2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
263
JENEVA KONVENSIYALARINING XALQARO HUQUQDAGI O‘RNI
Ostonaqulov Mavlonberdi G‘ayrat o‘g‘li
Magistratura va Sirtqi ta’lim fakulteti, OAV(Ommaviyaxborotvositalari) huquqi yo‘nalishi
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15392102
Annotatsiya.
Mazkur tezisda Jeneva konvensiyalarining xalqaro huquqdagi o‘rni,
ularning tinch aholini va boshqa himoyaga muhtoj shaxslarni qurolli to‘qnashuvlar vaqtida
himoya qilishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, konvensiyalarning asosiy
tamoyillari, ularning zamonaviy qurolli mojarolarga tatbiq etilishi va milliy qonunchilik,
xususan O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalar ijrosi borasidagi yondashuvi
o‘rganiladi. Maqolada Jeneva konvensiyalari va Qo‘shimcha protokollarga rioya qilishda
yuzaga keladigan dolzarb muammolar ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’zlar:
Jeneva konvensiyalari, xalqaro gumanitar huquq, tinch aholi himoyasi,
qurolli to‘qnashuvlar, milliy qonunchilik, O‘zbekiston Respublikasi, xalqaro shartnomalar,
gumanitar tamoyillar, urush qonunlari.
Kirish
Jeneva konvensiyalari xalqaro gumanitar huquq (XGH) tizimidagi eng muhim xalqaro
shartnomalardir. 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan to‘rt konvensiyadan iborat ushbu
hujjatlar urush sharoitida jangda qatnashmaydigan shaxslarni – yarador va kasal askarlarni,
harbiy asirlarni hamda tinch aholini himoya qilishga qaratilgan asosiy qoidalarni belgilaydi.
Konvensiyalarning maqsadi, Shveytsariya elchisi Konstantin Obolenskiyning ta’kidlashicha,
«urush zulmini yumshatish» va har qanday qurolli to‘qnashuvda amal qilishi zarur bo‘lgan
minimal gumanitar standartlarni o‘rnatishdir. Badiiy jihatdan ifodalansa, Jeneva
konvensiyalari «insoniyat tamoyillariga xizmat qiluvchi dunyoqarashni aks ettiradi» deb ham
ta’riflanadi.
1
Bugungi kunda konvensiyalar butun dunyo bo‘ylab deyarli barcha davlatlar
tomonidan ratifikatsiya qilingan va xalqaro huquqda fundamental ahamiyatga ega
hisoblanadi.
Jeneva konvensiyalarining xalqaro huquqdagi o‘rni va ahamiyati
Jeneva konvensiyalari xalqaro gumanitar huquqning negizini tashkil etadi. Ular harbiy
nizolar boshlandi deb hisoblangan andozaviy hujjatlar bo‘lib, ziddiyat tomonlari uchun
majburiy amal qiladi. Hozirgi kunda dunyoning deyarli barcha davlatlari (masalan, 2010-yilda
1
https://yuz.uz/uz/news/jeneva-konvensiyalari-ozbek-tilida-nashr-etildi
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
264
Qo‘shma Shtat ham ularga qo‘shilgan) ushbu konvensiyalar va ularga 1977-yilda qabul
qilingan I va II qo‘shimcha protokollar (victims of international/internal conflicts) tarafdori
boʻlgan.
2
Bu esa urush huquqini nazorat qilish mexanizmlariga barcha davlatlar tomonidan
keng qo‘llab-quvvatlash berilganidan dalolatdir.
Geneva konvensiyalarining eng asosiy yutug‘i tinch aholini hamda jangda
qatnashmaydigan shaxslarni himoya qilish uchun qat’iy va batafsil qoidalar joriy etganidadir.
Ularning mazmun-mohiyati shundaki, qurolli harakatlar har doim ham insonparvarlikka zid
bo‘la olmaydi: har bir insonning qadr-qimmati, himoyasi va farovonligi taʼminlanishi lozim.
Shu jihatdan qaralganda, ular har qanday qurolli to‘qnashuvda huddi “insoniyat himoyasi
uchun to‘rt “konstitutsiya””dek ahamiyatga ega. Zamon o‘tishi bilan urush usullari o‘zgargan
bo‘lsa-da, Jeneva konvensiyalari zamonaviy XGHning «poydevori» bo‘lib qolaveradi.
