“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
173
ALIZARIN REAGENTIDAN FOYDALANIB MIS(II) VA RUX(II) IONLARINI SELEKTIV
ANIQLASHNING ANALITIK ASOSLARI.
Xamdamova Shahnoza Baxtiyor qizi, Abdaxatova Odina Usmon qizi,
Kosimova Xurshida Rajabboyovna
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Tabiiy fanlar fakulteti.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada alizarin reagentidan foydalanib mis(II) (Cu²
⁺
) va rux(II)
(Zn²
⁺
) ionlarini selektiv aniqlashning analitik asoslari tadqiq etildi. Tadqiqot doirasida alizarin–
metal ionlari o‘rtasida hosil bo‘ladigan kompleks birikmalarning xossalari, optimal pH muhit,
reaksiyaning rangli mahsulotlar hosil qilishi va ularning spektrofotometrik xossalari o‘rganildi.
Mis va rux ionlariga xos yutilish maksimumlari aniqlanib, ularning konsentratsiyasiga nisbatan
to‘g‘ri bog‘liqlik grafigi qurildi. Tadqiqot natijalari alizarinning selektiv indikator sifatidagi
imkoniyatlarini yoritib berdi va turli sanoat yoki atrof-muhit namunalarida Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ni
aniqlashda samarali vosita sifatida qo‘llanilishi mumkinligini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
Alizarin, mis(II) ionlari, rux(II) ionlari, selektiv aniqlash, spektrofotometriya,
kompleks birikma, indikator reagent.
Kirish:
Zamonaviy analitik kimyoning muhim yo‘nalishlaridan biri bu og‘ir metall ionlarini
aniqlashning tez, aniq va arzon usullarini ishlab chiqishdan iborat. Ayniqsa, mis(II) va rux(II)
ionlari biologik va ekologik jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lganligi sababli ularni aniqlash
bo‘yicha samarali reagentlar izlanmoqda. Alizarin — rangli organik birikma bo‘lib, metall ionlari
bilan kompleks hosil qilish xususiyatiga ega. Ushbu maqolada alizarin yordamida Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlarini selektiv aniqlash imkoniyatlari o‘rganiladi.[1, 52-54 b.] Bu metod atrof-muhit monitoringi
va sanoat chiqindilarini tahlil qilishda qo‘llanilishi mumkin.
Adabiyotlar tahlili:
Og‘ir metall ionlarini, xususan mis(II) va rux(II) ionlarini aniqlash
sohasida ko‘plab klassik va zamonaviy analitik usullar mavjud. Xromatografiya, atom-absorbsiya
spektroskopiyasi va induksiyalangan plazmali massaspektrometriya kabi usullar yuqori aniqlikka
ega bo‘lsa-da, ularning uskunaviy talablarining yuqoriligi va xarajatdorligi amaliy tahlilni
cheklaydi.[2, 83 b.]
Organik reagentlar asosida kolorimetrik va spektrofotometrik aniqlash metodlari esa oddiy,
arzon va tezkorligi bilan ajralib turadi. Alizarin (1,2-digidroksiantraxinon) molekulasi fenolik
guruhlari orqali metall ionlari bilan barqaror rangli komplekslar hosil qiladi. Shu sababli u indikator
sifatida keng tadqiq qilinmoqda.[3, 6 b.] Oldingi tadqiqotlarda alizarin mis ionlari bilan qizg‘ish
kompleks, rux ionlari bilan esa to‘q sariq-yashil tusli komplekslar hosil qilishi kuzatilgan va
ularning yutilish maksimumlari aniqlangan.
Ko‘pgina ilmiy ishlarda alizarin asosidagi reagentlar selektivlik darajasi, pH muhitiga
bog‘liqligi va kompleks hosil bo‘lish kinetikasi asosida tahlil qilingan.[4, 20 b.] Biroq, ko‘plab
reagentlar o‘zaro interferensiyaga ega bo‘lganligi sababli selektivlik darajasini oshirish bo‘yicha
tadqiqotlar hanuz davom etmoqda. Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada alizarin asosidagi selektiv
tahlilning nazariy va eksperimental asoslarini chuqurroq yoritish maqsad qilingan.[5, 58 b.]
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
174
Metodologiya:
Tadqiqot ishining metodik asosi spektrofotometrik analiz usullariga tayangan
bo‘lib, bunda alizarin reagentining Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlari bilan hosil qiladigan komplekslarining optik
xossalari o‘rganildi. Ish quyidagi bosqichlarda olib borildi:
Reaktivlar tayyorlanishi:
Analitik tozalikka ega alizarin, mis(II) sulfat (CuSO
₄
·5H
₂
O) va
rux(II) sulfat (ZnSO
₄
·7H
₂
O) eritmalari tayyorlandi. Alizarin eritmasi etanolda 0,1%
konsentratsiyada eritildi.
