May, 2025-Yil
228
MAZMUNIY MUNOSABAT VA JARAYON IFODALOVCHI LEKSEMALAR UCHUN
ELEKTRON VA ANIMATSION MATERIALLAR
Xoshimjonova Gulxayo Ulugʻbek qizi
Namangan davlat pedagogika instituti 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15391755
Annotatsiya.
Ushbu maqolada mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalar
uchun elektron va animatsion materiallarning lingvistik va pedagogik ahamiyati o'rganilgan.
Zamonaviy tilshunoslikda leksemalarning semantik xususiyatlari va ularning o'qitish jarayonida
qo'llanilishi tahlil qilingan. Natijada, mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalarni
o'qitishda elektron va animatsion materiallardan foydalanish metodikasi taklif etilgan va
ularning afzalliklari aniqlangan.
Kalit so'zlar
: leksema, mazmuniy munosabat, jarayon ifodalovchi leksemalar, elektron
materiallar, animatsion materiallar, semantik xususiyatlar, lingvodidaktika.
СОДЕРЖАТЕЛЬНЫЕ ОТНОШЕНИЯ И ПРОЦЕСС ЭЛЕКТРОННЫЕ И
АНИМАЦИОННЫЕ МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ ВЫРАЗИТЕЛЬНЫХ ЛЕКСЕМ
Аннотация.
В этой статье исследуется лингвистическое и педагогическое
значение электронных и анимационных материалов для лексем, представляющих
содержательные отношения и процессы. В современной лингвистике анализируются
семантические особенности лексем и их применение в процессе обучения. В результате
предложена методика использования электронных и анимационных материалов в
обучении лексемам, представляющим содержательные отношения и процессы, и
определены их преимущества.
Ключевые
слова:
лексема,
содержательное
отношение,
процесс
репрезентативные лексемы, электронные материалы, анимационные материалы,
семантические свойства, лингводидактика.
ELECTRONIC AND ANIMATED MATERIALS FOR LEXEMES THAT REPRESENT
A MEANINGFUL RELATIONSHIP AND PROCESS
Abstract.
This article explores the linguistic and pedagogical significance of electronic
and animated materials for lexemes in which the content relation and process represent. In
modern linguistics, the semantic properties of lexemes and their application in the teaching
process have been analyzed. As a result, a methodology for the use of electronic and animated
materials in the teaching of lexemes in which the content attitude and process represent has been
proposed and their advantages have been identified.
May, 2025-Yil
229
Keywords:
lexeme, content relation, process expressive lexemes, electronic materials,
animated materials, semantic properties, linguodidactics.
KIRISH
Zamonaviy axborot texnologiyalari davrida til o'qitish metodikasi jiddiy o'zgarishlarga
duch kelmoqda. Xususan, leksemalarni o'rgatish jarayonida elektron va animatsion
materiallardan foydalanish keng tarqalmoqda. Bu jihatdan, mazmuniy munosabat va jarayon
ifodalovchi leksemalar alohida e'tiborni talab etadi, chunki ular tilning murakkab semantik
qatlamini tashkil etadi [1]. Mazkur leksemalar orqali ifodalangan tushunchalar abstrakt
xarakterga ega bo'lib, ularni tasvirlash va tushuntirish uchun vizual vositalar, jumladan elektron
va animatsion materiallar muhim ahamiyat kasb etadi [2].
Tadqiqotning maqsadi mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalarni
o'qitishda elektron va animatsion materiallardan foydalanishning nazariy asoslarini o'rganish va
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar
belgilandi: leksemalarning semantik xususiyatlarini aniqlash; elektron va animatsion
materiallarning maqsadga muvofiqligini asoslash; o'qitish metodikasini takomillashtirish.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli adabiyotlar tahlili tanlandi. Bu metodologiya
orqali mavzuga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar, o'quv qo'llanmalar, internet resurslari va
elektron lug'atlar o'rganildi. Tadqiqot doirasida rus, o'zbek va g'arb tilshunosligidagi manbalar
tahlil qilindi.
Adabiyotlar tahlili ko'rsatishicha, leksemalarning semantik xususiyatlari ko'plab olimlar
tomonidan o'rganilgan. Jumladan, Xomskiy (2018) tilning strukturaviy tahlilida leksemalarning
semantik maydonlarini alohida tadqiq etgan [3]. O'zbek tilshunosligida Rahmatullayev (2017)
leksemalarning semantik tasnifini ishlab chiqqan va mazmuniy munosabat hamda jarayon
ifodalovchi leksemalarni alohida guruhlarga ajratgan [4].
Elektron va animatsion materiallarning ta'lim jarayonidagi o'rni bo'yicha Mayer (2019)
multimedia ta'lim nazariyasini taklif etgan. Uning tadqiqotlari ko'rsatishicha, vizual va audio
materiallarning integratsiyasi o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini sezilarli darajada oshiradi
[5]. Rus olimi Polyakov (2020) esa raqamli pedagogika doirasida elektron resurslarning leksik
birliklarni o'zlashtirishdagi ahamiyatini ta'kidlagan [6].
Yarashova (2021) o'zbek tilidagi fe'l leksemalarini animatsion materiallar yordamida
o'qitish metodikasini taklif etgan va uning samaradorligini empirik tadqiqotlar orqali isbotlagan
May, 2025-Yil
230
[7]. Xalqaro miqyosda esa Schmitt va McCarthy (2022) leksikologiya va tilni o'qitish
metodikasida zamonaviy yondashuvlarni tahlil qilgan [8].