3
Tinch aholining huquqlarini himoya qilish
To‘rtinchi Jeneva konvensiyasi (1949) tinch aholining huquqlarini himoya qilishga
qaratilgan asosiy me’yorlarni belgilaydi. Konvensiyaning 27-moddasi tinch aholining sha’n-
nomusi, oilaviy va diniy qadriyatlari hurmat qilinishini, ularning asosiy ijtimoiy normalari
bilan ta’minlanishini qo‘riqlaydi. Masalan, tinch aholini qasddan o‘ldirish, qiynoqqa solish va
tanlab kamsitish qat’iyan taqiqlangan (4-konvensiyaning 13 va 32-moddalari). Jarayon
davomida yarador va kasal shaxslar yig‘ib olinib, ularga zudlik bilan tibbiy yordam
ko‘rsatiladi. Tibbiy muassasalar, favqulodda vaziyatlar uchun xavfsizlik zonalari tashkil
qilinishi lozim. Shu bilan birga, aholi punktlari va aholiga tegishli obyektlar talan-taroj
qilinishi, band qilib garovga olishi, shaharlarga, ibodatxonalar va madaniy obidalarga bevosita
hamda bejih vandalistik zarar yetkazilishi taqiqlanadi. Konvensiyada shuningdek ommaviy
jazolar (kollektiv jazolash), majburiy ko‘chirish va himoya belgilaridan (qizil xoch, qizil oy
va boshqalar) g‘ayriqanuniy maqsadlarda foydalanishga oid qat’iy taqiq choralari qayd
etilgan.
4
Xalqaro normaga ko‘ra, aholini himoya qilishda butun dunyoda xuddi shu tamoyillar
amal qiladi. Konvensiyalar taraflari tomonidan mahalliy aholi oqimi va oziq-ovqat ta’minoti
kabi masalalarga ham e’tibor qaratiladi. Misol uchun, bosib olingan hududda nishonga muhtoj
bo‘lmagan fuqarolarga zarur oziq-ovqat va tibbiy yordam ko‘rsatilishi, shuningdek, Norasmiy
iqtisodiy harakatlarga zarur muhit yaratilishi belgilangan. Umuman olganda, bu qoidalar
2
Cross, R. (2011). Summary of the Geneva conventions of 1949 and their additional
protocols.
Retrieved January
,
12
, 2016;
3
https://yuz.uz/uz/news/jeneva-konvensiyalari-ozbek-tilida-nashr-etildi
4
Cross, R. (2011). Summary of the Geneva conventions of 1949 and their additional
protocols.
Retrieved January
,
12
, 2016;
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
265
Qurolli Kuchlar nizomida berilibdiki, «urush doimo inson erkinligiga tahdid va og‘ir
oqibatlarga sabab bo‘ladi, shuning uchun ham odob va me’yorlarga qat’iy amal qilish zarur»
tamoyiliga asoslanadi.
Konvensiyalarning bajarilishi va buzilishi holatlari
Jeneva konvensiyalari qat’iy majburiyat yuklaydi: shartnoma taraflari ularning
qoidalarini «har qanday sharoitda rioya qilishlari va boshqalarni ham rioya qilishga
majburlashlari» zarur deb belgilaydi (1-moddada).
5
Boshqacha aytganda, mojaroga
aralashgan har bir davlat yoki zarurati bor boshqa kuchlar Konvensiyalar talablariga
bo‘ysunishi lozim. Konvensiyalarning og‘ir buzilishlari (masalan tinch aholini qasddan
o‘ldirish, qiynoqqa solish, qurollisiz askarlarni qiynoqqa solish, talon-taroj qilish, ommaviy
garovga olish kabi jinoyatlar) urush jinoyatlari deb baholanadi. Shuning uchun Konvensiyalar
taraflari bu kabi huquqbuzarliklarni qat’iy jazolashga majbur: har bir davlat o‘z
qonunchiligida og‘ir buzilishlar uchun javobgarlik belgilashi, bunday jinoyatlarda
gumonlanuvchi shaxslarni – hatto ularning kelib chiqishi va jinoyat sodir etilgan joyga
qaramay – topib sudga tortishi lozim.
6
Xalqaro huquq tizimida ushbu majburiyatlarning ijrosini ta’minlash uchun turli
mexanizmlar mavjud. Masalan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi matnida
og‘ir jinoyatlar aniqlangan holatlarda maxsus xalqaro sud organlarini tashkil etish imkoniyati
ko‘zda tutilgan. Shu tarzda, 1990-yillarda Xalqaro Jinoiy Tribunal (ICTY) va Ruanda
bo‘yicha Tribunal (ICTR) kabi tuzilmalar tashkil etilib, Jeneva konvensiyalari normalarini
jiddiy buzgan shaxslar huquqdan chetlatilib sudlangan. Hozirda esa Jeneva Konvensiyalariga
zid har qanday harakatlar jinoyat sifatida ko‘riladi: masalan, BMTning Xalqaro Jinoyat Sudi
(Rim statutiga muvofiq) konvensiyalarda qayd etilgan «og‘ir buzilishlar»ni jinoyatlar qatorida
ko‘rib chiqadi.
