ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1107
KAM TA’MINLARGAN OILA A’ZOLARIGA PSIXOLOGIK XIZMAT KO’RSATISH
Mamutova Dilbar Tuyelbaevna
Qoraqalpog’iston Respublikasi Bo’zatov tumani
Inson ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15715977
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kam ta’minlangan oilalarning psixologik holati, ularning
duch keladigan asosiy muammolari hamda ularga ko‘rsatiladigan psixologik xizmatlarning
maqsadi, vazifalari va shakllari keng yoritilgan. Psixologik yordamning individual, oilaviy va
guruhiy shakllari, shuningdek, krizis holatlarida va masofaviy yordam ko‘rsatish yo‘nalishlari
tahlil qilingan. Maqolada kam ta’minlangan oilalarning ijtimoiy va ruhiy farovonligini
ta’minlashda psixologik xizmatlarning o‘rni va ahamiyati alohida ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar:
Kam ta’minlangan oila, psixologik yordam, individual maslahat, oilaviy
psixoterapiya, stress, ruhiy salomatlik, ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash, bolalar psixologiyasi.
Kirish
Bugungi kunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy holati oilalarning farovonligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, kam ta’minlangan oilalar turmush sharoitlarining murakkabligi,
moddiy qiyinchiliklar va boshqa ijtimoiy muammolarga ko‘proq duch keladi. Bu esa nafaqat
ularning moddiy ahvoliga, balki ruhiy salomatligiga ham salbiy ta’sir qiladi. Qiyin hayot
sharoitlari, doimiy stress va noaniqlik oilaning barcha a’zolari, ayniqsa bolalar va yoshlar orasida
ruhiy salomatlik muammolarini keltirib chiqaradi. Natijada, o‘z
-
o‘zini past baholash, depressiya,
o‘zaro munosabatlardagi nizolar va boshqa ruhiy kasalliklar ko‘payadi. Shuning uchun, kam
ta’minlangan oilalar uchun nafaqat moddiy yordam, balki ularning ruhiy holatini qo‘llab
-
quvvatlashga qaratilgan psixologik xizmatlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Psixologik xizmatlar yordamida oilalar o‘z ichki muammolarini aniqlab, ularni hal qilish
yo‘llarini topadilar, shuningdek, hayotdagi stress va muammolarga qarshi bardoshli bo‘lish
ko‘nikmalarini shakllantiradilar. Bu esa oilaning umumiy farovonligini oshirish, ijtimoiy
integratsiyasini mustahkamlash va kelajak avlodlarning sog‘lom rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shu bois, kam ta’minlangan oilalarga psixologik yordam ko‘rsatish tizimli va samarali tarzda
tashkil etilishi lozim.
Kam ta’minlangan oilalarning psixologik muammolari
Kam ta’minlangan oilalarda yashash nafaqat moddiy qiyinchiliklarni, balki ko‘plab ruhiy
va psixologik muammolarni ham yuzaga keltiradi. Moliyaviy cheklovlar oilaning kundalik
hayotini murakkablashtiradi, bu esa har bir oila a’zosining ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oila a’zolari doimiy stress, noaniqlik va xavotir ichida yashaydi, bu esa depressiya,
xavotirlik, ruhiy tushkunlik va boshqa psixologik kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi.
Birinchidan, moddiy qiyinchiliklar oilada zo‘ravonlik va nizolar sonining oshishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Ota
-ona ishsizligi yoki daromadlarning yetishmasligi oiladagi stressni oshiradi,
bu esa ko‘pincha o‘zaro tushunmovchiliklar va tortishuvlarga olib keladi. Natijada, oiladagi
muhit salbiy va xavfli bo‘lib, bolalar va voyaga yetmaganlarning psixologik rivojlanishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1108
Ikkinchidan, bolalar kam ta’minlangan oilalarda o‘zlarini boshqalardan kamroq qadrli his
qilishi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishda qiynalishi mumkin. Bu esa ularning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini kamaytirib, ijtimoiy chetlanish, o‘qishda muvaffaqiyatsizlik va boshqa muammolarni
keltirib chiqaradi. Bunday holatlar bolalarda kelajakda ruhiy muammolar, hatto jinoiy
yo‘nalishga o‘tishga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Uchinchidan, kam ta’minlangan oilalarda sog‘liq muammolari va yetarli tibbiy yordamga
ega bo‘lmaslik ruhiy salomatlikni yanada yomonlashtiradi. Jismoniy salomatlikdagi muammolar
ruhiy holatga ta’sir qilib, oiladagi stress va bezovtalik darajasini oshiradi.
