“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
101
TETRAFENIL BORAT ASOSIDAGI ELEKTROD FAOL BIRIKMA SINTEZINING
EKSPEREMENTAL TADQIQOTI
1
Axmedov B.B.,
1
Abduraxmonov E.,
2
ShukurovJ.S.,
1
Suvonqulov Sh.B,
1
Begimqulov J.N.
1
Sh. Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti. Samarqand, O’zbekiston
2
O’zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti. Toshkent, O’zbekiston
Е-mail: bakhtiyor.akhmedov.11@gmail.com
Anotatsiya.
Ushbu mis (II) xlorid va natriy tetrafenilboratdan ion-selektiv membranalar
uchun ionoforlarning sintez jarayonlari va sharoitlari o'rganildi. Sintez qilish maqsadida suvda
erimaydigan va organik erituvchilarda eriydigan yuqori molekulyar kompleks birikmalarni sintez
qilish va sintezlangan kompleks tuzlarni eritmadan ajratish bosqichlari o‘rganildi. Olingan yangi
birikmaning mavjudligi kimyoviy va fizik-kimyoviy usullar bilan tahlil qilindi. Oxirgi bosqichda
erituvchidan ionoforlarni ajratish uchun eritmalar 40
0
C haroratda va 5 atmosfera bosimida
vakumli bug'latgichda bug'landi.
Kalit so‘zlar:
elektrod faol birikmasi, natriy tetrafenilborat, mis (II) xlorid, mis (II)
tetrafenilborat, spirt, ionofor, erituvchi.
Bugungi kunda elektrodlarni ishlab chiqarishda ionoforlarga ehtiyoj yuqoriligicha qolmoqda.
Yangicha tarkibli, sezuvchgan, yuqori selektivlik namoyon qiluvchi elektrodlar yaratishda ushbu
parametrlarni taminlaydigan asosiy komponent membrana tarkibidagi elektrod faol birikmalar
sanaladi. Membranada tarkibida ionofor miqdorini oshirish membrananing sezuvchanligini oshiradi
va shu bilan elektrodning harakatiga ta'sir qiladi [1, 509 b.].
Bundan tashqari mis ionlarini suvli eritmalarda, turli eritmalar tarkibidan juda kichik
konsentratsiyalarini selektiv va tezkor aniqlash, turli sanoat va ishlab chiqarish jarayonlarida ushbu
ionlarni nazoratini taminlash muhim hisoblanadi [2, 2423 b.]. Shu maqsadda mis ionlariga selektiv
va tezkorlik namoyon etuvchi ion selektiv elektrodlar ishlab chiqish muhim hisoblanadi [3, 854 b.].
Yuqoridagilarni hisobga olib, yangi, sezgir, selektiv mis elektrodini yaratish maqsadida
tetrafenilborat va rux sulfat, mis (II) xlorid tuzlari asosidagi ionoforlar sintezi ilk bor mualliflar
tomonidan o’rganildi
Cu[B(C
6
H
5
)
4
]
2
sintezi.
Mis selektiv elektrod uchun elektrod faol birikma (EFB) sintez
qilishda boshlang‘ich modda sifatida natriy tetrafenil borat Na[B(C
6
H
5
)
4
] va mis xlorid CuCl
2
eritmalari stixiometrik nisbatda aralashtirilgan.
Na[B(C
6
H
5
)
4
]
+ CuCl
2
→ Cu[B(C
6
H
5
)
4
]
2
+ NaCl
(1)
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda tegishli ravishda NaBC
24
H
20
va
CuCl
2
ning 284.9 ml 0.1
M va 142.45 ml 0.1 M etanoldagi eritmalaridan foydalanildi.
Dastlab kam miqdorda qo‘ng‘ir rangli cho‘kma hosil bo‘lishi kuzatildi sababi tahmin
qilinayotgan EFM organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Erituvchi sifatida 96% li spirt ishlatilgan
bo‘lib (1) reaksiya natijasida 2 xil tuzlar aralashmasi (Cu[B(C
6
H
5
)
4
]
2
va NaCl) hosil bo’ldi.
Sintez qilingan EFBni to‘liq va toza holda ajratish jarayonida erituvchi bosqichma bosqich
IKA RV 8 V 0010003482 markali vakumli bug‘latish qurilmasida 40
0
C harorat va 5 atmosfera
bosim ostida bug‘latildi. Natijada erituvchilarni bug‘latib hosil bo‘lgan tuzlar aralashmasini
distirlangan suv ishtirokida bir necha martta yuvish orqali toza va to‘liq holda EFB lar sintez
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
102
qilingan va ajratib olingan. Cho‘kma NaCl dan to‘liq holi bo‘lganligi kumush nitrat eritmasi
yordamida tahlil qilindi va tasdiqlandi. So‘ngi bosqichda EFB sifatida ajratilgan cho‘kma soat
oynasiga o‘tkazilib 3 kun davomida quritildi. Quritilgan cho‘kmal kukun holiga kelguncha
maydalandi. Sintez qilingan elektrod faol moddalarning ko’rinishi 1-rasmda keltirilgan
1-rasm. Sintez qilingan mis (II) tetrafenil borat Cu[B(C
6
H
5
)
4
]
2
1-jadval
Sintez qilingan elektrod faol moddalarning elementar tarkibini aniqlash natijalari
Komponentlar miqdori
Komponentlar
Metall
Bor
Uglerod
Vodorod
Cu[B(C
6
H
5
)
4
]
2
)
2
Hisoblangan, %
9.06
3.08
82.12
5.74
Topilgan, %
8.92
2.99
82.16
5.93
1-jadvalda keltirilgan elektrod-faol birikmalarning element tarkibini aniqlashning hisoblangan
va tajribaviy natijalarini solishtirishdan olingan ionofor birikmalarining tarkibi ularning formulasiga
to‘liq mos kelishini yana bir bor tasdiqlaydi.
Xulosa.
Ushbu ishda ion-selektiv membranalarni qurish maqsadida yangi tarkibga ega
ionoforlarning sintez sharoitlari va sintez qonuniyatlari o‘rganildi. Sintezlangan mis (II)
tetrafenilborat mavjudligi zamonaviy fizik-kimyoviy va kimyoviy tahlil natijalari bilan isbotlangan.
Tadqiqotlar natijasida yangi gidrofobik, yuqori molekulyar massali elektrodli faol birikmalar sintez
qilindi va ionoforlar sifatida taklif qilindi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kumar, V., Suri, R. & Mittal, S. Review on new ionophore species for membrane ion
selective electrodes.
J IRAN CHEM SOC
20, 509–540 (2023). https://doi.org/10.1007/s13738-
022-02708-3
2.
K. Pietrzak, C. Wardak, B. Cristóvão, Copper ion-selective electrodes based on
newly synthesized salen-type Schiff bases and their complexes. Ionics 28, 2423
(2022). https://doi.org/10.1007/s11581-022-04482-x
3.
W. Al Zoubi, N. Al Mohanna, Membrane sensors based on Schiff bases as chelating
ionophores—A
review.
Spectrochim.
Acta,
Part
A 132,
854
(2014). https://doi.org/10.1016/j.saa.2014.04.176
