488
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARGA PSIXOLOGIK XIZMAT
KO‘RSATISHNING ILMIY-ASOSIY YONDASHUVLARI
Mamutova Dilbar Tuyelbaevna
Qoraqalpog’iston Respublikasi Bo’zatov tumani
Inson ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399063
Annotatsiya. Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘rsatiladigan psixologik
xizmatlarning mazmuni, ularning turlari, samarali yondashuvlar va psixologik qo‘llab-
quvvatlashning ijtimoiy ahamiyati chuqur yoritilgan. Muallif nogironligi bo‘lgan shaxslarning
psixologik salomatligini mustahkamlash, ularni ijtimoiy hayotga integratsiyalashuvini
ta’minlashda psixologik xizmatlarning dolzarbligini asoslab bergan. Inklyuziv yondashuv,
zamonaviy terapiya uslublari va oilaviy psixologik maslahatlarning ahamiyati tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: nogironlik, psixologik yordam, inklyuzivlik, reabilitatsiya, psixoterapiya,
ijtimoiy moslashuv, emotsional qo‘llab-quvvatlash.
Kirish
Bugungi kunda jamiyat taraqqiyotining muhim mezonlaridan biri bu – imkoniyati
cheklangan shaxslarga teng sharoit yaratish, ularning huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy
hayotga to‘liq jalb qilishdan iborat. Xususan, nogironligi bo‘lgan insonlar uchun psixologik
xizmatlarning mavjudligi va sifatli ko‘rsatilishi muhim axloqiy va ijtimoiy masala sifatida
qaralmoqda. Nogironlik ko‘pincha jismoniy cheklovlardan tashqari, inson ruhiyatida chuqur iz
qoldiradi. Shuning uchun ham ularga nisbatan ko‘rsatiladigan psixologik yordam nafaqat kasbiy
yondashuvni, balki chuqur insonparvarlikni ham talab etadi.
So‘nggi yillarda nogironlar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro konvensiyalar,
davlat siyosatidagi inklyuziv yondashuv va ijtimoiy reabilitatsiya dasturlari orqali muhim
o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Biroq, bu toifadagi shaxslarning psixologik ehtiyojlari ko‘pincha
yetarli darajada e’tiborga olinmaydi. Ularda o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik, ijtimoiy chetlanish,
yolg‘izlik hissi, ruhiy tushkunlik, depressiv holatlar tez-tez uchraydi. Bu holatni faqat tibbiy yoki
moddiy yordam orqali bartaraf etib bo‘lmaydi. Aynan psixologik xizmatlar, ularning ichki
dunyosini tushunish, hissiy holatlarini barqarorlashtirish, hayotga bo‘lgan motivatsiyasini
oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar sharhi
Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, nogironligi bo‘lgan shaxslarning ruhiy
salomatligi ularning ijtimoiy hayotga qo‘shilish darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. L. S.
Vygotskiy tomonidan ilgari surilgan "yaqin rivojlanish zonasi" konsepsiyasi asosida har bir
insonning rivojlanish salohiyatini ochib berish uchun atrof-muhit, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va
emotsional rag‘bat zarurligi ta’kidlangan. Ayniqsa, bu yondashuv nogiron shaxslar uchun
alohida ahamiyatga ega.
A. Xolmurodov (2020) o‘z tadqiqotida nogiron bolalarning ijtimoiy moslashuvi va
ularning psixik rivojlanishiga ijtimoiy-psixologik xizmatlar qanday ta’sir ko‘rsatishini
o‘rgangan. U nogiron bolalar bilan ishlashda individual yondashuv, mehrga asoslangan muomala
va moslashtirilgan terapiya uslublarining afzalligini ko‘rsatgan. UNESCO (2022) tomonidan
e’lon qilingan "Inclusive Education for All" hisobotida esa inklyuziv yondashuvning asosiy
omillari, ya’ni individual o‘quv ehtiyojlariga moslashtirish, oilaviy ishtirok, va psixologik
yordam tarmog‘i zarurligi keng yoritilgan.
489
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Reabilitatsion psixologiya sohasida G. Rahimova (2019) nogironlar bilan ishlovchi
psixologlarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish muhimligini ta’kidlaydi. Uning
fikricha, ijtimoiy adaptatsiyani kuchaytiruvchi treninglar, stressni yengishga yordam beruvchi
mashg‘ulotlar, oilaviy psixoterapiya nogiron shaxslarning salbiy holatlarini kamaytirishda
sezilarli natijalar beradi.
Shuningdek, zamonaviy art-terapiya, kognitiv-behavioral terapiya, psixodrama kabi
usullar nogiron shaxslar bilan ishlashda samarali natija bergan.
Asosiy qism
Nogironligi bo‘lgan shaxslarning ruhiy salomatligini mustahkamlash va ularni ijtimoiy
hayotga integratsiya qilishda psixologik xizmatlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu xizmatlar
keng qamrovli bo‘lib, insonning hissiy holatini barqarorlashtirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchni
tiklash, hayotga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish kabi maqsadlarni qamrab oladi.