Shuningdek, ijtimoiy muhitda kam ta’minlanganlik tufayli yuzaga keladigan
diskriminatsiya, kamsitish va ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlashning yetishmasligi oilaning ruhiy
holatini yanada murakkablashtiradi. Oila a’zolari o‘z muammolarini ochiq aytishdan uyalanishi
yoki yordam so‘rashdan qo‘rqishi mumkin, bu esa muammolarni chuqurlashtiradi.
Shu sababli, kam ta’minlangan oilalarda psixologik muammolar nafaqat individual
darajada, balki oilaviy va ijtimoiy tizim sifatida ham ko‘rib chiqilishi zarur. Ularni vaqtida
aniqlab, tegishli psixologik va ijtimoiy yordam ko‘rsatish oilaning farovonligini saqlashda
muhim omil hisoblanadi.
Psixologik xizmat ko‘rsatishning maqsadi va vazifalari
Kam ta’minlangan oilalarga psixologik xizmat ko‘rsatishning asosiy maqsadi —
oilaning
ruhiy salomatligini yaxshilash, ularni kundalik hayotdagi qiyinchiliklarga qarshi turishga
tayyorlash va o‘zaro munosabatlarda uyg‘unlikni ta’minlashdir. Moddiy qiyinchiliklar tufayli
yuzaga keladigan stress, tashvish va boshqa psixologik muammolarni kamaytirish orqali,
psixologik xizmat oilaning har bir a’zosining o‘zini hurmat qilishi va jamiyatda o‘z o‘rnini
topishiga yordam beradi. Shu bilan birga, bunday yordam oilaning barqarorligini oshirish, yosh
avlodni sog‘lom va ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Psixologik xizmat ko‘rsatishning muhim vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Stress va tashvishlarni kamaytirish:
Moliyaviy va ijtimoiy muammolar tufayli yuzaga
keladigan ruhiy zo‘riqishni kamaytirish, oilaning har bir a’zosi uchun psixologik barqarorlikni
yaratish.
2.
O‘zini anglash va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish:
Oila a’zolarining o‘z kuch va
imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashiga, o‘ziga ishonchni mustahkamlashga ko‘maklashish.
3.
Oilaviy munosabatlarni yaxshilash:
Oila ichidagi muloqotni rivojlantirish, nizolarni hal
qilishda yordam berish va bir-biriga nisbatan mehr-oqibatni oshirish.
4.
Bolalarning psixologik rivojlanishini qo‘llab
-quvvatlash:
Bolalarning ta’lim olish
jarayonida yuzaga keladigan psixologik muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishda yordam
berish.
5.
Ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlashni ta’minlash:
Oila a’zolarini ijtimoiy resurslar, xizmatlar
va imkoniyatlar bilan tanishtirish, ularni zarur hollarda amaliy yordam bilan ta’minlash.
6.
Hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
Oilaga qaror qabul qilish, muammolarni hal
qilish va stressni boshqarish kabi hayotiy ko‘nikmalarni o‘rgatish orqali ularning mustaqil va
samarali hayot kechirishlariga ko‘maklashish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1109
Ushbu vazifalar psixologik xizmat ko‘rsatish jarayonini tizimli va samarali tashkil etishga
imkon beradi. Natijada, kam ta’minlangan oilalar qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan,
ijtimoiy jihatdan faol va ruhiy jihatdan sog‘lom bo‘lgan jamoalarga aylanishadi.
Psixologik xizmat ko‘rsatish shakllari
Kam ta’minlangan oilalarga psixologik xizmat ko‘rsatish turli shakllarda amalga
oshiriladi. Har bir oila a’zosi —
bola, o‘smir, ota
-ona yoki qariyalar
—
o‘ziga xos ehtiyoj va
muammolarga ega bo‘lganligi sababli, ularga moslashtirilgan xizmat shakllari tanlanishi lozim.
Psixologik yordamning turli shakllari nafaqat individual muammolarni bartaraf etadi,
balki oilaning umumiy psixologik muhitini sog‘lomlashtirishga xizmat qiladi.
1. Individual psixologik maslahatlar
Bu shakl psixolog bilan bir-
birga, maxfiylik asosida olib boriladi. Unda oila a’zosi o‘z
shaxsiy muammolari, tashvishlari yoki stress holatlari haqida so‘zlab, mutaxassisdan yo‘l
-
yo‘riq
va ruhiy qo‘llab
-quvvatlash oladi. Individual maslahatlar:
➢
ruhiy tushkunlik;
➢
o‘zini past baholash;
➢
hayotda yo‘nalish topa olmaslik;
➢
ijtimoiy chetlashuv kabi muammolarda ayniqsa foydalidir.
