May, 2025-Yil
285
SOTSIOLINGVISTIKA VA XORIJIY SOTSIOLINGVISTIKA
N. Eshmirzayeva
TerDU mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421355
Annotatsiya. Maqolada til+jamiyat o’rtasidagi o’zaro munosabatlar, sotsiolingvistika
fanining yangi fan sifatida vujudga kelishi va ushbu fan nima maqsadda yuzaga kelganligi, oldida
turgan maqsadni belgilab olishi yoritib berilgan. Dunyoning rovojlangan to'qqizta mamlakatidagi
til siyosati, Chet tillarini o’rganishda qaysi jihatlar inobatga olinishi kerakligi tildagi so’zlar yoki
alifboni o’zgartirish jamiyat rivojiga qay darajada ta’sir etishi asosiy g’oya sifatida ilgari
surilgan.
Kalit so’zlar. Til va jamiyat, sotsiolingvistika, ekspansiya holati, Xorijiy sotsiolingvistika,
Buyuk Britaniya sotsiolingvistikasi, milliy til ,A.D.Shveytser.
Abstract: The article discusses the relationship between language + society, the emergence
of sociolinguistics as a new science and the purpose for which this science arose, the definition of
the goal set before it. The main idea is put forward as language policy in nine developed countries
of the world, what aspects should be taken into account when learning foreign languages, and how
changing the words or alphabet in the language affects the development of society.
Keywords: Language and society, sociolinguistics, expansion situation, Foreign
sociolinguistics, British sociolinguistics, national language, A.D. Schweitzer.
XIX asming oxiri - XX asr boshida jahon xaritasida yirik davlatlaming vujudga kelishi,
dunyoning qudratli imperiyalar tomonidan taqsimlanishi, kichik, zaif yurtlaming mustamlakaga
aylanishi, ulaming buyuk davlatlar tarkibiga zo‘rma-zo‘raki kiritilishi, paydo bo'lgan
imperiyalarda turfa millat, elat va xalqlaming hayot kechirishi, tabiiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy-
madaniy muammolar bilan yonma-yon lisoniy masalalarning ham yuzaga chiqishiga olib keldi.
Muayyan mamlakatda hayot kechirayotgan har xil elat va millatlaming bir-binga ta’siri, tillararo
munosabat, tillaming ijtimoiy hayotdagi vazifa va xizmatlarida aw algi davrlarda mutlaqo ko‘zga
tashlanmagan jihatlar voqealana boshladi. Ushbu holat pirovard natijada sotsiolirigvistikaga oid
izlanishlar, g ‘oyalar, dunyoqarashlaming ro‘yobga chiqishiga turtki bo‘ldi. 3 Ijtimoiy tilshunoslik
o ‘tgan asming 60-yillaridan jahon tilshunosligining yetakchi tarmoqlaridan biriga aylangan
bo‘lsa, 80- yillarga kelib ilg'or sohalardan biri sifatida fan sahnasiga dadil chiqdi. Zamonaviy
sotsiolingvistika til(lar)ning ijtimoiy hayotda tutgan o ‘mi, roli, vazifasi va vaziyatining darajasini
barometr yanglig‘ ko‘rsatuvchi fan sohasi tarzida shiddat bilan taraqqiy etmoqda.
May, 2025-Yil
286
Sotsiolingvistikani sotsiologiya va lingvistika fanlarining negizida shakllangan o'ziga xos
bir fan deyish mumkin.Ushbu soha til siyosati bilan shug'ullanadi,ya'ni muayyan bir mamlakatdagi
til vaziyati qanday ekanligini ko'rsatadi.Aytaylik, birgina yurtimiz O'zbekistonda 130 dan ortiq
millat vakillari istiqomat qiladi.Shu millat vakillarining ona tili holati qanday degan savolga aynan
sotsiolingvistika javob beradi. Sotsiolingvistika termini ilk bor AQShda 1952- yilda fanga
kiritilgan.1963- yildan boshlab esa tadqiqot yo'nalishlari shakllana boshlagan.Bu soha o'tgan
asrning 60- yillarida jahon tilshunosligining yetakchi tarmoqlaridan biri sifatida talqin qilingan
bo'lsa,80- yillariga kelib ilg'or sohalardan biriga aylana oldi.
Bu yo'nalish o'z o'rganish obyektiga,nazariy poydevori,metodikasi ,usul va metodlariga
egadir .Tilshunos A.D.Shveytserning sotsiolingvistikaga doir quyidagi fikrlarini keltirib o'tamiz:
"tilshunoslik va sotsiologiya fanlarining sotsiolingvistika sohasiga muvofiq keluvchi
bo'limlarining mexanik qo'shilmasidan iborat bo'lmay,balki ularning yagona ta'limot ,izlanish
maqsadlari va obyektlarininobyektining mushtarakligi,tadqiqot jarayonlari yig'indisi va ilmiy
tushunchalari muvofiqligi negizida birlashgan mustaqil soha ekanligi bilan ajralib turadi"
Sotsiolingvistika sohasining tarkibiy qismi bo'lgan xorijiy sotsiolingvistika nisbatan
keyingi davrda shakllangan fanlardan biri hisoblanadi.Bu fan XIX asrning o'rtalarida Yevropada
shakllangan.Xorijiy sotsiolingvistika bu dunyodagi rivojlangan o'nta mamlakat( AQSh, Fransiya,
Ispaniya Italiya, Germaniya,Turkiya,Rossiya,Yaponiya,Xitoy,Koreya,Buyuk Britaniya)ning til
siyosati,vaziyati kabi jihatlarini o'rganishga bag'ishlangan fan.Tillarning jamiyat hayotidagi rolini
belgilash,ertangi holatini bashorat qilish xorijiy sotsiolingvistikaning dolzarb masalalaridan biridir
O'zbek tilshunosligi uchun bu soha yangi soha hisoblanadi. Til va jamiyat bu yo'nalishda
birgalikda,uzviylikda o'rganiladi,tadqiqot olib boriladi.O'zi sotsiolingvistika aynan chet elda
emas,balki bizning yurtimizda ham mavjud bo'lgan,ammo fan sifatida, atama sifatida keyin kirib
keldi.Hozir esa bu sohada tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Sotsiolingvistikaning asosiy
muammosi til va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarnio’rganish, mamlakatdagi til siyosati, vaziyati
haqida ma'lumotlarga ega bo'lishdan iborat. Shunday ekan til va jamiyat munosabatlari o’rtasidagi
bu bog’liqlik ularning taraqqiyotining uzviy ko’rinishidir.
May, 2025-Yil
287
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
A. Nurmonov. “Tilshunoslikka kirish”. T., 2007.
2.
Yorqinjon Odilov. “Til va jamiyatning o’zaro munosabatlari” nomli maqolasi. “Yangi
O’zbekiston” gazetasi., 2020.
3.
Крючков Т. Б., Наумов Б. П. Зарубежная сотсиолингвистика: Германия, Испания.
М., 1991.
4.
M. Mirtojiyev. N. Mahmudov. “Til va madaniyat” nomli risolasi. T., 2001.
5.
Yuz.uz sayti
