RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
34
KIMYO O‘QITISH JARAYONIDA NOSTANDART EKSPERIMENTLARNING ROLI
Tog’ayeva Maftuna Akramovna, Ergashev Elyor Yuldoshevich
O‘zbekiston-Finlandiya Pedagogika instituti,
Tabiiy fanlar fakulteti, Kimyo kafedrasi assistentlari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kimyo o‘qitish jarayonida nostandart eksperimentlarning
o‘rni va ahamiyati o‘rganiladi. Kimyo fanida eksperimentlar o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
mustahkamlashda, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishda va ijodiy fikrlashni rag’batlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Nostandart eksperimentlar orqali o‘quvchilarda fanlararo bog’lanish, ilmiy
tadqiqot usullariga qiziqish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalari shakllantiriladi. Tadqiqotda
nostandart eksperimentlarni o‘tkazish metodlari, ularning samaradorligi va qo‘llanilish sohalari
batafsil o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
kimyo ta’limi, nostandart eksperimentlar, ijodiy fikrlash, amaliy ko‘nikmalar,
o‘qitish metodikasi, innovatsion texnologiyalar.
Kimyo fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarni ilmiy bilimlar bilan tanishtirishdan tashqari,
ularga amaliy ko‘nikmalarni ham rivojlantirish zarurdir. Buning uchun eksperimental usullarni
qo‘llash muhim ahamiyatga ega. An’anaviy eksperimentlar ko‘pincha ma’lum bir ko‘nikmalarni
shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, nostandart eksperimentlar esa ijodiy va tanqidiy fikrlash,
mustaqil tadqiqot olib borish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Nostandart eksperimentlar o‘quvchilarni o‘z mustaqil fikrlash qobiliyatlarini oshirishga,
mavzularni chuqurroq anglashga va kimyoviy hodisalarni tushunish uchun yangicha yondashuvlarni
ishlab chiqishga rag’batlantiradi. Shu boisdan nostandart eksperimentlarni kimyo o‘qitish
jarayoniga kengroq tatbiq etish bugungi kundagi dolzarb masalalardan biridir.
Kimyo o‘qitish metodikasi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda eksperimental usullarni
qo‘llashning afzalliklari va kamchiliklari haqida keng yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
nostandart eksperimentlar o‘quvchilarning qiziqishlarini oshirish, o‘rganilayotgan mavzuga ijodiy
yondashish va amaliy ko‘nikmalarni chuqurlashtirishga imkon yaratadi.
Nostandart eksperimentlar ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuvlarni joriy etish uchun
imkon beradi. Ilmiy manbalar tahliliga ko‘ra, bunday usullar o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish, muammolarni yechish va ilmiy-tadqiqot qobiliyatlarini shakllantirishga yordam
beradi. Shu bilan birga, nostandart eksperimentlar o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini
oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Tadqiqotda kimyo darslarida nostandart eksperimentlardan foydalanish metodlari o‘rganiladi.
Ushbu metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Eksperimentlarni rejalashtirish: Mavzuga mos ravishda nostandart eksperimentlarni tanlash
va ular uchun zaruriy jihozlarni tayyorlash.
- Eksperimentlarni o‘tkazish: O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, ularga mustaqil eksperimentlar
o‘tkazish imkoniyatini yaratish.
- Natijalarni tahlil qilish: Olingan natijalarni tahlil qilish va ularni nazariy bilimlar bilan
solishtirish.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
35
- Ilmiy-tadqiqot faoliyatini rag’batlantirish: O‘quvchilarni eksperimentlarni o‘tkazish
jarayonida kuzatishlar olib borishga, muammolarni yechish usullarini izlab topishga va o‘z
xulosalarini mustaqil ravishda ifodalashga o‘rgatish.
Kimyo o‘qitish jarayonida nostandart eksperimentlar o‘quvchilarning bilim olish jarayonini
yanada qiziqarli va samarali qiladi. An’anaviy laboratoriya ishlaridan farqli o‘laroq, nostandart
eksperimentlar o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga, mustaqil izlanish olib borishga va o‘z fikrlarini
amalda sinab ko‘rishga undaydi. Bunday yondashuv kimyo faniga bo‘lgan qiziqishni oshirishda va
nazariy bilimlarni chuqurroq anglashda katta ahamiyatga ega.
Nostandart eksperiment nima?
Nostandart eksperimentlar – bu odatiy dars jarayonidan farq qiluvchi, o‘quvchilarda qiziqish
va hayrat uyg’otadigan, noan’anaviy usulda amalga oshiriladigan tajribalar. Ular ilmiy-tadqiqot,
qiyosiy tahlil, kreativ yondashuvlarga asoslangan eksperimentlar yoki o‘quvchilarning mustaqil
ijodiy izlanishlari shaklida amalga oshiriladi.
Nostandart eksperimentlarning o‘ziga xos xususiyatlari:
- Kutilmagan yoki noodatiy natijalarga olib keladi.
- Oddiy laboratoriya usullari bilan olib borilmaydi.
- O‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini shakllantiradi.
- Nazariy bilimlarning amaliyotda qo‘llanilish imkoniyatlarini ochib beradi.
Nostandart eksperimentlarning afzalliklari
1. Qiziqish uyg’otish: Tajribalar hayratli yoki kutilmagan natijalarni berishi mumkin, bu esa
o‘quvchilarda o‘rganishga ishtiyoqni oshiradi.