2. Oilaviy psixologik maslahatlar
Oila ichidagi ziddiyatlar, nizolar, tushunmovchiliklar yoki tarbiyaviy masalalarni hal
qilish uchun butun oila a’zolari bilan ishlanadi. Bu shakl oilaviy kommunikatsiyani yaxshilash,
ishonchli munosabatlarni tiklash va nizolarning ildizini aniqlashga yordam beradi. Oilaviy
maslahatlar ko‘pincha ota
-
onalar va bolalar o‘rtasidagi ziddiyatlarni kamaytirish uchun juda
samarali vositadir.
3. Guruhli mashg‘ulotlar va treninglar
Bu shakl bir necha oila a’zolari yoki o‘xshash muammolarga ega bo‘lgan shaxslar
ishtirokida olib boriladi.
Treninglar orqali quyidagilar o‘rgatiladi:
✓
stressni boshqarish texnikalari;
✓
muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri muloqot yuritish;
✓
o‘z
-
o‘zini boshqarish ko‘nikmalari;
✓
ijobiy fikrlash va ijtimoiy faollikni oshirish.
Guruhli shakldagi mashg‘ulotlar ishtirokchilarga o‘zlarini yolg‘iz emasligini his qilish
imkonini beradi va ular o‘rtasida ijtimoiy bog‘liqlik kuchayadi.
4. Psixologik-pedagogik yordam
Bu shakl ayniqsa maktab yoshidagi bolalar va ularning ota-onalari uchun muhimdir. Bola
o‘qishda qiynalayotgan bo‘lsa, ijtimoiy muammolarga duch kelsa yoki atrofdagilar bilan
muloqotda muammosi bo‘lsa, psixologlar pedagoglar bilan hamkorlikda ish olib boradilar.
Bunday xizmat bola shaxsining to‘laqonli rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan.
5. Krizis holatlarida psixologik yordam
Kutilmagan hayotiy vaziyatlar (yaqinidan ajralish, tabiiy ofat, ishsizlik, og‘ir kasallik)
paytida oilalar psixologik inqiroz holatiga tushib qolishi mumkin. Bunday holatlarda tezkor va
qisqa muddatli, lekin samarali psixologik yordam kerak bo‘ladi. Bu shakl, avvalo, shoshilinch
ruhiy barqarorlikni tiklashga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1110
6. Masofaviy (onlayn) psixologik xizmatlar
Bugungi raqamli davrda, ayniqsa uzoq hududlarda yashovchilar yoki markazlarga
borishga imkoniyati bo‘lmagan oilalar uchun masofaviy xizmatlar (telefon, video qo‘ng‘iroq,
onlayn suhbatlar orqali) muhim ahamiyatga ega. Bu shakl yordamida ham konsultatsiyalar,
treninglar va maslahatlar berish mumkin.
Xulosa
Jamiyatning barqaror va sog‘lom rivojlanishi, avvalo, oilalarning farovonligiga bog‘liq.
Kam ta’minlangan oilalar esa ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlam sifatida nafaqat moddiy,
balki ruhiy qo‘llab
-quvvatlashga ham ehtiyoj sezadi. Psixologik xizmatlar esa ularning ruhiy
salomatligini tiklash, ijtimoiy moslashuvini yaxshilash va hayotga bo‘lgan ijobiy munosabatni
shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Bunday xizmatlar orqali oila a’zolari o‘z muammolarini anglab, ularga to‘g‘ri
yondashishni, stressli vaziyatlarda bardoshli bo‘lishni va o‘zaro munosabatlarni yaxshilashni
o‘rganadilar. Ayniqsa, bolalar va yoshlar orasida ruhiy salomatlikni qo‘llab
-quvvatlash, ularning
kelajakda sog‘lom va ijtimoiy faol shaxs bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi.
Shu sababli, kam ta’minlangan oilalarga psixologik xizmatlarni tizimli, sifatli va keng
ko‘lamda yo‘lga qo‘yish zarur. Bu borada davlat organlari, ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash
tizimi va nodavlat notijorat tashkilotlari o‘zaro hamkorlikda ishlashi muhimdir. Psixologik
xizmatni aholining ehtiyojlariga moslashtirish, mavjud resurslardan oqilona foydalanish va
mutaxassislar salohiyatini oshirish orqali biz jamiyatda ruhiy salomatlikni mustahkamlashga
erishamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimova L.M. Psixologik maslahat va psixokorreksiya asoslari.
—
Toshkent: “Yangi asr
avlodi”, 2021.
2.
G‘ofurova M.X. Oila psixologiyasi. —
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
3.
Ergashev S.K. Ijtimoiy psixologiya asoslari.
—
Samarqand: SamDU, 2019.
4.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) materiallari: Mental health and psychosocial
well-being in low-income populations.
—
Geneva, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oila va xotin
-
qizlar qo‘mitasi
nashrlari va me’yoriy hujjatlar to‘plami.
