May, 2025-Yil
252
KESIM YUZASI TURLICHA BO‘LGAN HAVO O‘TKAZGICHLARDA BOSIM
YO‘QOTILISHINI O‘RGANISH
J.T.Orzimatov.
t.f.f.d.dots
M.U.Sodiqov
Magistr Farg‘ona davlat texnika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399643
Annotatsiya.
Ventilyatsiya tizimlarining samarali ishlashi, ayniqsa sanoat va jamoat
binolarida mikroiqlimni ta'minlashda, bosim yo‘qotishlarini to‘g‘ri hisoblashga bog‘liq. Ushbu
ishda to‘g‘ri to‘rtburchak, doiraviy va ovalsimon kesimli havo quvurlarining xususiyatlari
o‘rganilgan. Zamonaviy hisoblash usullari va dasturiy ta'minotlar yordamida amaliy misollar
orqali bosim yo‘qotishlarini aniqlash usullari bayon qilingan. Tadqiqot natijalari ventilyatsiya
tizimlarini loyihalashda energiya tejamkorligi va samaradorlikni oshirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
havo quvuri, gidravlik diametr, bosim, bosim yo‘qotilishi, g‘adur-budurlik.
Аннотация.
Эффективная работа вентиляционных систем, особенно в
обеспечении микроклимата промышленных и общественных зданий, зависит от
правильного расчёта потерь давления. В данной работе изучены воздуховоды с
прямоугольным, круглым и овальным сечением. Представлены методы определения
потерь давления на основе современных вычислительных методов и программного
обеспечения с использованием практических примеров. Результаты исследования
позволяют повысить энергоэффективность и производительность при проектировании
вентиляционных систем.
Ключевые слова:
воздухопровод, гидравлический диаметр, давление, потеря
давления, шероховатость.
Abstract.
The efficient operation of ventilation systems, particularly in ensuring the
microclimate of industrial and public buildings, depends on the accurate calculation of pressure
losses. This study investigates air ducts with rectangular, circular, and oval cross-sections.
Methods for determining pressure losses using modern computational techniques and software
tools are presented through practical examples. The research findings contribute to improving
energy efficiency and performance in the design of ventilation systems.
Keywords:
air pipe, hydraulic diameter, pressure, pressure loss, roughness.
May, 2025-Yil
253
Turli ko‘ndalang kesimli havo quvurlarida bosim yo‘qotilishini taqqoslash uchun bir
nechta asosiy omillarni hisobga olish kerak. Bosim yo‘qotilishiga ta’sir etuvchi omillar:
Ko‘ndalang kesim shakli: (doira, to‘g‘ri to‘rtburchak, oval va h.k.)
Ko‘ndalang kesim yuzasi: (yuza qanchalik kichik bo‘lsa, berilgan sarfda havo
tezligi shunchalik yuqori bo‘ladi, bu esa yo‘qotishlarni oshiradi.
Havo sarfi: (sarf qanchalik katta bo‘lsa, bosim yo‘qotilishi shunchalik yuqori
bo‘ladi) Havo tezligi: (yuqori tezlik katta yo‘qotishlarga olib keladi)
Havo quvurining uzunligi: (yo‘qotishlar uzunlikka mutanosib)
Havo quvuri devorlarining g‘adir-budurligi: (yuzasi g‘adir-budurroq bo‘lsa,
qarshilik ortadi)
Havo quvurining materiali: (g‘adir-budurlikka va natijada yo‘qotishlarga ta’sir
qiladi)
Mahalliy qarshiliklarning mavjudligi: (tirsaklar, uchliklar, diffuzorlar va boshqalar
sezilarli yo‘qotishlarni qo‘shadi)
Turli xil ko‘ndalang kesim shakllari uchun umumiy qonuniyatlar
Dumaloq havo quvurlari
afzallik jihatidan perimetrning yuzaga eng kichik nisbati bilan
ajralib turadi, ya’ni gidravlik jihatdan eng samarali shakl hisoblanadi. Berilgan havo sarfi va
kesim yuzasida dumaloq havo quvurlari eng kichik perimetrga ega bo‘ladi, bu esa havoning
devorlar bilan aloqa maydonini kamaytiradi va natijada ishqalanish yo‘qotishlarini kamaytiradi.
