1002
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
MAKTABGACHA YOSHDA NUTQ BUZILISHLARINI KELTIRIB CHIQARUVCHI
EKZOGEN-ORGANIK OMILLAR
Sharipova Ferangiza Sayodovna
Osiyo Xalqaro Universiteti magitranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478364
Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishiga
salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi ekzogen-organik omillar tahlil qilinadi.
KIRISH:
MAQSAD:
maktabgacha yoshda nutq buzilishlarini keltirib chiqaruvchi ekzogen-organik omillarni
o'rganish. Maqsadga muvofiq quyidagi vazifalari shakllantirish: 1. homiladorlik davridagi salbiy
omillar, tug‘ruq jarayonidagi asoratlar, erta bolalikdagi nevrologik va infeksion kasalliklar nutq
buzilishlariga olib keluvchi asosiy omillar sifatida ko‘rib chiqish. 2. Bu omillarning nutq
funksiyasi bilan bog‘liq markazlar faoliyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilishdan iborat
MATERIALLAR VA METODLAR:
Nutq — bu insonning ijtimoiy faoliyati, tafakkuri va muloqotning eng muhim vositasidir.
Bolalik davrida, ayniqsa maktabgacha yoshda, nutqning shakllanishi muhim psixofiziologik
jarayon hisoblanadi. Ushbu davrda yuzaga keladigan har qanday buzilish bolaning keyingi
intellektual, hissiy va ijtimoiy rivojiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Nutq buzilishlari turli omillar ta’sirida rivojlanadi. Ular orasida ekzogen-organik omillar
alohida o‘rin egallaydi. Bu omillar tashqi muhitdan kelib chiqadigan, biroq bola organizmiga,
ayniqsa markaziy asab tizimiga organik zarar yetkazadigan omillardir.
Maktabgacha yosh — bola nutqining shakllanishi va rivojlanishida eng muhim
bosqichlardan biridir. Nutq buzilishlari bu davrda aniqlansa, ularni bartaraf etish imkoniyati
yuqori bo‘ladi. Nutq buzilishlari turli sabablar ta’sirida yuzaga keladi. Ulardan biri — ekzogen-
organik omillar bo‘lib, ular tashqi muhitdan kelib chiqib organizmning asab tizimiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan biologik omillardir.
XULOSA:
Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq buzilishlarini aniqlash va oldini olishda ekzogen-
organik omillarni o‘z vaqtida aniqlash muhim ahamiyatga ega. Homiladorlikdan boshlab
bolaning erta rivojlanish davrida onaning sog‘lig‘i, atrof-muhitning sifati va tibbiy nazorat
darajasi yuqori bo‘lishi kerak. Shuningdek, bolada yuzaga kelgan har qanday nevrologik
muammo logoped, nevropatolog va psixologlar tomonidan erta aniqlanib, tizimli tarzda
reabilitatsiya qilinishi lozim.
Kalit so‘zlar:
nutq buzilishi, maktabgacha yosh, nevrologik omillar, tug‘ruq asoratlari,
organik omillar, logopediya
.
Nutq buzilishlari etiologiyasi masalasi XX asrning 20-yillaridan jadal ishlana boshlandi.
Bu yillarda tadqiqotchilar ilk bor, kelib chiqish sabablariga qarab nutq buzilishlarini
tasniflashga urindilar. S.M. Dobrogayev nutq buzilishlari sabablari orasida quyidagilarni ajralib
ko'rsatgan:
1.
Oliy nerv faoliyati kasalliklari.
2.
Anatomik nutq apparatida patologik o'zgarishlar.
3.
Bolalikdan tarbiyaning yetishmaganligi.
4.
Organizmning umumiy nevropatik holati.
1003
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
M.Ye. Xvatsev ilk bor nutq buzilishlari sabablarini ichki va tashqi omillarga ajratdi. Shu
bilan birga u organik (anatomo-fiziologik, morfologik), funksional (psixogen), ijtimoiy-
psixologik va psixo-nevrologik sabablarni ajratib ko'rsatdi.
Organik sabablarga homiladorlik davrida, tug'ruq paytida va tug'ruqdan so'ng bosh
miyaning yaxshi rivojlanmasligi va jarohatlanishi, shuningdek, nutq periferik organlaridagi turli
xil organik buzilishlar kiritilgan. Organik buzilishlar markaziy (miyaning jarohatlanishi) va
periferik sabablarga (eshituv organi jarohatlanishi, tanglay yoriqligi va artikulatsion apparatning
boshqa morfologik o'zgarishlari) ajratilgan.
Funksional sabablarni M.Yc. Xvatsev, I P. Pavlovning ta’limoti orqali tushuntiradi. Bu
ta’limot markaziy nerv sistemasida qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining o'zaro
munosabatini buzilishi haqida bo‘lib, M.Ye. Xvatsev bu orqali organik va funksional, markaziy
va periferik sabablarning o‘zaro munosabati mavjudligini ta’kidlaydi.
Ekzogen-organik omillar deganda bola markaziy nerv sistemasiga va bola organizmiga
yaxlit ta’sir etuvchi turli xil zararli ta’sirlarni tushunamiz. Bu omillarning ta'sir etish vaqtiga
qarab quyidagilarga bo'linadi:
1. Homilalik, ya’ni (perinatal) bolaning ona qomidaligi vaqtidagi ta’sirlar.
2.Tug'ruq vaqtidagi jarohnllar (natal).
