May, 2025-Yil
288
LUQMON BO‘RIXONNING “SIRLI MUALLIM” QISSASINING G‘OYAVIY-BADIIY
XUSUSIYATLARI
Tilavova Iroda Hamro qizi
TerDU magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15427995
Annotatsiya.
Mazkur maqolada taniqli o‘zbek yozuvchisi Luqmon Bo‘rixonning “Sirli
muallim” qissasining mazmun- mohiyati yoritilgan bo‘lib, adibning qissachilikdagi yangicha
qarashlari tahlil usuli orqali bayon qilingan.
Kalit so‘z:
yozuvchi, qissa, obraz, g‘oyaviy- badiiy xususiyatlar, uslub, badiiyat, mazmun,
tahlil.
Har bir davr va jamiyatda ta’lim tarbiya bevosita ma’naviyat tamal toshi bo‘lgan. Shunga
muvofiq istiqlol davrida yaratilgan ko‘plab asarlar ham ma’naviyatimiz ko‘zgusi bo‘lib
kelmoqda. Ko‘zguda esa maqtagulik jihatlar ham, ko‘ngilni xira qiladigan, iztirob chekishga
majbur etadigan jabhalar ham mavjud. Ana shunday mavzulardan biri – muallimlik va uning
mas’uliyati haqida gap ketsa ko‘z yumib ketishga hijolat bo‘ladi kishi.
Yozuvchi Luqmon Bo‘rixon ham bu jihatga e’tibor qaratgan holda ijodida “aks
ettirilayotgan qatlamlarning chuqurligi unda harakat qilayotgan odamlarning jonliligi, xarakter
tabiati va shaxsiy miqyoslariga bog‘liq bo‘ladi. Yozuvchi voqealarning harakatchanligiga qancha
ko‘p e’tibor bersa, qahramonlarining jonli va hayotiy chiqishi uchun shuncha ko‘p jon kuydiradi.
U har bir qahramonni, hatto eng kichik personajgacha ishonarli gavdalantirishga jiddiy e’tibor
beradi”
1
Uning “Sirli muallim” qissasi so‘zimiz isboti o‘laroq tahlil sifatida ushbu asardagi
obrazlarni baholi qudrat yoritmoqchimiz.
Asar chekka bir qishloqdagi maktab hayoti va undagi og‘riqli nuqtalar haqida bo‘lib,
kinoya asosiga qurilgan. Muallif asar epigrafi sifatida A.Oripovning “Muallim haqida so‘zim
ushbudir , Muallim kamolot ichra ko‘zgudir” jumlalarini olgan. Adib qissani yozishda noodatiy
ya’ni tushuntirish xatlari bilan ketma-ketlikda voqea bayonini o‘quvchiga sirli va qiziqarli tarzda
yetkazish usulidan foydalanadi. Asar boshlanmasi tugun bilan boshlanib, yakungacha voqea
tushunarsiz davom etadi. Asl mohiyat esa qissa oxirida oydinlashadi. Asarda muallimlik kasbiga
chuqur muhabbat qo‘ygan yosh navqiron yigit va uni xushlamagan, o‘qitishdek mas’uliyatli
ishni suiiste’mol qilgan “ustoz”lar obrazlari aks etgan. Asar bosh qahramoni Najot G‘aybulla
1
G‘afurov İ. Mangu latofat. - T.: Sharq, 2008. – B. 252.
May, 2025-Yil
289
geografiya o‘qituvchisi va o‘z kasbining fidoyilaridan. Uning fidoyiligi faoliyat boshlagan
maktabiga darsliklar olib kelgani, geografiya kabineti uchun videokasseta, teleapparaturalar izlab
topgani va shu kabi ishlari bilan bolalar mehrini qozonganida ko‘rinadi. Najot G‘aybulla dars
so‘rab borgan maktab direktori Qalqonov uning familiyasidan ham shubhalib “ov” “ev” –
qo‘shimchalari bo‘lishi kerak edi deb o‘ylaydi. Bunga javoban qahramonimiz : “Biz mustaqillik
millatmiz”, “Milliy mustaqillik eng avval ism- sharifimizda bo‘lishi kerak”
2
deb izohlaydi.
