2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
255
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TO‘Y MAROSIMI BILAN BOG’LIQ
FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI
Qurbonova Munojoat Husan qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15392052
Annotatsiya.
Mazkur tezis ingliz va o‘zbek tillarida to‘y marosimiga oid frazeologik
birliklarning semantik, madaniy va struktural jihatdan taqqosloviy tahliliga bag‘ishlangan.
To‘y marosimi har bir xalq madaniyatida muhim ijtimoiy hodisa bo‘lib, unga doir frazeologik
birliklar o‘sha xalqning qadriyatlarini, dunyoqarashini, urf-odatlarini aks ettiradi. Tadqiqot
davomida frazeologizmlarning ma’no qatlamlari, ularning milliy-madaniy xususiyatlari,
tarjima jarayonidagi muammolari hamda til o‘qitishdagi ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
frazeologik birliklar, to‘y marosimi, ingliz tili, o‘zbek tili, madaniyat,
idiomalar, chog‘ishtirma tilshunoslik, milliy qadriyatlar, tarjima.
Mazkur tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarida to‘y marosimiga oid frazeologik birliklarni
chog‘ishtirish asosida o‘rganadi. Frazeologik birliklar tilda nafaqat ekspressivlik va obrazlilik
yaratadi, balki xalqning dunyoqarashi, tarixiy-madaniy merosi, urf-odatlari hamda ijtimoiy
qadriyatlarini ham aks ettiradi. Ayniqsa, to‘y marosimlariga oid iboralar xalq ruhiyatining
ko‘zgusi bo‘lib, til orqali o‘z ifodasini topadi.
Tadqiqot avvalo frazeologik birliklar haqidagi nazariy qarashlar, ya’ni ularning ta’rifi,
turlari va madaniyat bilan bog‘liqligini tahlil qilishdan boshlanadi. Bu borada A.V. Kunin, C.
Fernando, R. Moon kabi ingliz tilshunoslarining hamda U. Bobojonov, M. Ziyoyev, A.
Jo‘raev kabi o‘zbek tilshunoslarining ishlari asos sifatida olindi. Frazeologizmlar asosan
og‘zaki nutqda faol qo‘llaniladi, lekin ular adabiyot, ommaviy axborot vositalari va kundalik
muloqotda ham keng tarqalgan.
Ingliz tilida to‘y marosimi bilan bog‘liq frazeologizmlar ko‘pincha metaforik va
yumoristik tusga ega: tie the knot (nikohlanmoq), walk down the aisle (to‘y marosimiga
chiqmoq), pop the question (sovchi tushmoq), a match made in heaven (osmondan
belgilangan juftlik), ball and chain (turmush qurishni majburiyat sifatida tasvirlash). Bu
iboralarda shaxsiy tanlov, romantika va erkinlik g‘oyalari ilgari suriladi. Shuningdek,
zamonaviy madaniyat ta’sirida paydo bo‘lgan iboralar ham mavjud: say yes to the dress,
bridezilla kabi iboralar zamonaviy to‘ylar atrofidagi ijtimoiy stereotiplarni ham yoritadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
256
O‘zbek tilidagi frazeologik birliklar esa asosan kollektivizm, urf-odatlar va diniy
qadriyatlar asosida shakllangan: to‘y qilmoq (katta bayram o‘tkazmoq), kelin tushurmoq
(kelinni uyga olib kelmoq), qiz uzatmoq (qizni uzatish), fotiha o‘qimoq (nikohni duo bilan
tasdiqlash), el-yurt oldida nikoh o‘qitmoq (jamoa ishtirokidagi diniy marosim). Ushbu
iboralarda jamiyat, ota-ona roziligi, urf-odatlarga amal qilish singari qadriyatlar ustuvor bo‘lib
turadi.
Chog‘ishtirma tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, har ikki tilda to‘y marosimiga oid
frazeologizmlar mavjud bo‘lsa-da, ularning semantik mazmuni, struktura va qo‘llanish
konteksti har xil. Ingliz tilidagi iboralar ko‘proq individualistik dunyoqarashni, o‘zbek
tilidagilari esa ijtimoiy-mazmuniy va diniy asoslangan marosimlarni ifodalaydi. Masalan,
ingliz tilidagi tie the knot iborasining o‘zbek tilidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalenti mavjud
emas, u kontekstual tarjima orqali nikohlanmoq yoki oila qurmoq tarzida ifodalanadi.
Shuningdek, ball and chain iborasi o‘zbekcha madaniyatda salbiy tusli bo‘lib, aynan
ekvivalent topish qiyin. Tadqiqot davomida frazeologik birliklarning tarjima qilishdagi
muammolari ham o‘rganildi. Chunki frazeologizmlar odatda bevosita tarjima qilinmaydi, ular
madaniy izohlar, kontekstga mos almashtirish yoki deskriptiv tarjima orqali berilishi lozim.
Shu sababli, bunday iboralarni tarjima qilayotgan tarjimon yoki til o‘rganuvchi
frazeologizmlarning madaniy ildizlarini ham hisobga olishi kerak.
Tadqiqotning yakuniy xulosasi shundan iboratki, frazeologik birliklarni o‘rganish
orqali faqat tildagi nutqiy birliklar emas, balki madaniy tafakkur, urf-odatlar, qadriyatlar
tizimi ham ochiladi. Bu esa tarjima, til o‘qitish, madaniyatlararo muloqot va frazeologiya
sohalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, frazeologik birliklarni o‘rgatishda ularning
semantik va madaniy qatlamlari ham birgalikda yoritilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
:
1.
Kunin A.V. English Phraseology: A Course of Lectures.
2.
Fernando, C. Idioms and Idiomaticity. – Oxford University Press, 1996.
3.
Moon, R. Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. –
Oxford, 1998.
4.
Abdulaziz Yo‘ldoshev. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent: Fan, 2001.
5.
Bobojonov U. Frazeologik birliklarning milliy-madaniy xususiyatlari. – Toshkent,
2015.
6.
Ziyoyev M. Til va madaniyat: o‘zaro ta’sir masalalari. – Toshkent, 2017.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
257
7.
Baker, M. In Other Words: A Coursebook on Translation. – Routledge, 2011.
8.
Qurbonov T. O‘zbek tilida frazeologiyaning lingvomadaniy asoslari. – Toshkent,
2020.
