoshlarni ilmiy
hamjamiyatga jalb etadi
Innovatsion texnologiyaning yana bir turi — bu psixologik dizayn hisoblanadi. Bu yondashuv
muallif tomonidan shunday shakllanganki, unda inson va uning hayotiy makoni yagona yaxlit tizim
sifatida qaraladi, u shaxsiy qonuniyatlarga asoslanib rivojlanadi va bu butun inson faoliyatiga ta’sir
ko‘rsatadi.
Ushbu yondashuvni qo‘llashda talabalarining yoshi, shaxs va subyekt sifatida shakllanish
bosqichlari inobatga olinadi. Bu yondashuv talabaning kelajakdagi ish faoliyatiga moslashuviga,
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
30
ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirgan holda zarur ko‘nikmalar va malakalarni
shakllantirishiga yordam beradi.
Bugungi jamiyat har bir talabaning shaxsiy imkoniyatlarini ob’ektiv baholashni talab
qilmoqda. Talabaning shaxsiy yutuqlari ta’lim jarayonining asosiy vazifasi va maqsadiga
aylanmoqda. Bu orqali motivatsiyani rivojlantirish, maqsadlar qo‘yish, o‘z-o‘zini baholash va o‘zini
tahlil qilish kabi ko‘nikmalar shakllanadi.
Pedagogik e’tibor talabaning yutuqlarini baholashda emas, balki uning o‘z-o‘zini baholash
ko‘nikmasini shakllantirishga qaratilgan. Bu faoliyat o‘qituvchi va talabaning hamkorligi asosida,
butun umr davom etadigan ta’limda amalga oshiriladi.
Interaktiv texnologiyalar — bu ta’lim jarayonini yangi, ilg‘or yondashuvlar bilan tashkil etish
usullaridir. Bu yondashuv o‘qituvchi va talaba, hamda talaba va talaba o‘rtasidagi faol hamkorlikka
asoslanadi. Endi o‘qituvchining roli kamayadi, tashabbus talabaning o‘ziga o‘tadi, u o‘quv
jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi.
Interaktiv texnologiyalarni joriy etish uchun maxsus interaktiv uskunalardan foydalaniladi.
Ular kimyo darslarida chizmalar, tasvirlar, formulalar, videomateriallarni aks ettirishda samarali
bo‘lib, materialni oson eslab qolishga yordam beradi.
Masalan, kimyoviy tajriba o‘tkazish bo‘yicha video orqali ko‘rsatmalar beriladi va
keyinchalik talabalar ularni mustaqil ravishda takrorlaydilar.
O‘qituvchilar ushbu natijalardan foydalanib, o‘z ta’lim metodlarini takomillashtirishlari va
talabalar uchun dars jarayonini qiziqarliroq va samaraliroq qilishlari mumkin.
O‘quv dasturiga interaktiv simulyatsiyalar, onlayn videolar, virtual laboratoriyalar va raqamli
darsliklarni kiritish — an’anaviy o‘qitish usullarini to‘ldiradi va murakkab kimyoviy hodisalarni
tushunishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Fominykh, M., Weidlich, J., Kalz, M., & Dahler Hybertsen, I. (2022). What do they
TEL(L)? A systematic analysis of master programs in technology-enhanced learning.
International
Journal of Educational Technology in Higher Education, 19
, article number: 1.
https://doi.org/10.1186/s41239-021-00305-7
2. Shi, L., & Kopcha, T.J. (2023). Moderator effects of mobile users' pedagogical role on
science learning: A meta-analysis.
British Journal of Educational Technology, 53
(6), 1605-1625.
https://doi.org/10.1111/bjet.13210
3. Xu, Y., Liu, H., Chen, B., Huang, S., & Zhong, C. (2023). Examining the diversity of
scientific methods in college entrance chemistry examinations in China.
Chemistry Education
Research and Practice, 24
, 494-508. https://doi.org/10.1039/D2RP00235C
4. Crompton, H., Burke, D., Jordan, K., & Wilson, S.W.G. (2021). Learning with technology
during emergencies: A systematic review of K-12 education.
British Journal of Educational
Technology, 52
(4), 1554-1575. https://doi.org/10.1111/bjet.13114
5. Bai, S., Hew, K.F., Gonda, D.E., Huang, B., & Liang, X. (2023). Incorporating fantasy into
gamification promotes student learning and quality of online interaction.
International Journal of
Educational Technology in Higher Education, 19
(1), 29. https://doi.org/10.1186/s41239-022-
00335-9