Bundan tashqari qissada Ulash agranom tilidan aytilgan ayrim jumlalarga e’tibor qaratsak:
“…Umuman tergovchi, maktabda nosog‘lom muhit bor. Qalqanov, Norxol, Boymurodlar o‘zaro
jinoiy guruh. O‘qituvchi kadrlar yetishmaydi, degan bahona ostida dars soatlarini bo‘lib
olishgan. Hali ona suti og‘zidan ketmagan, qay go‘rdagi kollej-mollejni amal-taqal bilan bitirgan
qizlarni ham ishga qabul qilgan. Hammasi shu uchchovining qarindoshi, hammasi ko‘rsavod …”
Bir qaraganda oddiy agranomning bu so‘zlarini vahimali emasdek ko‘rinsa-da, aslida ta’lim
tizimining ahvoli uchun o‘ta ayanchli ekanligini payqash qiyin emas, nazarimizda. Yoki
darsliklarning yetishmasligi, tekshirish uchun kelgan kattalarga maktab obro‘si uchun
kamchiliklarning aytilmasligi, darslarning ham xo‘jako‘rsinga o‘tilishi, oliy ma’lumotli bo‘la
turib o‘z fanini bilmasligi (maktab direktori Qalqonov rus tili o‘qituvchisi bo‘lishiga qaramay
“privet” dan nariga o‘tolmasligi nazarda tutilmoqda) ham yuraklarni larzaga soladi.
Garchand Najot G‘aybulla bular sirasiga kirmasa-da, sevimli kasbini davom ettirish
uchun uning oyog‘idan chaladigan g‘alamizlar ham topildi. Bu sirli muallimning faoliyati
ko‘pchilikning g‘ashiga tegib, dushman orttirishiga sabab bo‘ldi. Domla X.X.Xurramovich ana
shulardan biri bo‘lib uning hujjatlari soxtaligini isbotlaydi .
Asarni o‘qir ekansiz unda mazmuniy paradoksni borligini sezasiz. Oliy ma’lumotli
ammo o‘z sohasini bilmaydi. Diplomi yo‘q lekin kasbining fidoyisi. Bundan holat hozirgi
zamonamizda allaqachon palak otib ulgurgan desak sira mubolag‘a bo‘lmaydi. Muallifning “Sirli
muallim” qissasidagi o‘zgacha mahoratlaridan yana biri asarni boshidan tugun bilan boshlab
yakunni ham tugun bilan tugatishidir. Kitobxon qissa avvalidagi tugun orqali asarni ich-ichiga
kirishga intilsa, oxiridagi tugun o‘zi mulohaza yurutishiga uddaydi. Luqmon Bo‘rixonning ism
tanlash qobiliyatini esa aytib o‘tmaslikning iloji yo‘q. Har bir ism o‘ziga xos mazmun
yuklangan. Birgina misol bosh qahramon – Najot G‘aybullaning ismi “Najot” da botqoqqa
botyotgan ta’limning o‘nglanib ketishiga najot beradiganday umid uyg‘otadi deyish mumkin.
2
https://ziyouz.uz/ozbek-nasri/luqmon-borixon/lu-mon-burihon-sirli-muallim-issa/
May, 2025-Yil
290
Har ne bo‘lganda ham muallif dilidagini qog‘ozga aniq va ravon ko‘chira olgan. Zamon
shiddat bilan rivojlanib borar ekan, biz asardagi Qalqonov, Norxol, Boymuroddek kadr emas,
Najot G‘aybulladek o‘z kasbining jonkuyari bo‘lmog‘imiz lozim. Zero, ilm olmoq ham ilm
bermoq ham bizga shar’iy hukm qilib berilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Bo‘rixon L. Sirli muallim.
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/luqmon-
bo-rixon-1965/luqmon-bo-rixon-sirli-muallim-qissa
2.
Rasulova U. Qissalarda badiiy obraz mohiyati//Til va adabiyot ta’limi. 2020-yil 1-son,
31-b.
