RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
154
ATROF-MUHIT NAMUNALARI TARKIBIDAGI MIS VA RUX IONLARINI
ANIQLASHDA ALIZARIN QIZILIDAN FOYDALANISH.
Raxmonqulova Marjona Baxtiyorovna, Mamalatifova Ruxshona Zafar qizi
Kosimova Xurshida Rajabboyovna
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Tabiiy fanlar fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atrof-muhit namunalari tarkibidagi mis(II) va rux(II) ionlarini
aniqlashda alizarin qizili reagentidan foydalanish imkoniyatlari yoritiladi. Alizarin qizili metall
ionlari bilan rangli komplekslar hosil qilish xususiyatiga ega bo‘lib, ularning mavjudligi vizual va
spektrofotometrik usullar yordamida aniqlanishi mumkin. Tadqiqotda alizarin qizilining
selektivligi, sezuvchanligi, pH ta’siri va immobilizatsiyalangan shakldagi qo‘llanilishi o‘rganildi.
Olingan natijalar reagent asosidagi arzon, tezkor va ekologik xavfsiz aniqlash usulini taklif etadi.
Ushbu usul sanoat chiqindilari va suv namunalaridagi og‘ir metall ionlarini monitoring qilishda
dolzarb ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
mis ionlari, rux ionlari, alizarin qizili, spektrofotometriya, atrof-muhit
monitoringi.
Kirish:
Bugungi kunda sanoatning jadal rivojlanishi va texnologik jarayonlarning ko‘payishi
natijasida atrof-muhitga og‘ir metall ionlarining tushishi tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, mis(II) va
rux(II) ionlari ekologik muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi hamda tirik organizmlarga toksik ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.[1, 88 b.] Shu sababli, ularni tezkor, aniq va iqtisodiy jihatdan samarali usulda
aniqlash dolzarb muammo hisoblanadi. Alizarin qizili kabi organik reagentlarning metall ionlari
bilan kompleks hosil qilish xususiyati ulardan analitik maqsadlarda foydalanish imkonini beradi.
Ushbu maqola shunday usullardan birini yoritishga qaratilgan.[2, 101 b.]
Adabiyotlar tahlili:
So‘nggi yillarda og‘ir metall ionlarini aniqlash bo‘yicha ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Xususan, mis(II) va rux(II) ionlari toksikligi va biologik faoliyatga
ta’siri tufayli keng o‘rganilmoqda.[3, 2977-2979 b.] An’anaviy analitik usullar – atom-absorbtsion
spektroskopiya, induktiv bog‘lanishli plazma va ion xromatografiyasi yuqori aniqlikka ega
bo‘lsada, ularning asbob-uskunalari murakkab va qimmatga tushadi.
Shu sababli, iqtisodiy va ekologik jihatdan qulay bo‘lgan rangli indikatorlar, ayniqsa,
alizarin
qizili
kabi azo bo‘yoqlar asosidagi reagentlardan foydalanish tobora ommalashmoqda.[4, 54-56 b.]
U metall ionlari bilan turli xil pH muhitida rangli komplekslar hosil qilishi bilan ajralib turadi.
Adabiyotlarda alizarin qizilining turli qatlamlarga immobil qilinib, takroriy foydalanishga
moslashtirilganligi qayd etilgan.[5, 83 b.]
Ko‘plab tadqiqotchilar suv namunalari tarkibidagi metall ionlarini aniqlashda bu reagentning
sezuvchanligi va selektivligini yuqori deb baholaganlar. Bu esa uni ekologik monitoringda samarali
vosita sifatida qo‘llash imkonini beradi.[6, 78 b.]
Metodologiya:
Tadqiqot ishida mis(II) va rux(II) ionlarini aniqlash uchun alizarin qizili
reagentidan foydalanildi. Tahlil uchun to‘rtta turdagi atrof-muhit suv namunalari tanlab olindi:
oqava suv, vodoprovod (ichimlik) suvi, sanoat chiqindi suvi va ko‘lmak suvi.[7, 18-20 b.] Har bir
namunadan 100 ml hajmda olinib, 0,45 mkmli filtrlar yordamida oldindan tozalandilar. So‘ngra
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
155
namunalarning pH qiymatlari o‘lchandi va tahlil uchun mos bo‘lgan pH 4,5–5 oralig‘ida asetat
bufer eritmasi bilan muvozanatlashtirildi.[8, 112 b.]