Kompleks hosil qilish reaksiyasi:
Har bir metal ion eritmasiga alizarin eritmasi qo‘shilib,
pH muhit fosfat-tamponlar yordamida 5–8 oralig‘ida sozlandi. Rangsiz va rangli eritmalar orasidagi
farq vizual hamda spektrofotometrik kuzatildi.[6, 77 b.]
Spektrofotometrik tahlil:
Hosil bo‘lgan komplekslarning yutilish spektri 400–700 nm
diapazonda UV-Vis spektrofotometrda o‘lchandi. Har bir ion uchun maksimal yutilish to‘lqin
uzunligi (λ
max
) aniqlandi.[7, 35-36 b.]
Kalibrlash grafigi:
Turli konsentratsiyadagi Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlariga alizarin qo‘shilib,
ularning optik zichligi o‘lchandi va konsentratsiyaga nisbatan grafik chizildi. Bu grafiklar
yordamida aniqlash chegarasi va sezuvchanlik baholandi.[8, 30 b.]
Selektivlik baholanishi:
Boshqa ionlarning (Na
⁺
, Mg²
⁺
, Fe³
⁺
) mavjudligida alizarinning mis
va rux ionlariga nisbatan sezuvchanligi va interferensiya ta’siri aniqlandi.[9, 117 b.]
Ushbu metodologiya asosida olingan natijalar reagentning selektivligi va analitik foydaliligini
aniqlashga xizmat qildi.
Natijalar:
Ushbu chizmada alizarin reagentining mis(II) ionlari bilan reaksiyasi natijasida hosil bo‘lgan
kompleksning yutilish spektri tasvirlangan. Spektrda maksimum yutilish λ = 520 nm da kuzatiladi.
Bu to‘lqin uzunligi Cu²
⁺
–alizarin kompleksi uchun xos bo‘lib, uning optik faolligi selektiv aniqlash
imkonini beradi.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
175
Rux(II) ionlari bilan hosil bo‘lgan kompleksning yutilish spektri 470 nm atrofida maksimumga ega.
Zn²
⁺
va Cu²
⁺
ionlari uchun yutilish maksimumlari bir-biridan farq qilgani sababli, ularni spektral
usulda ajratish imkoniyati mavjud.
Optik zichlik Cu²
⁺
ionining konsentratsiyasi oshishi bilan chiziqli tarzda ortmoqda. Bu
bog‘liqlik Lambert–Beer qonuniga mos keladi va metodikani miqdoriy tahlil uchun qo‘llash
imkonini beradi. R² ≈ 0.998 (aniqlik darajasi yuqori).
Zn²
⁺
ionining konsentratsiyasiga nisbatan optik zichlik o‘sishi nisbatan sekinroq, ammo
chiziqli xarakterga ega. Bu grafiga asoslanib, Zn²
⁺
ionining konsentratsiyasini ham yuqori aniqlikda
aniqlash mumkinligi tasdiqlandi.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
176
Alizarin reagentining har xil ionlarga bo‘lgan sezuvchanligi taqqoslandi: Cu²
⁺
va Zn²
⁺
yuqori
sezuvchanlik ko‘rsatdi, boshqa ionlar (Na
⁺
, Fe³
⁺
, Mg²
⁺
) sezilarli ta’sir ko‘rsatmadi. Bu selektivlik
chizmadan ayon bo‘lib, alizarin mis va rux ionlari uchun eng samarali indikator sifatida ishlatilishi
mumkin.
Mis(II) ionining alizarin bilan maksimal kompleks hosil qilishi pH = 6–7 oralig‘ida kuzatildi.
Optimal pH muhiti tahlil uchun juda muhim bo‘lib, noto‘g‘ri pH da reaksiya susayadi yoki
kompleks hosil bo‘lmaydi.
Muhokama:
O‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, alizarin reagentining mis(II) va rux(II)
ionlariga nisbatan selektivligi yuqori bo‘lib, bu reagentni metall ionlarini aniqlashda samarali
indikator sifatida ishlatish mumkin. Spektrofotometrik kuzatuvlar asosida Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlari
uchun yutilishning maksimum to‘lqin uzunliklari mos ravishda 520 nm va 470 nm da qayd etildi.
Bu ikki ion uchun to‘lqin uzunliklarining farqlanishi ularni alohida aniqlashga imkon yaratadi.[10,
165-170 b.] Kalibrlash grafigi bo‘yicha aniqlangan natijalar Lambert–Beer qonuniga to‘liq mos
keladi va bu metodni miqdoriy tahlil uchun ishonchli ekanini tasdiqlaydi. Mis(II) ionining optik
zichligi konsentratsiyaga kuchli chiziqli bog‘liqlik ko‘rsatdi (R² > 0.995), rux(II) uchun esa bu
ko‘rsatkich biroz pastroq bo‘lsa-da, aniq bog‘liqlik mavjud edi. Ionlararo interferensiya bahosida
Na
⁺
, Mg²
⁺
, Fe³
⁺
ionlari bilan alizarin reaksiyalari sust yoki noaniq bo‘lgani, ayniqsa Na
⁺
va Mg²
⁺
ionlari selektivlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatmasligi aniqlanishi — bu metodning real namunalarda
qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatdi.[11, 122-125 b.] Biroq Fe³
⁺
ionining mavjudligi kompleks hosil
bo‘lishga xalaqit berishi mumkin, bu holat maxsus cheklov choralari (chelatuvchi reagentlar) bilan
bartaraf etilishi mumkin. pH muhitining ta’siri ham alohida e’tiborga loyiq: optimal pH 6–7
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
177
oralig‘ida bo‘lib, bu sharoitda maksimal rangli komplekslar hosil bo‘ladi. Juda kislotali yoki
ishqoriy sharoitda komplekslanish darajasi kamayadi.
