RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
114
BETA SIKLODEKSTRIN VA ORTOFENILEN DIAMIN ASOSIDAGI
SUPRAMOLEKULYAR KOMPLEKSNING SINTEZI
Jumabekov D.Q.,Esanov A.A., Saparova S.T., Eliboyev I.A.
e-mail: ilyoseliboev883@mail.com
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Annotatsoya.
β-SD ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi, shulardan biotexnoligiya,
dizenfeksiyalash,
nanotexnologiyalar,
mikrokapsulatsiya,
formasevtika,
tibbiyot,
ferment
texnologiya, xushboy hid, atirlar, kosmetika, tekstil sanoati, membranalar, katalizatorlar, ozuq
ovqat, shakarga asoslangan sirt faol moddalar, xromotografiya, analitik kimyo, reaksiylarni olib
borish, qishloq xo‘jalik, supramolekulyar kimyo [1] va makrosiklik birikmalar. Uning keng
qo‘llanilishi sababi kerakli tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq.
Kalit so‘zlar:
betta siklodekstrin (β–SD), ortofenilen diamin (OFDA), supramolekulyar
kompleks, elektrokimyo, potensiodinamik qutblanish.
Korroziya ingibitorlarida β-SD ning roli quyidagilardan iborat:
1.
β-SD korroziyadan himoya qilish uchun innovatsion materialdir, β-SD dan ko‘plab yangi
materiallar sintezlanadi va tayyorlanadi;
2.
β-SD korroziya ingibitorlarining ekologik toza manbai hisoblanadi, chunki ular barqaror, arzon,
ekologik toza va suvda yaxshi eriydi;
3.
Sirti faol gidroksil funktsional guruhlari ularning yuqori ingibirlash samaradorligiga yordam
beradi. Ushbu turdagi materiallar kimyoviy, neft-kimyo, neft-gaz, avtomobil va metallurgiya
sanoati kabi yuqori ta'sir ko‘rsatadigan sohalarda metall materiallarni korroziyadan himoya qilish
uchun juda muhimdir;
4.
β-SD yuqori samarali supramolekulyar qurilish dasturdir; u supramolekulyar korroziya
ingibitorlarini ishlab chiqish uchun yaxshi imkoniyatdir;
5.
O‘rganilayotgan inhibitorlarning ingibirlash ko‘rsatkichlarini va suvda eruvchanligini β-CD
sezilarli darajada oshadi.
Shuning uchun korroziyadan himoya qiluvchi yangi avlod materiallarini yaratishda β-SD
asosidagi birikmalarning korroziya ingibitorlari sifatida rivojlanishi va innovatsiyasini chuqur
tushunish juda muhimdir [2].
1-rasm. β-SD ning molekulyar tuzilishidagi asoslar [2].
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
115
β-SD ning tashqi o‘lchami 1-rasmda ko‘rsatilgan 1,54 nm, ichki o‘lchami esa 0,65 nm. H-
1', H-2', H-4' va H-6' protonlari β-SD ning tashqi yuzasida joylashgan bo‘lib, bu gidrofillikni
oshiradi, H-3' va H-5' protonlari esa ichidagi markaziy bo‘shliq markaziy bo‘shliqning
gidrofobikligiga olib keladi. β-SD glyukoza-4C1 (asosiy) konformatsiyasiga ega. Birlamchi
gidroksil guruhlari (n) torroq halqada joylashgan, kengroqi esa ikkilamchi gidroksil guruhlari (2n)
bilan qoplangan. β-SD dan tashqaridagi ko‘plab gidroksil guruhlari molekulani suvda eruvchan
qiladi, bo‘shliqning ichki qismi esa gidrofobdir. Ularning suvda eruvchanligi va kovalent
bo‘lmagan o‘zaro ta'sirlar orqali yadro bo‘shliqlari ichidagi gidrofobik qismlarni qamrab olish
qobiliyati ushbu xususiyatlar bilan yordam beradi [3].
β-SD birikmalariga asoslangan korroziya ingibitorlarining asosiy xususiyatlari, rivojlanishi
va innovatsiyalari, va kelajak istiqbollari ko‘rib chiqildi, tegishli misollar va tafsilotlar bilan
muhokama qilindi. Ushbu sharh kimyo, neft-kimyo, neft-gaz, avtomobil va metallurgiya sanoatida
korroziyadan himoya qilish uchun β-SD birikmalariga asoslangan barqaror korroziya ingibitorlarini
joriy etish va ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin.
2-rasm.