3.Turli xil zararli omillaming tug'ruqdan keyingi davrda ta'siri (postnatal).
Ko'pincha homilalik patologiyasi tug'ruq paytida bola nerv tizimining jarohatlanishi bilan
qo'sliilib yuzaga keladi. Bunday uyg‘unlasluiv zamonaviy tibbiy adabiyotlarda "perinatal
patologiya" termini bilan belgilanadi. Nerv tizimining bunday jarohatlanishi turli xil patologik
liolatlarni, homiladorlik davrida turli xil zararli omillaming homilaga ta’sir etishi, tug‘ruq paytida
va tug'ruqdan so'ng dastlabki davrlarda zararli omillaming ta’sir etishini birlashtiradi. Perinatal
patologiya onaning homiladorlik vaqtidagi kasalliklari, infeksiyalar, intoksikatsiyalar,
homiladorlik toksikozlari, shuningdek, turli ko'rinishdagi akusherlik patoiogiyalari (tos
suyagining torligi, cho'zilgan yoki tezlashgan tug'ruq, muddatdan ilgari suv ketishi, kindikka
o'ralish, homilaning noto'g'ri yotishi va h.k.) asosida yuzaga keladi.
Nerv tizimining perinatal patologiyasida dastlabki o'rinlarni asfiksiya va tug'ruq travmasi
egallaydi.
Homiladorlik davrida honiila rivojlanishidagi buzilishlar tug'ruq travmasi va asfiksiyani
(tug'ruq paytida homilaga kislorod yetishmasligi) keltirib chiqaradi. Bu esa homilaning himoya
va adaptatsiya mexanizmini pasaytiradi. Tug'ruq travmasi va asfiksiya homila miyasining
noto'g'ri rivojlanishini kuchaytiradi.
Ekzogen-organik omillar – tashqi muhitdan kelib chiqadigan, lekin organizmning organik
(ya’ni jismoniy) tuzilishiga ta’sir qiluvchi omillardir. Ular asosan markaziy asab tizimiga zarar
yetkazib, nutq funksiyasi uchun mas’ul bo‘lgan miya markazlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Homiladorlik davridagi omillar
•
Toksemiyalar – homiladorlikning ikkinchi-yigirma haftalarida yuzaga keluvchi toksik
holatlar bolaning asab tizimi rivojiga ta’sir qiladi.
•
Virusli infektsiyalar (masalan, qizamiq, toksoplazmoz, gripp) – homilaning miya
faoliyatiga zarar yetkazishi mumkin.
•
Dori vositalari va spirtli ichimliklar – homilaning asab tizimi shakllanishini izdan
chiqaradi (fetopatiya).
•
Kuchli stresslar va psixologik omillar – onaning hissiy holati homilaning neyropsixik
rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi.
1004
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Tug‘ruqdagi asoratlar
•
Asfiksiya (bo‘g‘ilish) – miya kislorod tanqisligiga uchraydi, bu esa nutq markazlariga
zarar yetkazadi.
•
Miyaga qon quyilishi yoki tug‘ma shikastlanishlar – travmatik holatlar nutqni
boshqaruvchi markazlar faoliyatini susaytiradi.
•
Muddatidan oldin tug‘ilish – miya to‘liq shakllanmagan bo‘ladi, bu esa nutq rivojiga
to‘sqinlik qiladi.
Tug‘ilgandan keyingi omillar
•
Nevrologik kasalliklar (ensefalit, meningit) – miya to‘qimalarining yallig‘lanishi nutq
faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
•
Jarrohlik aralashuvlari va bosh miyaning jarohatlari – ayniqsa erta bolalikda olingan bosh
shikastlari nutq markazlarini ishdan chiqarishi mumkin.
•
Surunkali kasalliklar va immunitetning pasayishi – bolaning umumiy rivojlanish sur’atini
sekinlashtiradi.
•
Oziqlanish muammolari – yetarli miqdorda vitamin va mikroelementlar (ayniqsa, B
guruhi vitaminlari) yetishmasligi miyaning funksional faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi.
Natijada yuzaga keluvchi nutq buzilishlari
Ekzogen-organik omillar quyidagi nutq buzilishlariga olib kelishi mumkin:
•
Dislaliya – tovushlarning noto‘g‘ri talaffuzi.
•
Disartriya – nutq muskulining harakat buzilishi.
•
Alaliya – umuman nutqning yo‘qligi yoki kechikishi.
•
Afaziya – oldin mavjud bo‘lgan nutqning yo‘qolishi (ko‘pincha miya shikastlaridan
so‘ng).
•
Tartibsiz leksik-grammatik tizim – nutqning mazmunsizligi yoki sintaktik jihatdan
noto‘g‘ri shakllanishi
REFERENCES
1.
Logopediya (L. M o‘minova, М. Ayupova). — Т., 1993.
2.
Glozman Zh. M. – "Nevropsixologiya detskogo vozrasta", 2012.
3.
Vygotskiy L.S. – "Miya va nutq", 1934.
4.
Karimova Z.M. – "Logopediya asoslari", Toshkent, 2018.
5.
O‘zbekiston Respublikasi SSV materiallari – Bolalar rivojlanishiga oid sog‘liqni saqlash
ko‘rsatmalari, 2020.