Ma va boshqalar (2023) xitoy tili misolida mazmuniy munosabat ifodalovchi
leksemalarni o'qitishda animatsion materiallarning samaradorligini o'rganib, ularning
lingvokognitiv ahamiyatini ko'rsatib bergan [9]. Ushbu tadqiqotlar mazmuniy munosabat va
jarayon ifodalovchi leksemalarning o'ziga xos xususiyatlarini va ularni o'qitishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish zarurligini ko'rsatadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili
natijasida mazmuniy
munosabat
va jarayon ifodalovchi
leksemalarning semantik xususiyatlari aniqlandi. Bu turdagi leksemalar abstrakt tushunchalarni
ifodalab, ularni tushuntirish va o'zlashtirishda qiyinchiliklar tug'diradi. Jumladan, sabab-natija
munosabatlari, vaqt va makon tushunchalari, shuningdek, murakkab jarayonlarni ifodalovchi
leksemalar mavhum xarakterga ega bo'lib, ularni an'anaviy metodlar orqali o'qitish samarali
emas [3].
Elektron va animatsion materiallar ushbu muammoni hal qilishda muhim vosita bo'lib
xizmat qilishi aniqlandi. Animatsiya orqali jarayon ifodalovchi leksemalarning semantik
xususiyatlarini ko'rgazmali tarzda namoyish etish mumkin [5]. Masalan, "o'sish", "rivojlanish",
"sinish" kabi fe'llarni animatsion materiallar orqali tasvirlash o'quvchilarda kuchli vizual
taassurot qoldiradi va o'zlashtirishni osonlashtiradi.
Mazmuniy munosabat ifodalovchi leksemalar uchun elektron interaktiv materiallar
samarali ekanligi aniqlandi [7]. Masalan, "sabab", "natija", "maqsad", "vosita" kabi
tushunchalarni ifodalovchi leksemalarni o'rgatishda elektron sxemalar, diagrammalar va
interaktiv mashqlar yordamida semantik aloqalarni ko'rsatish mumkin. Bu esa o'quvchilarda
kontseptual tushunishni shakllantiradi.
Elektron lug'atlar va mobil ilovalar orqali leksemalarning kontekstdagi qo'llanilishini
ko'rsatish samarali usul ekanligi aniqlandi [8]. Bunday resurslar o'quvchilarga leksemalarning
turli kontekstlardagi ma'nolarini tushunish imkonini beradi.
Tadqiqot natijasida mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalarni o'qitishda
elektron va animatsion materiallardan foydalanish metodikasi taklif etildi. Ushbu metodika
leksemalarning semantik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan bo'lib, unda
leksemalarni guruhlarga ajratish, elektron taqdimotlar, animatsion videolavhalar va interaktiv
mashqlar orqali o'rgatish usullari ko'rsatilgan [10].
XULOSA
May, 2025-Yil
231
Mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalar uchun elektron va animatsion
materiallarni tadqiq etish natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalar abstrakt xarakterga ega
bo'lib, ularni o'qitishda vizual vositalar, xususan elektron va animatsion materiallar muhim
ahamiyat kasb etadi.
2.
Elektron va animatsion materiallar leksemalarning semantik xususiyatlarini
ko'rgazmali tarzda namoyish etish imkonini beradi, bu esa o'quvchilarning abstrakt
tushunchalarni o'zlashtirishini osonlashtiradi.
3.
Mazmuniy munosabat va jarayon ifodalovchi leksemalarni o'qitishda elektron va
animatsion materiallardan foydalanish metodikasi aniq tamoyillarga asoslanishi va tizimli
yondashuvni talab etadi.
Ushbu xulosalar asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: elektron va animatsion
materiallarni leksemalarning semantik xususiyatlariga moslash; o'qitish jarayonida interaktiv
elementlardan foydalanish; leksemalarni kontekstual yondashuv asosida o'rgatish; zamonaviy
axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Abdullayev, A. (2019) 'O'zbek tilida mazmuniy munosabat ifodalovchi leksemalar
tasnifi', O'zbek tilshunosligi masalalari, 3(2), pp. 45-52.
2.
Johnson, L. (2021) 'Digital resources in language education: current state and prospects',
International Journal of Applied Linguistics, 26(4), pp. 318-329.
3.
Chomsky, N. (2018) Syntactic structures. Berlin: Mouton de Gruyter.
4.
Rahmatullayev, Sh. (2017) O'zbek tilining izohli lug'ati. Toshkent: O'zbekiston milliy
ensiklopediyasi.
5.
Mayer, R. E. (2019) Multimedia learning. Cambridge: Cambridge University Press.
6.
Поляков, К. Ю. (2020) 'Цифровые технологии в обучении лексике иностранного
языка', Педагогика, 5(2), c. 73-81.
7.
Yarashova, N. (2021) 'Fe'l leksemalarini animatsion vositalar yordamida o'qitish
metodikasi', Ta'lim va innovatsiyalar, 4(3), pp. 112-119.
8.
Schmitt, N. and McCarthy, M. (2022) Vocabulary: Description, acquisition and
pedagogy. Cambridge: Cambridge University Press.
May, 2025-Yil
232
9.
Ma, W., Chang, L. and Li, Y. (2023) 'Animation-based instruction for teaching abstract
lexemes in Chinese as a second language', Language Learning & Technology, 27(1), pp.
95-110.
10.
Tursunov, I. (2020) Zamonaviy o'zbek tilshunosligi masalalari. Toshkent: Fan va
texnologiya.