Biroq, ba’zi holatlarda, ayniqsa joy cheklangan sharoitlarda, montaj qilish noqulaylik tug‘dirishi
mumkin. Dumaloq havo quvurlari asosan energiya samaradorligiga yuqori talab qo‘yiladigan va
ularni joylashtirish uchun yetarli fazoga ega bo‘lgan tizimlarda qo‘llaniladi.
To‘g‘ri burchakli havo quvurlari
cheklangan joylarga nisbatan osonroq o‘rnatiladi va
tekis qoplamalarda ularni joylashtirish ancha qulay bo‘ladi. Biroq, ularning perimetri yuzaga
nisbatan kattaroq bo‘lib, bu ishqalanishdagi yo‘qotishlarning oshishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, to‘g‘ri to‘rtburchak shaklining burchaklarida turbulentlik yuzaga kelishi ham
yo‘qotishlarni kuchaytiradi. Ushbu turdagi havo quvurlari joy jihatidan ixchamlik talab etilgan
holatlarda qo‘llaniladi.
Bosim yo‘qotishlarini miqdoriy taqqoslash maxsus formulalar yoki dasturiy ta’minotdan
foydalanishni talab qiladi. Eng keng tarqalgan hisoblash usullari: Uzunlik bo‘ylab ishqalanish
yo‘qotishlarini hisoblash: Havo quvurining to‘g‘ri qismlarida ishqalanish yo‘qotishlarini
hisoblash uchun Darsi-Veysbax yoki Fanning formulalaridan foydalaniladi. Bu formulalarda
May, 2025-Yil
254
devorlarning g‘adir-budurligi, havo tezligi va gidravlik diametr (doiraviy bo‘lmagan kesimlar
uchun ekvivalent diametr) hisobga olinadi.
Diametri 100 mm bo‘lgan doira shaklidagi havo quvuriga o‘lchamlari to‘g‘ri tanlangan
to‘g‘ri to‘rtburchak (pryamougolniy) kesimli quvur o‘rniga ishlatilishi uchun ularning kesim
yuzasi (area) va havo oqim qarshiligi (aerodinamik ekvivalentligi) mos bo‘lishi kerak. 100 mm
diametrli doira kesimining yuzasi to‘g‘ri to‘rtburchak kesimi yuzasiga o‘tkazish quyidagicha
amalga oshiriladi.
Doira yuzasi formulasi:
𝐴 = 𝜋 ∙ (
𝑑
2
)
2
= 𝜋 ∙ (
100
2
)
2
= 𝜋 ∙ 50
2
= 𝜋 ∙ 2500 ≈
7854mm
2
Bu ≈ 78.5 sm² ga teng.
To‘g‘ri to‘rtburchak kesim:
Agar to‘rtburchak shakldagi quvurning eni
a
, bo‘yi
b
bo‘lsa, uning yuzasi:
A=a
⋅
b
Shunday qilib, siz a × b = 78.5 sm² bo‘lgan juftlikni tanlashingiz kerak. Misollar:
E
ni (a)
B
o‘yi (b)
Yuzasi
(a×b)
8
0 mm
1
00 mm
8000 mm²
(80 sm²)
7
0 mm
1
10 mm
7700 mm²
(77 sm²)
9
0 mm
9
0 mm
8100 mm²
(81 sm²)
Bu yerda 80x100 mm, 70x110 mm, yoki 90x90 mm o‘lchamlar yaqin mos keladi.
Aerodinamik jihatdan eng yaqin mos:
Texnik jihatdan, eng mos keladigan to‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi quvur:
80 mm × 100 mm yoki
90 mm × 90 mm
May, 2025-Yil
255
shaklida bo‘ladi.