Alizarin qizili 0,01 M konsentratsiyada eritilib, har bir suv namunasi bilan aralashtirildi.
Reaksiyaning borishi natijasida metall ionlari alizarin qizili bilan rangli kompleks hosil qildi. Hosil
bo‘lgan komplekslarning yutilish darajasi spektrofotometr yordamida 530 nm to‘lqin uzunligida
o‘lchandi.[9, 88 b.] Shu asosda kalibrlash grafigi tuzilib, aniqlash chegarasi, sezuvchanlik va
selektivlik parametrlari baholandi. Barcha tajribalar xonadagi haroratda uch marta takrorlab
bajarildi va o‘rtacha natijalar hisobga olindi.[10, 970-972 b.]
Natijalar:
Mis(II) ionlarining yutilish qiymati (Abs) ularning konsentratsiyasiga bog‘liq ravishda ortib
borayotganini ko‘rsatadi. Grafik chiziqli bog‘liqlikni ifodalaydi, bu esa spektrofotometrik
aniqlashda yuqori aniqlikni ta’minlaydi.
Rux(II) ionlari uchun tuzilgan grafik ham konsentratsiya oshgani sari yutilish kuchayishini
ko‘rsatadi. Alizarin qizili yordamida rux ionlari ham yuqori sezuvchanlik bilan aniqlanishi mumkin.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
156
Suv manbalari bo‘yicha mis va rux ionlari kontsentratsiyasi taqqoslandi. Eng yuqori
kontsentratsiya sanoat chiqindi suvida kuzatildi, bu esa monitoring zarurligini ko‘rsatadi.
Alizarin qizili, AAS va ICP-MS usullarining aniqlash chegaralari solishtirildi. Garchi Alizarin
usuli sezuvchanligi pastroq bo‘lsada, arzonligi va soddaligi bilan ajralib turadi.
Mis(II) ionining alizarin qizili bilan maksimal yutilish pH=5 da kuzatiladi. Reaksiya uchun
optimal pH muhitni belgilash aniqlikni oshiradi.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
157
Alizarin qizilining turli ionlarga sezuvchanligi ko‘rsatildi. Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlariga nisbatan
yuqori javob berilishi selektivlikni tasdiqlaydi.
5 kun davomida yutilish darajasi deyarli o‘zgarmagan. Immobillangan indikatorning
takroriy ishlatilish imkoniyati mavjud.
Muhokama:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, alizarin qizili yordamida mis(II) va rux(II)
ionlarini aniqlash ekologik toza, arzon va tezkor analitik usul sifatida samarali qo‘llanilishi
mumkin. Kalibrlash grafigida yutilish va konsentratsiya o‘rtasida aniq chiziqli bog‘liqlik kuzatildi
(Chizma 1 va 2), bu usulning kvantitativ analiz uchun mosligini tasdiqlaydi. Turli suv namunalarida
(oqava suv, sanoat chiqindisi, vodoprovod va ko‘lmak suvlari) olingan natijalar mis va rux ionlari
ifloslanish darajasining manbaga qarab farqlanishini ko‘rsatdi (Chizma 3).
Aniqlash chegarasi bo‘yicha alizarin qizili yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lmagan bo‘lsa-da,
amaliy jihatdan yetarli aniqlikni ta’minlaydi va oddiy sharoitda qo‘llash imkonini beradi (Chizma
4). pH qiymatining ta’siri tahlil qilinar ekan, eng optimal natijalar pH 5 atrofida kuzatildi (Chizma
5). Shuningdek, selektivlik bo‘yicha tahlil shuni ko‘rsatdiki, alizarin qizili aynan Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlariga nisbatan yuqori yutilish ko‘rsatadi (Chizma 6), bu reagentning maqsadli qo‘llanishini
ta’minlaydi. Immobillangan indikatorning barqarorligi uni bir necha kun davomida takroriy
ishlatish imkoniyatini beradi (Chizma 7).