β-siklodekstrin va ortofenilen diamin asosidagi supramolekulyar kompleksning
sintezi
Supramolekulyar kompleksning sintezi
. Ortofenilen diamin (OFDA) va β-SD asosidagi
supramolekulyar (mezbon-mehmon) sistemalarni sintez qilinishi 2-rasmda ko‘rsatilgan. Tabiiyki,
OFDA suvli eritmada erimaydi. OFDA ning eruvchanligi mezbon-mehmon sistemaning
shakllanishi bilan oshdi. Ushbu inibitorning supramolekulyar tuzilishi ingibirlash samaradorligini
tavsiflash uchun muhimdir [4,5]. Ushbu supramolekulyar strukturaning tashqi amino funktsional
guruhlari asosan korroziyani ingibir qilish uchun ma’suldir. Ushbu ingibitor aminokislotalaning
juftlashmagan elektronlari orqali kimyoviy bog‘langan. Supramolekulyar strukturaning boshqa
qismlari suvni metall yuzasidan izolyatsiyalashga yordam beradi. Fourier transform infraqizil
spektroskopiyasi (FT-IR) va proton yadro magnit-rezonans spektroskopiyasi (
1
H YaMR) β-SD va
OFDA o‘rtasidagi supramolekulyar strukturani tasvirlash uchun ishlatiladi. β-SDOFDA ning
ingibirlash ko‘rsatkichlari kondensatli suvda yumshoq po‘lat va po‘lat №20 uchun o‘rganilаdi. β-
SDOFDA korroziya ionlar va erigan kislorodni izolyatsiya qilish orqali metallni himoya qilish
uchun po‘lat yuzasida monomolekulyar gidrofobik qatlam hosil qiladi. OFDA mezbon bilan kuchli
kovalent bo‘lmagan bog‘lar orqali o‘zaro ta'sir qilishi taklif qilindi. β-SDOFDA kimyoviy
adsorbsiya bilan metall yuzasida adsorbsiyalanadi. Himoya plyonkasi metall yuzasi va korroziya
molekulalari o‘rtasidagi muvofiqlashtiruvchi uchun ishtirok etadi. OFDA ning o‘ziga xos
elektrostatik xossalari metall yuzasida adsorbsiyaning egilish burchagi uchun javobgar bo‘lishi
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
116
mumkin. Adsorbsiya jarayoni o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladi va Langmuir adsorbsion izotermasiga
bo‘ysundi.
Xulosa:
Beta siklodekstrin asosida kompleks tipidagi yangi β-SDoFDA supramolekulyar
ingibitor sintez qilindi. β-SD aminlar bilan mezbon-mehmon turdagi komplekslar hosil qilishi va
ularning tuzilishi IQ usuli yordamida isbotlandi. Olingan natijalar, tanlangan organik birikmalar β–
SD bilan supramolekulyar birikmalar hosil qilishini koʻrsatdi. Hosil boʻlgan supramolekulyar
kompleks boshlangʻich birikmalardan xossalarni koʻp funksiyali boʻlishi bilan farq qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
X. Niu, Z. Mo, X. Yang, M. Sun, P. Zhao, Z. Li, M. Ouyang, Z. Liu, H. Gao, R. Guo,
Advances in the use of functional composites of β-cyclodextrin in electrochemical sensors,
Microchim. Acta. 185 (2018) 1–17.
2.
Elyor Berdimurodov
a
,*, Ilyos Eliboyev
a
, Khasan Berdimuradov
b
, Abduvali Kholikov
a
,
Khamdam Akbarov
a
, Omar Dagdag
c
, Mohamed Rbaa
d
, Brahim El Ibrahimi
e
, Dakeshwar
Kumar Verma
f
, Rajesh Haldhar
g
, Nadia Arrousse
h
. Green β-cyclodextrin-based corrosion inhibitors:
Recent developments, innovations and future opportunities. Carbohydrate Polymers 292 (2022)
119719
3.
S.K. Upadhyay, S.M. Ali, Molecular recognition of flunarizine dihydrochloride and β-
cyclodextrin inclusion complex by NMR and computational approaches, Chem. Cent. J. 12 (2018)
1–9.
4.
Baomin Fan, Gang Wei, Zhan Zhang, Ning Qiao. Characterization of a supramolecular
complex based on octadecylamine andb-cyclodextrin and its corrosion inhibition properties in
condensate water. Corrosion Science 83 (2014) 75–85
5.
Sharifah Mohamad , Nurul Huda Mohd Yusof and Saliza Asman. Effect of Bifunctional
Isocyanate Linker on Adsorption of Chromium(VI) Diphenylcarbazide Complex onto β-
Cyclodextrin. Asian Journal of Chemistry; V ol. 25,No. 4 (2013),2213-2220