2. Ijodiy fikrlashni rivojlantirish: O‘quvchilar o‘zlari yangi usullarni o‘ylab topishga yoki
mavjudlarini takomillashtirishga harakat qilishadi.
3. Amaliy ko‘nikmalarni mustahkamlash: Tajribalarni amalga oshirish orqali o‘quvchilar
o‘rganilayotgan jarayonlarni chuqurroq anglaydilar.
4. Nazariy bilimlarni mustahkamlash: Amaliyot nazariy bilimlarni tekshirish va tushunishni
osonlashtiradi.
5. Mustaqil izlanish qobiliyatlarini rivojlantirish: O‘quvchilar muammolarni yechish yo‘lida
o‘z tadqiqotlarini olib borishga o‘rganadilar.
Nostandart eksperimentlar turlari
Modellashtirish asosida tajribalar:
- Molekulalar tuzilishini yaratish.
- Kimyoviy reaktsiyalarni vizualizatsiya qilish.
Kreativ eksperimentlar:
- Uy sharoitida kimyoviy jarayonlarni o‘tkazish (masalan, pishirish sodasi va sirka
reaktsiyasi).
- Har xil bo‘yoqlar bilan rang o‘zgarishlarini kuzatish.
O‘yin asosida tajribalar:
- Kimyoviy krossvordlar, viktorinalar.
- Kimyoviy musobaqalar orqali raqobatli tajribalar.
Tadqiqot eksperimentlari:
- Muammoni qo‘yish, uni yechish yo‘llarini taklif qilish va eksperiment orqali tekshirish.
- Nazariy gipotezalarni amalda sinash.
Darslarda qo‘llash usullari
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
36
Mavzu kirishida:
- O‘quvchilarni yangi mavzu bilan tanishtirishda e’tiborlarini jalb qilish uchun foydalanish.
Asosiy mavzuni tushuntirishda:
- Nazariy bilimlarni mustahkamlash va o‘quvchilarning jarayonlarni yaxshiroq tushunishlari
uchun.
Mustahkamlash bosqichida:
- O‘quvchilarni mustaqil faoliyatga jalb etish, ularni o‘z fikrlarini tasdiqlash yoki inkor
qilishga o‘rgatish.
Uyga vazifa sifatida:
- Mustaqil tadqiqotlar yoki uy sharoitida o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan tajribalar.
Misollar
- Sirka va pishirish sodasi reaktsiyasi:
Uy sharoitida gaz ajralishini kuzatish.
- Rang o‘zgarishi tajribalari:
Har xil bo‘yoqlar va reaktivlar yordamida kimyoviy reaktsiyalarni modellashtirish.
- Qizdirish va sovutish natijalari:
Harorat o‘zgarishlariga bo‘lgan kimyoviy reaksiyalarni o‘rganish.
Nostandart eksperimentlar kimyo o‘qitish jarayonini jonlantirishga, o‘quvchilarning fanga
bo‘lgan qiziqishini oshirishga, ularning ilmiy va amaliy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Bu usullarni kimyo darslarida doimiy ravishda qo‘llash, o‘quv jarayonini samarali va
qiziqarli qilishga yordam beradi.
Olingan natijalar asosida nostandart eksperimentlarning kimyo ta’limida keng qo‘llanilishi
zarurligi ta’kidlanadi. Ushbu usul nafaqat o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlashga, balki
ularda ilmiy-tadqiqot faoliyatiga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirishga ham xizmat qiladi.
Munozaralarda shuningdek nostandart eksperimentlar o‘tkazishning qiyinchiliklari va ularni
samarali tashkil etish yo‘llari ham ko‘rib chiqiladi. Amaliyotda duch kelinadigan muammolarni
aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Xulosa
Kimyo ta’limida nostandart eksperimentlarni qo‘llash o‘quvchilarning nazariy va amaliy
bilimlarini yaxshilashda, ijodiy fikrlash va tadqiqot olib borish ko‘nikmalarini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usullarni dars jarayonlariga kengroq tatbiq qilish, o‘qituvchilar uchun
metodik qo‘llanmalar yaratish va eksperimentlar bankini tashkil qilish taklif etiladi.
Nostandart eksperimentlar orqali o‘quvchilarda kimyo faniga nisbatan qiziqish va ilmiy
izlanishlarga bo‘lgan qiziqishni oshirishga erishish mumkin. Kelajakda nostandart eksperimentlar
bo‘yicha ilmiy-metodik tadqiqotlarni davom ettirish va ularni amaliyotga tatbiq qilish istiqbollari
belgilab olinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurazakov A. (2018). “Non-standard experiments and their place in the educational
process.” Chemistry Education, 5(2), 45-52.
2. Kadyrov J. (2020). “Using non-standard experiments to improve the competence of
teachers.” Education and Innovation, 3(1), 34-39.
3. Israilov, I. (2019). “The Role of Experiments in Developing Chemistry Teachers' Creative
Approaches.” Journal of Science for Teachers, 12(4), 67-73.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
37
4. Karimov, M. (2021). “Teacher training through non-standard experiments.” Innovations in
Education, 2(3), 12-18.
5. Tashkent, L. (2022). “Creative approaches and unconventional experiments in chemistry.”
Pedagogy and Psychology, 8(1), 25-30.
6. Muradov A. (2023). “Increasing pedagogical competence of teachers using non-standard
experiments.” Education of Uzbekistan, 4(2), 15-22.
7. Yusupov R. (2024). “Practical experiences and non-standard experiments for teachers.”
Education and Science, 1(1), 40-45.
