2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
315
BOSHLANG‘ICH SINF OʻQUVCHILARIDA OʼQISH SAVODXONLIGINI
SHAKLLANTIRISH USUL VA VOSITALARI
Nasriddinova Nasiba Alimjonovna
Guliston davlat universiteti ,,Boshlang’ich ta’lim uslubiyoti” kafedrasi o’qituvchisi
Narzullayeva E’zoza Shavkatjon qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399529
Anontatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish savodxonligini
shakllantirish usul va vositalari muhokama qilinadi. O‘qish savodxonligi nafaqat akademik
muvaffaqiyat uchun, balki kelajakdagi hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Maqolada
o‘qituvchilar uchun faol o‘qitish, vizual materiallardan foydalanish, interaktiv ta’lim
platformalari va kreativ yozuv mashqlari kabi turli usullar va vositalar tavsiflangan.
Kalit so'zlar:
o'zbek tili, o'qish savodxonligi, boshlang‘ich sinf, o'qitish usullari, vizual
materiallar, interaktiv ta'lim, kreativ yozuv.
Аннотация.
В данной статье обсуждаются методы и средства формирования
читательской грамотности у учащихся начальных классов. Читательская
грамотность имеет важное значение не только для академического успеха, но и для
будущей жизни. В статье описаны различные методы и средства, такие как активное
обучение, использование визуальных материалов, интерактивные образовательные
платформы и креативные писательские задания.
Ключевые слова:
узбекский язык, грамотность чтения, начальная школа,
методы обучения, наглядные материалы, интерактивное обучение, творческое
письмо.
Abstract.
This article discusses the methods and tools for developing reading literacy
among primary school students. Reading literacy is crucial not only for academic success but
also for future life. The article describes various methods and tools, such as active teaching,
the use of visual materials, interactive educational platforms, and creative writing exercises.
Keywords:
Uzbek language, reading literacy, primary school, teaching methods,
visual materials, interactive learning, creative writing.
Jahonda tаʼlim oluvchilarning nutqiy kompetensiyasini shakllantirishda endilikda
“oʻqish” atamasini boshlangʻich sinfda egallanadigan harflarni tanib olish bilan bogʻliq
qobiliyat sifatida emas, balki oʻquvchining oʻqib tushunish orqali boshqa fanlarni
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
316
oʻzlashtirishi, tayanch kompetensiyalarni egallashi uchun xizmat qiladigan muhim qobiliyatni
ifodalovchi tushuncha deb baholash qabul qilingan boʻlib, mazkur yoʻnalishning nazariy
masalalari tadqiq etilmoqda.
Funksional savodxonlik koʻnikmasi oʻquvchida yillar davomida rivojlanib boruvchi
ko‘nikma bo‘lib, u oʻqish savodxonligini rivojlantirish bilan bogʻliq mashq va topshiriqlarni
bajarish jarayonida yanada takomillashib boradi. Oʻqish nutqiy va aqliy jarayonlarning oʻzaro
hamkorlikdagi faoliyati natijasidir.
Mutaxassislar “bolani ona tili xazinalariga ongli ravishda yetkazish” zarurati, “oʻqish
tezligi”ni emas, balki “tushunish tezligi”ni rivojlantirish bilan oʻlchanishi, bunda mustaqil
oʻqish mashqlari muhimligini ta’kidlashadi [1].
“Oʻqish savodxonligi – jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan
qadrlanadigan yozma tilning shakllarini idrok etish va amaliyotda qoʻllay olish qobiliyatidir”
[2]. Koʻrinadiki, endilikda oʻqish savodxonligi shunchaki boshlangʻich ta’lim jarayonida
savodxonlik jarayoni (alifboni oʻrganish) bilan bogʻliq boʻlgan tor doiradagi tushuncha emas.
PIRLS xalqaro baholash dasturining asosiy maqsadi oʻqish savodxonligini shakllantirish
orqali oʻquvchilarning sinfda va sinfdan tashqari oʻqishining keng qamrovli vazifasi asosida,
ya’ni badiiy tajriba orttirish, muallifning nuqtayi nazari, matnda qoʻllangan badiiy tasvir
vositalarini aniqlash, ularning vazifasini tushunish, matnda berilgan voqea-hodisalarga
nisbatan munosabatini ifodalay olish, undagi ma’lumotlarni kelajak hayotning qaysidir
jabhasida qoʻllay olish bilan bogʻliq juda zarur hayotiy koʻnikmalarni shakllantirishdan iborat.