1-rasm.
Kesim yuzasi to‘g‘ri to‘rtburchak bo‘lgan havo quvurida bosim o‘zgarishini
ko‘rinishi.
Renolds soni
𝑅
𝑒
=
𝑤𝑑
𝑒𝑘𝑣
𝑣
(1)
Gidravlik diametr
𝑑
𝑒𝑘𝑣
=
4
𝑓
𝑃
(2)
Bu yerda: f- ko‘ndalang kesim yuzasi, P - perimetr.
Gidravlik diametr qancha katta bo‘lsa, bosim yo‘qotilishi shuncha kam bo‘ladi.
Turli elementlar (tirsaklar, uchliklar va boshqalar) uchun mahalliy qarshiliklar
koeffitsientlari (MQK) ishlatiladi.
𝛾 =
∆𝑝
𝑡𝑟
𝑙
𝑑𝑒𝑘𝑣
𝜌𝑤2
2
(3)
Bu yerda: ∆
𝑃
𝑡𝑟
- quvurning o‘lchanayotgan qismidagi bosimning yo‘qolishi;
l - quvur uchastkasining uzunligi, m;
May, 2025-Yil
256
ρ - o‘rtacha haroratda havoning zichligi.
2-rasm.
Kesim yuzasi to‘g‘ri to‘rtburchak bo‘lgan havo quvurida bosim o‘zgarishini
ko‘rinishi. (Uch o‘lchamlik ko‘rinishi)
PAXP–VV–K
labaratoriya stendidan olingan natijalarni Comsol multiphysic dasturida
ko‘rib chiqamiz.
3-rasm.
Doiraviy havo o‘tkazuvchi quvurining bosim o‘zgarishi ko‘rinishi.
4-rasm.
Gofrali havo o‘tkazuvchi quvurining bosim o‘zgarishi ko‘rinishi.
May, 2025-Yil
257
Amaliy tavsiyalar: Havo quvurlari uzunligini minimallashtiring: Havo quvurlari
qanchalik qisqa bo‘lsa, yo‘qotishlar shunchalik kam bo‘ladi. Keskin burilishlar va kesim
o‘zgarishlaridan saqlaning: Ravon o‘tishlar va katta radiusli tirsaklardan foydalaning. Optimal
havo tezligini tanlang: Juda past tezlik havo quvurlarining kattalashishiga, juda yuqoritezlik esa
bosim yo‘qotilishi va shovqinning ko‘payishiga olib keladi. Iloji boricha dumaloq havo
quvurlaridan foydalaning: Ular gidravlika nuqtai nazaridan eng samarali hisoblanadi. Havo
quvurlarini muntazam ravishda tozalang: Ifloslanish devorlarning g‘adir-budurligini oshiradi va
bosim yo‘qotilishini ko‘paytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlat ro‘yxati:
1.
Кутателадзе С.С., Дьяков А.Г.
Аэродинамика и теплообмен в вентиляционных системах.
— Москва:
Энергоатомиздат, 1983.
(Ventilyatsiya tizimlarida aerodinamika va issiqlik almashinuvi asoslari)
2.
ASHRAE Handbook – Fundamentals.
American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineers, 2021.
(Havo oqimi, havo quvurlari dizayni va bosim yo‘qotishlarini hisoblash bo‘yicha dunyo
miqyosida tan olingan qo‘llanma)
3.
Салихов А.А., Хамдамов К.К.
Binoviy ventilyatsiya va havoni tozalash tizimlari.
— Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2017.
(O‘zbek mualliflari tomonidan yozilgan, amaliy masalalar bilan boyitilgan darslik)
4.
Тихомиров А.И.
Проектирование вентиляционных систем.
— Санкт-Петербург: Лань, 2015.
(Ventilyatsiya tizimlarini loyihalash bo‘yicha zamonaviy rus tilidagi adabiyot)
