“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
99
СuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
·
HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O POLITERMIK
ERUVCHANLIG SISTEMASI
1
Axmedov B.B.,
2
ShukurovJ.S.
1
Suvonqulov Sh.B,
1
Begimqulov J.N.
1
Sh. Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti. Samarqand, O’zbekiston
2
O’zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti. Toshkent, O’zbekiston
Е-mail: bakhtiyor.akhmedov.11@gmail.com
Anotatsiya.
Ushbu ishda СuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
· HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O
sistemasidagi
komponentlarning o’zaro tasiri -33 °С dan 12 °C harorat oralig’ida vizual politermik usulda
o’rganilgan. Tizimning politermik eruvchanlig diagrammasi qurildi va diagrammada muzning,
karbamidning, nitrat karbamidmono-etanolammoniyning va mis (II) sulfat pentagidratining
kristallanish maydonlari ajratildi. Eruvchanlik diagrammasida ajratilgan fazalar chiziqlarining
ikkilamchi va uchlamchi nuqtalari hamda ikki tomonlama proyeksiyalari chizildi va tekshirildi.
Kalit so‘zlar:
fiziologik faol modda, eruvchanlik diagrammasi, kristallanish harorati,
nitratkarbamido monoetanolammoniy, mis kuporosi.
Mis sulfat - oltingugurtni mis bilan birlashtirgan noorganik birikma. U bakteriyalarni, suv
o'tlarini, ildizlarni, o'simliklarni, salyangozlarni va zamburug'larni o'ldirishi mumkin. Mis (Cu)
sakkizta muhim o'simlik mikroelementlaridan biridir. Mis o'simliklardagi ko'plab fermentativ
faolliklar, xlorofill va urug' ishlab chiqarish uchun zarurdir. Misning etishmasligi ergot kabi
kasalliklarga moyillikning oshishiga olib kelishi mumkin, bu esa mayda donalarning hosildorligini
sezilarli darajada yo'qotishiga olib kelishi mumkin [1, 33 b.].
Karbamid – uzoq yillardan beri samarali o'g'it sifatida qishloq xo'jaligida qo’llanilib
kelmoqda. Karbamid ko`p miqdorda azot saqlagan bo`lib, suvda yaxshi eriydi va o`simlik bargidan
oziqlantirish uchun qo`llash mumkin bo`lgan muhim moddalardan biri hisoblanadi. Karbamidni
purkab berish yo’li bilan o'simlik bargi orqali qo'llanilganda ham barg yuzasida tez so'rilib o'z
ta'sirini namoyon qiladi [2, 902 b.].
Etanolaminlar – o'simliklarda o'sish va rivojlanish, stimulyatorlik, samarali sinergistlik kabi
bir qator muhum vazifalarni bajaradi. Etanolaminning tuzlari bilan ishlov berilgan qishloq xo’jaligi
ekinlari tanasida etilen miqdori ortishi kuzatiladi, natijada o'simlik bandi bilan barg orasidagi
absision zonada etilen faolligi ortadi, bu esa o'simlik bargini o'z vaqtidan ertaroq to'kilishiga olib
keladi [3, 387 b.].
H
5
CN
3
O
4
· HOCH
2
CH
2
NH
2
tarkibida etilen, karbamid va nitrat guruhlarining mavjudligi
o'simliklarning vegetatsion rivojlanishiga ta'sir ko'rsatib, komponentlar xossalariga bog’liq tarzda
o'simlikni o'sishini va qarishini boshqarish mumkinligini ko’rsatadi. Bu esa ushbu moddadan tarkib
topgan preparatdan fiziologik faol modda sifatida foydalanishga imkon yaratadi.
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda oziqlantiruvchi hossaga ega bo’lgan fiziologik faol
moddalar olish maqsadida СuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
·
HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O sistemasini o’rganish
bizda qiziqish uyg’otdi.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
100
1-rasm. СuSO
4
·5H
2
O – H
5
CN
3
O
4
·HOCH
2
CH
2
NH
2
– H
2
O sistemasining politermik
eruvchanlik diagrammasi
СuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
·
HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O sistemasi o‘nta ichki kesmalar va dastlabk
moddalarning ikkilik tizimlari yordamida -33 °С dan 12 °С oralig‘ida o‘rganildi va politermik
eruvchanlik diagrammasi qurildi (1-rasm.).
Sistemani o’rganish davomida
diagrammada muzning, karbamidning, nitrat karbamidmono-
etanolammoniyning va mis sulfatning kristallanish maydonlari chegaralandi. Ushbu kristallanish
maydonlari bitta uchlamchi nuqtada tutashadi va bu nuqta karbamid, mis sulfat va muzning
kristallanish maydonlari birgalikda chegaralanadi.
CuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
· HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O dan iborat politermik eruvchanlik
diagrammasini qurish davomida proyeksion usulda ushbu sistemaning politerma eruvchanlik egri
chiziqlarining proyeksiyalari chizildi va mutonosibligi qayd qilindi.
Xulosa.
CuSO
4
·5H
2
O - H
5
CN
3
O
4
· HOCH
2
CH
2
NH
2
- H
2
O dan iborat uchlik tizimi
komponentlarning o’zaro tasini suvli eritmada ilmiy asoslash maqsadida o‘rganildi va politermik
eruvchanlik diagrammasi qurildi. Diagramma oddiy evtonik tipga mansub bo’lib komponentlar o‘z
individualligini saqlashi va yangi birikma hosil bo‘lmasligi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
B.B. Akhmedov, Zh.S. Shukhurov, N.K. Olimov, Study of the polythermic solubility of
the H
5
CN
3
O
4
· HOCH
2
CH
2
NH
2
- [10 % C
10
H
11
ClN
4
+ 90%C
2
H
5
OH] - H
2
O system, J.
Chem.Technol. Metall., 60, 1, 2025, 33-42. https://doi.org/10.59957/jctm.v60.i1.2025.4
2.
Zh.S. Shukurov, E.S. Khusanov, M.S. Mukhitdinova and A.S. Togasharov, Component
Solubilities in the Acetic Acid – Monoethanolamine – Water System, Russ. J. Inorg. Chem. 66,
2021, 902-908. https://doi.org/10.1134/S0036023621060176
3.
S.V. Veselova, G.F. Burkhanova, T.V. Nuzhnaya, S.D. Rumyantsev, I.V. Maksimov,
Influence of ethylene and reactive oxygen species on the growth of the pathogen stagonospora
nodorum berk. in wheat plant tissue. Biomika 10, 2018, 387-399. https://doi.org/10.31301/2221-
6197.bmcs.2018-50