O‘zbekiston Respublikasining milliy qonunchiligidagi implementatsiya
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, jahon hamjamiyati safiga qo‘shilib, 1993-yil 8-
oktabrda to‘rt Jeneva konvensiyasiga va ularning 1977-yildagi I va II qo‘shimcha
protokollariga rasman qo‘shildi.
7
Shu tariqa, 1994-yil 8-apreldan boshlab mazkur xalqaro
hujjatlar O‘zbekiston uchun majburiy kuchga kirdi. Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markaz
direktori Akmal Saidov qayd etishicha, O‘zbekiston bu hujjatlarni qabul qilish orqali ularni
5
1949-yilgi Jeneva konvensiyasi;
6
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Geneva_Conventions#:~:text=Nations%20that%20are%20party%20to,61
7
Leach, P., Paraskeva, C., & Uzelac, G. (2009). International Human Rights & Fact-Finding. An Analysis of the
Fact-Finding Missions Conducted by the European Commission and Court of Human Rights;
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
266
milliy huquqiy tizim bilan uyg‘unlashtirish va keng ko‘lamli ma’rifiy ishlar orqali
ommalashtirish majburiyatini olgan. Bu vazifa qonun darajasida ham aks etgan: masalan,
O‘zbekiston Jinoyat kodeksining 1-moddasida jinoyat qonunchiligi Konstitutsiya va xalqaro
huquqning umum e’tirof etilgan normalariga asoslanganligi aniq ko‘rsatilgan.
Konvensiyalarning mazmun-mohiyatiga muvofiq, O‘zbekiston qonunchiligi urush
jinoyatlari uchun jiddiy jazo choralarini belgilaydi. Jinoyat kodeksida «Urush qonunlari va
udumlarini buzish» deb nomlangan 152-moddada tinch aholining yoki harbiy asirlarning
ziynat, g‘iybat, tortish, ta’qib, majburiy ishlarga tortish, yaqinlarini oilasidan ajratish kabi har
qanday qiynoqqa solinishiga yo‘l qo‘yganlikta xo‘rliklar qat’iyan taqiqlanadi. Xuddi shunday,
xalqaro huquq bilan man etilgan qurollarni qo‘llash, aholi yashash joylarini behuda vayron
qilish, mulkni talon-taroj qilish kabi harakatlar ham jinoiy ta’qiqqa duchor qilinadi. Kodning
sanksiyasiga ko‘ra, bunday jinoyatlarni sodir etgan shaxslar odatda 10–20 yilga qamoq
jazosiga mahkum etiladi. Qolaversa, O‘zbekistonda Qizil Xoch hamda boshqa xalqaro
insonparvarlik tashkilotlariga oid qonunlar ham qabul qilingan bo‘lib, ular aholini himoya
qilish va favqulodda vaziyatlarda hamkorlik mexanizmlarini ta’minlashga xizmat qiladi.
8
Xulosa
Natijada, Jeneva konvensiyalari zamonaviy xalqaro gumanitar huquqning ajralmas
qismi bo‘lib qolmoqda. Ular urush sharoitida tinch aholining hayoti, sha’niga hurmatni
saqlash va insoniylik tamoyillarini amal qilishni majburiy qoidalar bilan ta’minlaydi.
Konvensiyalarning universal qabul qilinishi urush jinoyatlarini aniqlash va jazolashda xalqaro
birdamlikka erishganimizni ko‘rsatadi. O‘zbekiston esa 1993-yildan beri bu xalqaro
majburiyatlarni o‘z mamlakatiga tatbiq etib, ularni milliy qonunchilikda aks ettirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://yuz.uz/uz/news/jeneva-konvensiyalari-ozbek-tilida-nashr-etildi
2.
Cross, R. (2011). Summary of the Geneva conventions of 1949 and their additional
protocols. Retrieved January, 12, 2016;
3.
1949-yilgi Jeneva konvensiyasi;
4.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Geneva_Conventions#:~:text=Nations%20that%20are
%20party%20to,61;
8
O’zbekiston Respublikasining milliy qonunchiligi., lex.uz;
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
267
5.
Leach, P., Paraskeva, C., & Uzelac, G. (2009). International Human Rights & Fact-
Finding. An Analysis of the Fact-Finding Missions Conducted by the European
Commission and Court of Human Rights;
6.
O’zbekiston Respublikasining milliy qonunchiligi., lex.uz;