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
158
Xulosa:
Olib borilgan tadqiqotlar asosida aniqlanishicha, alizarin qizili reagent sifatida
mis(II) va rux(II) ionlarini aniqlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu usulning asosiy
afzalliklari — arzonligi, soddaligi, ekologik xavfsizligi va maxsus laboratoriya uskunalarisiz ham
amalga oshirish imkoniyati mavjudligidir. Kalibrlash grafigi orqali reaksiyaning kvantitativ
xarakterga egaligi aniqlanib, suv namunalari tarkibida og‘ir metallarni ishonchli tarzda aniqlash
imkoniyati yaratilgan.
Turli manbalar — oqava suv, sanoat chiqindi suvi, ichimlik suvi va ko‘lmak suvlari
namunalarida mis va rux ionlarining mavjudligi qayd etildi, bu esa atrof-muhit ifloslanish darajasini
monitoring qilish zarurligini ko‘rsatadi. Reagentning selektivligi Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlariga nisbatan
yuqori bo‘lib, tahlil natijalarining ishonchliligini oshiradi. Immobillangan shaklda ishlatilgan
alizarin qizilining barqarorligi uni takroran ishlatishga imkon yaratadi, bu esa usulni amaliyotga
joriy qilishda qo‘shimcha iqtisodiy foyda beradi.
Umuman olganda, ushbu usul ekologik tahlil, sanoat monitoringi va ta'lim maqsadlarida
qo‘llash uchun katta ilmiy va amaliy salohiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Кубышев С. С. Комплексообразующие сорбенты на основе оксида алюминия с
нековалентно иммобилизованными органическими реагентами для концентрирования ионов
металлов //Москва. – 2010. – Т. 2. – №. 5.
2.
Жебентяев, А. И., and И. Н. Дударева. "ХИМИЧЕСКИЕ МЕТОДЫ АНАЛИЗА В
ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОЙ ПРАКТИКЕ И ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ."
Вестник
фармации
1 (99) (2023): 91-103.
3.
Ashrafzadeh-Afshar E., Taher M. A., Fazelirad H. Nanosized ion-imprinted polymer
doped with Alizarin Red S for separation and quantification of zinc (II) prior to its determination by
electrothermal AAS //Microchimica Acta. – 2017. – Т. 184. – С. 2975-2980.
4.
Xayrullo o'g P. U. et al. The essence of the research of synthesis of natural indicators,
studying their composition and dividing them into classes //fan va ta'lim integratsiyasi (integration
of science and education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 50-55.
5.
Xayrullo o'g P. U. et al. Using natural plant extracts as acid-base indicators and pKa
value calculation method //fan va ta'lim integratsiyasi (integration of science and education). –
2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 80-85.
6.
Комплексных с. synthesis and study of mixed-ligand complex compounds based on
alanine and 3d-metal benzoates //inorganic chemistry. – 2022. – Т. 96. – №. 6.
7.
Maxsudjon T. et al. Synthesis and study of mixed-ligand complex compounds based on
alanine and 3d-metal benzoates //Universum: химия и биология. – 2022. – №. 6-4 (96). – С. 17-
21.
8.
Buvraev E. et al. Mis (II) acetatning melamin va glicin bilan aralash ligandli kompleksi:
sintez, tarkibi va tuzilishi. – 2020.
9.
Хайдаров Г. Ш. и др. Синтез и биологическая активность гидрохлорид хиназолин-
4-она //“Fan va taʼlim integratsiyasi” jurnalining Tahrir hay’ati tarkibi.
10.
Ali O., Mohamed S. Adsorption of copper ions and alizarin red S from aqueous
solutions onto a polymeric nanocomposite in single and binary systems //Turkish Journal of
Chemistry. – 2017. – Т. 41. – №. 6. – С. 967-986.