Bunday xizmatlar individual va guruhiy mashg‘ulotlar, maslahatlar, treninglar
ko‘rinishida amalga oshiriladi.
Psixologik xizmatlarda eng avvalo, emotsional qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga
ega. Nogironligi sababli o‘zini jamiyatdan chetda his qiladigan shaxslar ruhiy jihatdan zaif
bo‘lishi mumkin. Ular bilan to‘g‘ri muloqot qilish, ularning dardiga quloq tutish, ruhlantirish,
hayotga bo‘lgan umidni qayta tiklash psixologik xizmatning boshlang‘ich vazifasidir. Bu
jarayonda psixologning empatiyasi, tinglash qobiliyati va mehribonligi muhim rol o‘ynaydi.
Psixologik yondashuvda kognitiv-behavioral terapiya (KBT) usuli keng qo‘llaniladi. Bu
usul orqali nogiron shaxs o‘zidagi salbiy fikrlarni aniqlab, ularni konstruktiv va ijobiy fikrlarga
almashtirishga o‘rganadi. Masalan, "men hech kimga kerak emasman" degan fikrni "men o‘z
oilam va jamiyat uchun qadrliman" degan fikr bilan almashtirish orqali insonning ruhiy
salomatligini mustahkamlash mumkin.
Shuningdek, art-terapiya, ya’ni rasm chizish, musiqiy ifoda, sahna ko‘rinishlari orqali
ichki kechinmalarni ifoda etish ham nogiron shaxslar uchun samarali bo‘ladi.
Shuningdek, nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan ishlashda oilaviy psixologik maslahatlar
alohida o‘rin tutadi. Oila – bu insonning birinchi va eng yaqin ijtimoiy muhitidir. Agar oila
nogiron a’zosiga nisbatan mehr-muhabbat, sabr-toqat va qo‘llab-quvvatlashni namoyon etsa,
uning ruhiy holati tezroq tiklanadi.
Biroq, ayrim hollarda oila a’zolari ham psixologik yordamga muhtoj bo‘lishi mumkin,
chunki nogironlik holati butun oilaning ruhiy iqlimiga ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois, psixologik xizmatlar nafaqat nogiron shaxsga, balki uning yaqinlariga ham
qaratilishi zarur.
Ijtimoiy muhit bilan muloqotda bo‘lish, jamoat joylarida erkin harakatlanish, ish bilan
ta’minlanish, ta’lim olish kabi omillar ham nogiron shaxsning psixologik salomatligiga ta’sir
etadi.
Bunda davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan psixologik reabilitatsiya markazlarining
faoliyatini yo‘lga qo‘yish, ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish, ixtisoslashtirilgan psixologlar
tayyorlash muhim ahamiyatga ega.
Psixologik xizmatlarni doimiy, tizimli va ilg‘or uslublar asosida amalga oshirish orqali
nogiron shaxslarning jamiyatga integratsiyalashuvini tezlashtirish mumkin.
490
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
1-diagramma. diagrammada nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixologik xizmat ko‘rsatishdan
oldin va keyingi holatlarning taqqoslamasi ko‘rsatilgan
Natijalar
Tahlillar va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, nogironligi bo‘lgan shaxslarga
tizimli va malakali psixologik xizmat ko‘rsatilganda, ular o‘zlarini jamiyatning to‘laqonli a’zosi
sifatida his qilishadi. Ruhiy tushkunlik holatlari kamayadi, o‘zini anglash darajasi oshadi,
hayotga nisbatan ishonch kuchayadi. Psixologik xizmatlar, shuningdek, oilaning ruhiy holatiga
ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyatda inklyuzivlik tamoyillarini chuqurlashtirish, nogironlik
haqida salbiy stereotiplarni yo‘qotish orqali bu xizmatlarning samaradorligini yanada oshirish
mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘rsatiladigan psixologik
xizmatlar ularning insoniy sha’ni, o‘zini anglash va jamiyatda munosib o‘rin egallash huquqini
ta’minlashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Psixologik yordamlar individual yondashuv,
empatiya, zamonaviy terapiya metodlari va oilaviy qo‘llab-quvvatlash asosida tashkil etilishi
lozim. Davlat siyosatida va amaliyotda bu xizmatlarning rivojlanishiga ustuvor e’tibor qaratilishi
bugungi kunda zaruriy ehtiyojdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotsky L.S. (1934).
Thought and Language
. Moscow: Nauka.
2.
Xolmurodov A. (2020). “Nogiron bolalarning ijtimoiy moslashuvi”.
O‘zMU ilmiy jurnali
.
3.
UNESCO (2022).
Inclusive Education for All
. Paris: UNESCO Publications.
4.
Shaxobiddinov B. (2021).
Reabilitatsion psixologiya asoslari
. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
5.
Rahimova G. (2019). “Nogiron shaxslar bilan ishlash metodikasi”.
Psixologiya va ta’lim
,
№4