Oʻqish savodxonligi — bu insonning yozma matnlarni tushunish, talqin etish va
ulardan foydalanish qobiliyatidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish savodxonligini
shakllantirish, ularning ta’lim olish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon nafaqat
o‘quvchilarning akademik muvaffaqiyatiga, balki ularning kelajakdagi hayotida ham katta rol
o‘ynaydi.
Oʻqish savodxonligini shakllantirishning asosiy maqsadi o‘quvchilarda matnni
tushunish, uning mazmunini anglash, asosiy fikrlarni ajratib olish va ularni tahlil qilish
qobiliyatini rivojlantirishdir. Buning uchun o‘qituvchilar turli usul va vositalardan
foydalanadilar.
Oʻqish savodxonligini usullari:
1. Faol o'qitish usuli: O'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydigan usul. Bu usulda
o'quvchilar matnni o'qish jarayonida savollar berish, fikr almashish va muhokama qilish orqali
o'z bilimlarini mustahkamlashadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
317
2. O'qituvchi tomonidan ko'rsatmalar berish: O'qituvchi o'quvchilarga qanday qilib
matnni to'g'ri o'qish, asosiy fikrlarni ajratib olish va ularni talqin qilish bo'yicha ko'rsatmalar
beradi.
3. O'yin orqali o'qitish: O'qish jarayonini qiziqarli qilish uchun o'yinlar va interaktiv
faoliyatlardan foydalanish. Masalan, "Kim tezroq o'qiydi?" yoki "O'qilgan matn asosida
savollar tuzish" kabi o'yinlar.
4. Vizual materiallardan foydalanish: Rasm, diagramma, video va boshqa vizual
materiallar yordamida o'quvchilarning e'tiborini jalb qilish va matnni yaxshiroq tushunishga
yordam berish.
5. Gruppada ishlash: O'quvchilarni kichik guruhlarga bo'lib, birgalikda matnni o'qib,
muhokama qilishga undash. Bu usul orqali ular bir-biridan o'rganadilar va fikr almashadilar.
Oʻqish savodxonligini vositalari:
1. Darsliklar va qo'shimcha adabiyotlar: O'qituvchilar darsliklardan tashqari,
qo'shimcha adabiyotlar, maqolalar va hikoyalar bilan tanishtirish orqali o'quvchilarning
qiziqishini oshirishi mumkin.
2. Interaktiv ta'lim platformalari: Internetda mavjud bo'lgan turli interaktiv ta'lim
platformalari orqali o'quvchilar mustaqil ravishda o'qish savodxonligini rivojlantirish
imkoniyatiga ega bo'lishadi.
3. Audiovizual materiallar: Videolar, audio kitoblar va boshqa audiovizual materiallar
yordamida o'qish jarayonini yanada qiziqarli qilish mumkin.
4. Kreativ yozuv mashqlari: O'quvchilarga o'z fikrlarini ifodalash imkonini beruvchi
yozuv mashqlari. Masalan, o'qilgan matn asosida qisqa hikoya yozish yoki yangi qahramon
yaratish.
Ushbu masala tadqiqi shug‘ullangan Rossiyaning ta’limni rivojlantirish strategiyalari
instituti boshlangʻich ta’lim laboratoriyasi tadqiqotchisisi M.Kuznetsova izlanishlari
natijasida boshlangʻich sinf oʻquvchilarining PIRLS xalqaro baholash dasturida yuqori
natijalarni qoʻlga kiritishiga quyidagi omillar ta’sir koʻrsatganini ta’kidlaydi [3]: –
oʻquvchilarda mavjud boʻlgan oʻqish savodxonligi qobiliyatiga nisbatan yuqori baho berish,
uning qay darajada muhim koʻrsatkich ekanini anglab yetish; – maktabgacha tayyorgarlikning
yaxshi olib borilgani, oʻqish savodxonligini shakllantirish jarayonlarida ota-onalarning
ishtiroki (maxsus koʻrik-tanlovlar, maxsus xonalarning ajratilgani, butun Rossiya davlati
boʻyicha “Kitobxon ona” loyihasining amalga oshirilishi); – oʻqish savodxonligiga barcha
fanlarni oʻzlashtiruvchi kalit sifatida qarash hamda shu asosda oʻquv dasturlarini ishlab
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
318
chiqish; – oʻqish savodxonligini shakllantirishga yoʻnaltirilgan metodik qoʻllanma va
darsliklarning ishlab chiqilgani; – oʻqish savodxonligida muammosi boʻlgan oʻquvchilar bilan
alohida metodik tadbirlarning amalga oshirilgani.
