RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
188
METANDAN MEZOG’OVAKLI UGLEROD SINTEZINI AMALGA OSHIRISHDA
QO’LLANILGAN UZLUKSIZ ISHLOVCHI REAKTORINING MATEMATIK MODELI
Mamirzayev Mashrab Abdumalikovich.
O ‘zbekiston-Finlandiya pedagogika institute. e-mail:mashrab87@mail.ru
Annotatsiya.
Maqolada tabiiy gazdan mezog‘ovakli faollashtirilgan uglerod olish jarayoni va
samarali
katalizatorlarni
tanlash
bo‘yicha
o‘tkazilgan
tajribalar
yoritilgan.
15%Ni5%Co5%Fe5%Cu2%Mo/MG’S katalizatori eng yuqori unumdorlik va samaradorlik
ko‘rsatgan.
Kalit so‘zlar.
Mezog‘ovakli uglerod, tabiiy gaz, katalitik piroliz, faollashtirilgan uglerod,
katalizator samaradorligi, reaktor modellashtirish, d-elementlar, MG’S, metan pirolizi, energiya
tejamkor texnologiya.
Dunyoda mezog’ovakli faollashtirilgan uglerod olish jarayoni bo’yicha qator, jumladan,
quyidagi ustuvor yo’nalishlarda: tabiiy gazdan mezog’ovakli uglerod olish reaksiyasi uchun yuqori
unumdorlikka, selektivlikka, faollikka va barqarorlikka ega bo’lgan katalizatorlar yaratish hamda
jarayonning kinetikasi va mexanizmini batafsil o’rganish bo’yicha tadqiqotlar olib borilmoqda.
Tabiiy gazdan mezog’ovakli uglerod olishga doir jahonda olib borilgan tadqiqotlar natijasida qator,
jumladan, quyidagi ilmiy natijalar olingan: mezog’ovakli uglerod olish, tabiiy gazdan mezog’ovakli
faollashtirilgan uglerod olish uchun mo’ljallangan katalizatorlar samaradorligini oshirish va
mezog’ovakli uglerod ishlab chiqarish imkoniyatlari, mezog’ovakli uglerod ishlab chiqarishni
tashkillashtirish bo’yicha tadqiqotlar bajarilgan bo’lib, jarayonlar uchun istiqbolli katalizatorlar
tarkibida d-elementlar saqlagan birikmalar ekanligi aniqlangan [1]. Bugungi kunda mezog’ovakli
uglerod ishlab chiqarishning eng muqobil va istiqbolli usuli tabiiy gazni havosiz joyda qizdirish
jarayoni bo’lib, yuqori faollik va unumdorlikka ega bo’lgan barqaror katalizator yaratilmaganligi
sababli sanoatga joriy etilgan emas.
Shuning uchun tabiiy gazdan maksimal unum bilan
mezog’ovakli uglerod olish maqsadida yuqori unumdorlikka ega bo’lgan katalizatorlar tanlash
hamda energiya va resurstejamkor texnologiya yaratishga katta e’tibor qaratilmoqda [2].
Metan katalitik piroliz mezog’ovakli uglerod olish uchun mo’ljallangan reaktorining uzluksiz
ishlash rejimi katalizator qatlamining qurilma uzunligi bo’yicha gaz fazasiga nisbatan qarshi oqim
bilan ko’chirish orqali amalga oshiriladi.
1-jadval
Reaktorni matematik modellashtirish orqali olingan natijalarini laboratoriya ma’lumotlari
bilan solishtirish (jarayon harorati 600°C).
tajriba№
Unumdorlik, g/soat
Mahsulot unumi, g/g
taj.
hisob.
xato.,%
taj.
hisob.
xato.,%
Mezog’ovakli uglerod olish uchun tanlangan katalizator
15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu/MG’S
1
1,4
1,4
2,14
3,0
2,9
4,33
2
3,0
3,1
3,23
6,0
6,3
4,76
3
5,1
5,3
3,04
3,3
3,5
5,71
4
3,2
3,0
6,25
3,3
4,0
17,50
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
189
5
1,1
1,0
9,09
4,0
3,6
10,00
6
3,4
3,2
5,59
4,8
4,6
4,17
7
5,0
4,9
2,80
7,0
6,5
7,14
Mezog’ovakli uglerod olish uchun tanlangan katalizator
15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu*2%Mo /MG’S
8
2,7
2,7
0,11
13,6
13,2
3,01
9
6,5
6,5
0,15
.5,6
5,6
0,54
10
6,8
6,7
1,03
12,9
12,7
1,47
11
7,5
7,4
1,47
12,3
12,0
2,60
12
7,2
7,0
2,36
15,4
15,0
2,66
13
6,0
5,9
2,17
15,9
15,5
2,45
14
5,5
5,5
0,55
13,9
13,8
0,79
15
8,3
8,3
0,36
13,4
13,4
0,30
16
7,0
7,0
1,00
14,5
14,6
0,41
1-jadvaldan
ko’rinib turibdiki, tajribadan o’tkazilgan eng yaxshi ko’rsatkich
15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu/MG’S
uchun
5.1
g/soat
(3-tajribada)
va
15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu*2%Mo/MG’S uchun 8.3 g/soat (15-tajribada) ekanligini ko’rsatadi.
Shu bilan birga, ushbu tajribalar uchun uglerod unumdorligi mos ravishda 3.3 g/g va 13.4 g/g ni
tashkil etadi. Bunday sharoitda 15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu*2%Mo/MG’S mezog’ovakli uglerod
olish uchun tanlangan katalizatoriga ustunlik berish kerak, chunki uni ishlatishda
15%Ni*5%Co*5%Fe*5%Cu/MG’S ga nisbatan yuqori unumdorlik bilan bir vaqtda katta
mezog’ovakli uglerod olish uchun tanlangan katalizator tejalishiga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Tabiiy gazdan hosil bo‘lgan mezog‘ovakli uglerodning morfologiyasi. Tabiiy fanlar
sohasidagi dolzarb muammolar va innovatsion texnologiyalar Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Materiallar toplami 4-5 aprel 2024. Toshkent 51-52 betlar
2. Fayzullayev N.I., Tillayev S.U., Mamirzayev M.A. Metandan nanouglerod va vodorod
olish reaksiyasi tezligiga turli omillarning ta’siri. SamDU axboratnomasi 2023 yil 1/137son 95-101
bet