Umuman olganda, tadqiqot alizarinning oddiy, arzon va sezuvchan reagent sifatida
foydalanish imkoniyatlarini tasdiqladi. Bu reagent sanoat chiqindilari, ichimlik suvlari va atrof-
muhit namunalarida mis va rux ionlarini selektiv aniqlashda qo‘llanishi mumkin.
Xulosa:
Ushbu tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi xulosalarga kelindi:
Alizarin reagentining
mis(II) va rux(II) ionlari bilan selektiv va rangli komplekslar hosil
qilishi isbotlandi.
Spektrofotometrik usulda
mis(II) ionining yutilish maksimumi λ = 520 nm, rux(II) ioniniki
esa λ = 470 nm da aniqlanib, bu ularning farqlanishini ta’minlaydi.
Kalibrlash grafigi
asosida Cu²
⁺
va Zn²
⁺
ionlari uchun optik zichlik va konsentratsiya orasida
chiziqli bog‘liqlik kuzatildi, bu metodni miqdoriy tahlil uchun yaroqli ekanini ko‘rsatadi.
Interferensiya tajribalari
natijasida aniqlanganki, Na
⁺
va Mg²
⁺
ionlari sezilarli ta’sir
ko‘rsatmaydi, ammo Fe³
⁺
ionining mavjudligi kompleks hosil bo‘lishga xalaqit berishi mumkin.
Reaksiyalarning
optimal pH muhiti 6–7
oralig‘ida ekanligi aniqlanib, maksimal aniqlik shu
sharoitda kuzatildi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki,
alizarin reagentidan foydalanish arzon, oson va ekologik
xavfsiz
bo‘lib, u amaliy tahlil va monitoring jarayonlarida qo‘llanishi mumkin.
Shunday qilib, alizarin mis va rux ionlarini selektiv aniqlashda istiqbolli, ishonchli va oddiy
vosita sifatida tavsiya etilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xayrullo o'g P. U. et al. The essence of the research of synthesis of natural indicators,
studying their composition and dividing them into classes //fan va ta'lim integratsiyasi (integration
of science and education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 50-55.
2.
Xayrullo o'g P. U. et al. Using natural plant extracts as acid-base indicators and pKa
value calculation method //fan va ta'lim integratsiyasi (integration of science and education). –
2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 80-85.
3.
Комплексных с. synthesis and study of mixed-ligand complex compounds based on
alanine and 3d-metal benzoates //inorganic chemistry. – 2022. – Т. 96. – №. 6.
4.
Maxsudjon T. et al. Synthesis and study of mixed-ligand complex compounds based on
alanine and 3d-metal benzoates //Universum: химия и биология.–2022. – №. 6-4 (96). – С. 17-21.
5.
Buvraev E. et al. Mis (II) acetatning melamin va glicin bilan aralash ligandli kompleksi:
sintez, tarkibi va tuzilishi. – 2020.
6.
Хайдаров Г. Ш. и др. Синтез и биологическая активность гидрохлорид хиназолин-
4-она //“Fan va taʼlim integratsiyasi” jurnalining Tahrir hay’ati tarkibi.
7.
Зейналов Р. Полимерные комплексообразующие сорбенты на основе анионита и
бисазопроизводных хромотроповой кислоты для определения меди, цинка, кадмия и свинца
в водах. – 2015.
8.
Дедов А. Г. и др. Твердофазные аналитические реагенты в тест-методах анализа
жидких сред //органический синтез и нефтехимия в угнту. итоги и перспективы. – 2018. – С.
4-32.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
178
9.
Ali N. M. S., Karam A., Mukhopadhyay I. A comprehensive approach in perceiving the
chelation of Cu (II) and Zn (II) with Alizarin Red S using pH-oscillotitrimetric and volumetric-
oscillographic methods //Arabian Journal of Chemistry. – 2022. – Т. 15. – №. 8. – С. 104016.
10.
Hosain M., West T. S. Spectrophotometric determination of copper (ii) with acid alizarin
black sn //Analytica Chimica Acta. – 1965. – Т. 33. – С. 164-172.
11.
Mahbubul Hasan M. Determination of trace Zn (II) ION by forming metal-ligand chelate
complex in aqueous medium using UV-VIS spectrophotometric method. – 2010.