M.I.Kuznetsova yuqori natijalarni qoʻlga kiritishda ta’lim mazmunidan quyidagilar
ham o‘rin olishini maqsadga muvofiq deb hisoblaydi:
1. Tanlangan matnning oʻqish koʻnikmasini shakllantirishning maqsadlariga mos
kelishi.
2. Muhim va ikkinchi darajali axborotlarni oʻzaro farqlash.
3. Grafik va yozma matnlar oʻrtasidagi aloqadorlikni aniqlash.
4. Matnda berilgan ma’lumotlarni kundalik hayotga talqin qila olish, foydalanish.
5. Matnning uslubi va strukturasidagi oʻziga xosliklarni tahlil qilish.
6. Refleksiv analiz qilish, oʻzida mavjud boʻlgan ma’lumotlar bilan matnda berilgan
ma’lumotlarni oʻzaro bogʻlay olish.
Mavzu bilan bogʻliq manbalar oʻrganilganda har qanday ta’lim vositasini tanlashning
oʻziga xos mezoni mavjud boʻlganidek, matn tanlashda ham e’tiborga olinishi kerak boʻlgan
jihatlar mavjud. Bunda quyidagilarni hisobga olish kerakligi alohida ta’kidlanadi: –
oʻquvchilarning mavjud bilim darajasi; – matnning hajmi va mazmuni; – ushbu matn orqali
qaysi koʻnikmani shakllantirish maqsad qilib olingani; – darsning umumiy maqsadi va ushbu
maqsadning qancha qismi oʻqish savodxonligini shakllantirishga qaratilgani; –
oʻquvchilarning yoshi, jinsi, millati, qaysi mamlakatda istiqomat qilayotgani, qiziqishlari; –
matnning uslubi va ushbu uslub bilan bogʻliq savol va topshiriqlarni ishlab chiqa olish
imkoniyatining borligi [6].
Xulosa.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish savodxonligini shakllantirish — bu
murakkab va ko‘p jihatli jarayon. O‘qituvchilar turli usul va vositalardan foydalanib,
o‘quvchilarning qiziqishini oshirishi, ularni faol ishtirok etishga undashi va bilimlarini
mustahkamlashi lozim. O‘qish savodxonligi nafaqat ta’lim jarayonining muhim qismi, balki
kelajakda muvaffaqiyatli hayot kechirish uchun zaruriy ko‘nikmadir. Oʻqish savodxonligining
qay darajada shakllanganiga oid 2018-yilda olib borilgan tahlillar natijasi oʻrganilganda
boshlangʻich sinf oʻquvchilarining oʻqish savodxonligi bilan bogʻliq eng yuqori natijani
rossiyalik oʻquvchilar ko‘rsatgani aniqlangan.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
319
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Asqarova M. “Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida oʻqish va matnni tushunish
koʻnikmalarini rivojlantirish” Pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyasi avtoreferati. Namangan. –2020. – 54 b.
2.
A.Oʻ.Mirzayev. Oʻquvchilarning raqamli dunyoda oʻrganish konsepsiyasi boʻyicha
savodxonligini rivojlantirish. Scientific Progress. Volume 2. ISSUE 8
ǀ
2021. – P. 832.
3.
Karima Qosimova ,Safo Matjonov “Ona tili oʻqitish metodikasi” Toshkent “ NOSIR”
nashr 2009, 128 bet
4.
Xalqaro tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini
baholash. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, metodistlar va soha mutaxassislari uchun
metodik qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2019.
5.
Nasriddinova N. A. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini
shakllantirishda PIRLS xalqaro baholash dasturining ahamiyati. / J. Ta’lim, fan va
innovatsiyalar. – Toshkent, 2023. – № 5. –410-413 betlar
6.
Abduraxmonova N.N. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini metodik
tayyorgarligini takomillashtirish muammosining pedagogik zaruriyati // Science and
innovation international scientific journal volume 1 Issue 8 UIF-2022: 8.2\ISSN:2181-
3337.2114-2121 betlar.
7.
http://scientists.uz/view.php?id=3348http://scientists.uz/uploads/202208/B-432.pdf
8.
Abdurakhmanova N.N. Structural and substantive features of improving the
methodological preparation of future elementary school teachers for the intellectual
development of students
//
The field of scientific research International scientific-
online conference Part 4 November 30
th
Colletions of scientific works Warsaw 2022. /
115-121 betlar.
https://interonconf.org/index.php/pol/article/download/646/607/595
